Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn quản lý nhà nước về xây dựng nông thôn mới. Chương 2: Thực trạng quản lý nhà nước về xây dựng nông thôn mới ở huyện Nghĩa Hành, tỉnh Quảng Ngãi Chương 3: Phương hướng và giải pháp hoàn thiện quản lý nhà nước về xây dựng nông thôn mới ở huyện Nghĩa Hành, tỉnh Quảng Ngãi. -8- Chƣơng 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC VỀ XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI 1. Một số khái niệm liên quan đến đề tài luận văn 1.
Nông thôn Theo Từ điển Bách khoa toàn thư mở thì "Nông thôn Việt Nam là danh từ để chỉ những vùng đất trên lãnh thổ Việt Nam, ở đó, người dân sinh sống chủ yếu bằng nông nghiệp"[52, tr. Theo định nghĩa này, có thể hiểu nông thôn là nơi sinh sống và làm việc của một cộng đồng bao gồm chủ yếu là nông dân, là vùng chỉ sản xuất nông nghiệp là chính. Nông thôn có cơ cấu hạ tầng, trình độ tiếp cận thị trường, trình độ sản xuất hàng hóa thấp hơn so với thành thị. Hiện nay, để thống nhất và định rõ nhằm thống nhất cách gọi trong quản lý hành chính và các hoạt động khác có liên quan, Nhà nước ta đã có khái niệm về nông thôn tại Thông tư số 54/2009/TT-BNNPTNT ngày 21/8/2009 của Bộ trưởng bộ NN&PTNN về hướng dẫn bộ tiêu chí quốc gia về XD NTM, cụ thể: "Nông thôn là phần lãnh thổ không thuộc nội thành, nội thị các thành phố, thị xã, thị trấn được quản lý bởi cấp hành chính cơ sở là ủy ban nhân dân xã".
Nông thôn mới Có nhiều quan niệm, cách hiểu khác nhau về NTM. Tuy vậy, theo những mục tiêu tổng quát của Nghị quyết số 26-NQ/TW của Ban chấp hành Trung ương (khóa X) ngày 05/8/2008 về nông nghiệp, nông dân, nông thôn, có thể hiểu "Nông thôn mới là nông thôn có kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội hiện đại; cơ cấu kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất hợp lý, gắn nông nghiệp với phát triển nhanh công nghiệp, dịch vụ, đô thị theo quy hoạch; xã -9- hội nông thôn ổn định, giàu bản sắc văn hoá dân tộc; dân trí được nâng cao, môi trường sinh thái được bảo vệ; hệ thống chính trị ở nông thôn dưới sự lãnh đạo của Đảng được tăng cường". Tóm lại, NTM là khu vực cộng đồng dân cư nông thôn sinh sống mà không thuộc nội thành, nội thị các thành phố, thị xã, thị trấn được quản lý bởi cấp hành chính cơ sở là UBND xã và có những điểm khác so với nông thôn truyền thống Việt Nam. NTM mang những đặc trưng cơ bản sau: Kinh tế phát triển, đời sống vật chất và tinh thần của cư dân nông thôn được nâng cao; nông thôn phát triển theo quy hoạch, có kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội hiện đại, môi trường sinh thái được bảo vệ; dân trí được nâng cao, bản sắc văn hóa dân tộc được giữ gìn và phát huy; an ninh tốt, quản lý dân chủ; chất lượng hệ thống chính trị được nâng cao.
Xây dựng nông thôn mới: XD NTM là cuộc vận động lớn để cộng đồng dân cư ở nông thôn đồng lòng xây dựng gia đình, thôn, xã của mình khang trang, sạch đẹp. Thúc đẩy phát triển sản xuất đa dạng trên các lĩnh vực nông nghiệp, công nghiệp, dịch vụ. Xây dựng nếp sống văn hoá, môi trường và an ninh nông thôn được đảm bảo. Cải thiện và nâng cao thu nhập, đời sống vật chất và tinh thần của nông dân.
XD NTM là sự nghiệp cách mạng của toàn Đảng, toàn dân, của cả hệ thống chính trị. NTM không chỉ là vấn đề kinh tế - xã hội, mà là vấn đề kinh tế - chính trị tổng hợp; XD NTM mới giúp cho nông dân có niềm tin, trở nên tích cực, chăm chỉ, đoàn kết giúp đỡ nhau xây dựng làng xã phát triển giàu đẹp, dân chủ, văn minh. Chính sách xây dựng nông thôn mới - 10 - Chính sách XD NTM là chính sách của Nhà nước ta nhằm thực hiện mục tiêu chuyển hóa nông thôn truyền thống thành NTM nhằm mục đích thúc đẩy sự phát triển trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội ở khu vực nông thôn, góp phần vào sự phát triển bền vững đất nước và đảm bảo sự phát triển đồng đều giữa các vùng miền của Việt Nam. Qua các khái niệm liên quan đến các thành tố cấu thành về thực hiện chính sách XD NTM đã được nêu ở các phần trên, ta có thể hiểu: Thực hiện Chính sách XD NTM là việc hiện thực hóa chủ trương của Đảng về XD NTM, bằng việc đưa chính sách của Nhà nước về XD NTM vào đời sống thực tiễn xã hội, để thực hiện mục tiêu chuyển hóa nông thôn truyền thống thành NTM, thúc đẩy sự phát triển trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội ở khu vực nông thôn, góp phần vào sự phát triển bền vững đất nước và đảm bảo sự phát triển đồng đều giữa các vùng miền của Việt Nam.
Quan điểm của Đảng và Nhà nước về xây dựng nông thôn mới Từ ngày thành lập đến nay, Đảng Cộng sản Việt Nam luôn khẳng định tầm quan trọng của vấn đề nông nghiệp, nông thôn và nông dân. Trong quá trình lãnh đạo sự nghiệp đổi mới đất nước, Đảng ta khẳng định CNH, HĐH nông thôn là một trong những nội dung cơ bản của CNH, HĐH đất nước. Đại hội Đảng lần thứ III khẳng định: “ra sức phát triển nông nghiệp, vì muốn phát triển công nghiệp, muốn tiến hành CNH xã hội chủ nghĩa phải có những điều kiện tiên quyết như lương thực, thực phẩm, lao động, v.v mà những điều kiện đó phụ thuộc vào sự phát triển của nông nghiệp” [36, tr. Từ Đại hội Đảng lần thứ IV đến Đại hội Đảng lần thứ VI, Đảng ta luôn chú trọng đến xây dựng, phát triển nông thôn, nông nghiệp.
Đặc biệt, Đại hội VI là bước ngoặt trong đổi mới tư duy của Đảng về CNXH nói chung, về nông nghiệp, nông thôn nói riêng. Đại hội chỉ rõ, trong toàn bộ quá trình xây dựng CNXH, không được tách rời nông nghiệp với công nghiệp. Song trong từng - 11 - giai đoạn, chặng đường cụ thể, vị trí của nông nghiệp và công nghiệp có khác nhau; trong chặng đường hiện nay phải tập trung sức phát triển nông nghiệp, coi nông nghiệp là mặt trận hàng đầu, đưa nông nghiệp một bước lên sản xuất lớn XHCN. Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên CNXH được thông qua Đại hội VII và các nghị quyết của Trung ương khóa VII, tiếp tục khẳng định, làm rõ quan điểm CNH, HĐH nông nghiệp và kinh tế nông thôn, theo hướng hiện đại gắn liền với phát triển một nền nông nghiệp toàn diện là nhiệm vụ trung tâm nhằm từng bước xây dựng cơ sở vật chất - kỹ thuật của CNXH, không ngừng nâng cao năng suất lao động xã hội và cải thiện đời sống Nhân dân.
Đại hội Đảng thứ VIII và các Nghị quyết Trung ương, Bộ Chính trị khóa VIII tiếp tục cụ thể hóa nội dung CNH, HĐH nông nghiệp nông thôn. Đại hội IX của Đảng và nhất là Nghị quyết Trung ương 5 (khóa IX) về “Đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn thời kỳ 2001-2010” đã làm rõ hơn những nội dung tổng quát và quan điểm của Đảng về CNH, HĐH nông nghiệp, nông thôn. Đại hội Đảng lần thứ X đã tiếp tục khẳng định: Hiện nay và trong nhiều năm tới, vấn đề nông nghiệp, nông dân và nông thôn có tầm chiến lược đặc biệt quan trọng. Cụ thể hóa quan điểm của Đại hội X, Hội nghị lần thứ bảy Ban Chấp hành Trung ương Đảng đã ra Nghị quyết số 26- NQ/TW Về nông nghiệp, nông dân, nông thôn tiếp tục khẳng định những quan điểm, mục tiêu, nhiệm vụ và giải pháp xây dựng nền nông nghiệp toàn diện theo hướng hiện đại, bền vững, sản xuất hàng hóa lớn, có năng suất, chất lượng, hiệu quả v.
Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI của Đảng đã thông qua Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên CNXH (Bổ sung, phát triển - 12 - năm 2011), Chiến lược phát triển kinh tế xã hội 2011-2020 cũng đã xác định rõ định hướng trong XD NTM. Đại hội Đảng lần thứ XII đã đề ra nhiệm vụ tổng quát đó là “Phát triển kinh tế nhanh và bền vững; tăng trưởng kinh tế cao hơn 5 năm trước trên cơ sở giữ vững ổn định kinh tế vĩ mô, đổi mới mô hình tăng trưởng, cơ cấu lại nền kinh tế; đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn, gắn với xây dựng nông thôn mới;. Như vậy, kể từ sau Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI đến nay, quan điểm, chủ trương, biện pháp về XD NTM của Đảng ta ngày càng rõ hơn, đến Đại hội X, XI thì hoàn chỉnh và thống nhất chỉ đạo trên phạm vi toàn quốc. Sau gần 30 năm thực hiện đường lối đổi mới dưới sự lãnh đạo của Đảng, nông nghiệp, nông dân, nông thôn nước ta đã đạt nhiều thành tựu to lớn.
Tuy nhiên, nhiều thành tựu đạt được chưa tương xứng với tiềm năng và lợi thế. Vì vậy, XD NTM là một trong những nhiệm vụ quan trọng hàng đầu của sự nghiệp CNH, HĐH đất nước, đồng thời góp phần cải thiện, nâng cao đời sống vật chất, tinh thần cho người dân nông thôn. Trước thực trạng nêu trên, ngày 05/8/2008, Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa X) đã ban hành Nghị quyết số 26 - NQ/TW về nông nghiệp, nông dân và nông thôn, trong đó đề ra mục tiêu XD NTM. Do đó XD NTM được xác định là một nhiệm vụ chiến lược.
Qua các thời kỳ cách mạng, Đảng và Nhà nước ta luôn quan tâm đến vấn đề xây dựng nông thôn, nhưng việc xây dựng nông thôn trước đây thường thông qua các chương trình hay dự án, vì vậy mới chỉ giải quyết một số khía cạnh riêng lẻ của nông thôn, thì XD NTM là phát triển nông thôn một cách toàn diện tại Quyết định 491/2008/QĐ-TTg, ngày 16/4/2008 của Thủ tướng Chính phủ ban hành Bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới bao gồm 19 tiêu chí, được khái quát thành 05 nhóm nội dung: nhóm tiêu chí về quy hoạch - 13 - (gồm 01 tiêu chí), về hạ tầng kinh tế - xã hội (gồm 8 tiêu chí); về kinh tế và tổ chức sản xuất (gồm 4 tiêu chí), về văn hóa, xã hội, môi trường (gồm 4 tiêu chí), về hệ thống chính trị (gồm 2 tiêu chí). Quản lý nhà nƣớc về y dựng nông thôn mới 1.