Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC TRONG LĨNH VỰC TRẬT TỰ XÂY DỰNG 1. Một số khái niệm liên quan công tác quản lý trật tự xây dựng 1. Quản lý nhà nước, quản lý hành chính nhà nước Việc sử dụng quyền lực nhà nước mang tính cưỡng chế đơn phương nhằm mục đích phục vụ lợi ích của nhà quản lý và lợi ích chung của cả cộng đồng, thiết lập sự ổn định, an ninh trật tự và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội theo một định hướng chung nhất của nhà nước sẽ làm phát sinh một phạm trù thể hiện các chính sách va hoạt động nhằm tổ chức và thực thi quyền lực nhà nước do các cơ quan quản lý nhà nước tiến hành đối với tất cả các cá nhân và tổ chức trong xã hội, trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội được gọi là quản lý nhà nước. Quản lý nhà nước gồm các yếu tố sau: - Chủ thể quản lý nhà nước là các cơ quan quản lý nhà nước, cá nhân, tổ chức được nhà nước trao quyền quản lý nhà nước theo quy định của Hiến pháp, pháp luật để tham gia vào quá trình tổ chức và thực hiện quyền lực nhà nước.
- Đối tượng quản lý nhà nước bao gồm tất cả các công dân, cá nhân, tổ chức trong và ngoài nước đang hoạt động trong phạm vi lãnh thổ của quốc gia mà nhà nước đang quản lý; công dân, tổ chức đang học tập, làm việc, sản xuất bên ngoài lãnh thổ. - Khách thể quản lý nhà nước: là một trạng thái có trật tự mà chủ thể quản lý là nhà nước mong muốn thiết lập được từ việc thực hiện các phương pháp và công cụ quản lý cụ thể nhằm tác động lên các đối tượng quản lý. - Mục tiêu của quản lý nhà nước là thiết lập đường lối, chính sách của thể chế chính trị, lợi ích của nhân dân, bảo đảm tuân thủ Hiến pháp, pháp luật 11 duy trì ổn định và phát triển bền vững của quốc gia.10-11] Quản lý hành chính nhà nước là hoạt động thực thi quyền hành pháp của Nhà nước, đó là hoạt động chấp hành và điều hành của hệ thống hành chính nhà nước trong quản lý xã hội bằng Hiến pháp và pháp luật nhằm phụng sự Tổ quốc, phục vụ Nhân dân, bảo đảm ổn định và thúc đẩy, hỗ trợ sự phát triển của xã hội.3] Như vậy, có thể thấy quản lý hành chính nhà nước gồm các yếu tố sau: - Chủ thể quản lý hành chính nhà nước là Nhà nước, thông qua các cơ quan hành chính và người có nhiệm vụ, quyền hạn trong những cơ quan này hoặc tổ chức xã hội được nhà nước ủy quyền quản lý hành chính trong một số trường hợp cụ thể. - Đối tượng quản lý hành chính nhà nước: bao gồm cá nhân, tổ chức đang hoạt động tại Việt Nam; công dân Việt Nam học tập, làm việc tại nước ngoài.
Quản lý trật tự xây dựng Quản lý trật tự xây dựng là hoạt động thanh tra, kiểm tra, đề xuất, kiến nghị và xử lý vi phạm theo thẩm quyền và trình tự pháp luật về các vấn đề liên quan đến trật tự xây dựng, nhằm đảm bảo quản lý phù hợp với quy hoạch tổng thể và phát triển kinh tế - xã hội, an ninh quốc phòng, giữ gìn và phát triển theo đúng quy hoạch được duyệt, tạo điều kiện cho nhân dân xây dựng, cải tạo nhà ở, công trình xây dựng, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của nhân dân, ngăn chặn và tiến tới chấm dứt tình trạng lấn chiếm đất công, sử dụng đất sai mục đích, xây dựng không phép, sai phép giữ gìn kỷ cương trong quản lý trật tự xây dựng. Xây dựng là điều kiện tất yếu để phát triển xã hội, bởi vì xây dựng giúp tạo ra hạ tầng định hình không gian xã hội. Trong công cuộc phát triển kinh tế xã hội hiện nay, xây dựng là hoạt động diễn ra liên tục và phản ánh mức độ phát triển của nền kinh tế. Do đó, để quản lý nhà nước về hoạt động xây dựng, 12 Nhà nước đã xây dựng và ban hành một hệ thống các quy phạm pháp luật từ Luật Xây dựng, Luật Kinh doanh bất động sản; Luật Quy hoạch, Luật Nhà ở … và hệ thống các văn bản dưới luật một cách đồng bộ, chặt chẽ.
Theo quy định, Chính phủ là cơ quan quản lý hành chính nhà nước cao nhất của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, thống nhất quản lý hành chính nhà nước trên tất cả các lĩnh vực của đời sống kinh tế - xã hội trong đó có lĩnh cực xây dựng. Bộ Xây dựng là cơ quan tham mưu cho Chính phủ trong công tác quản lý hành chính nhà nước về xây dựng và thực hiện các chức năng, nhiệm vụ quản lý nhà nước về xây dựng theo quy định của pháp luật và theo sự phân cấp của các địa phương. Ủy ban nhân dân các cấp thực hiện chức năng quản lý nhà nước trong hoạt động xây dựng trên đơn vị hành chính của mình với các cơ quan tham mưu cùng hệ thống cán bộ, công chức chuyên môn trong lĩnh vực này hình thành hệ thống các cơ quan quản lý hành chính nhà nước về trật tự xây dựng thông suốt từ trung ương đến cơ sở. Các cơ quan quản lý nhà nước về trật tự xây dựng đóng vai trò là chủ thể quản lý, căn cứ các quy định pháp luật để điều chỉnh các quan hệ pháp luật phát sinh trong hoạt động xây dựng.
Trong đó, việc tổ chức các hoạt động lập quy hoạch, quản lý quy hoạch, quản lý hoạt động đầu tư xây dựng … là một trong những biểu hiện của công tác quản lý nhà nước về trật tự xây dựng. Trên cơ sở quy định pháp về luật xây dựng, các cơ quan Nhà nước có thẩm quyền đã điều chỉnh hành vi của các tổ chức, cá nhân trong hoạt động xây dựng, như thẩm định thiết kế, xử phạt hành chính trong lĩnh vực xây dựng, đình chỉ xây dựng, thu hồi giấy phép xây dựng, buộc phá dỡ đối với những công trình xây dựng không phép, thu hồi nguyên vật liệu đối với những công trình xây dựng trái phép, không phép. Các hoạt động quản lý nhà nước về xây dựng đều nhằm mục đích bảo đảm thực hiện đúng quy hoạch xây dựng, bảo vệ cảnh quan môi trường, giữ vững trật tự kỷ cương trong hoạt động xây dựng, góp 13 phần bảo đảm sự ổn định xã hội và phát triển kinh tế của đất nước. Như vậy: Hoạt động của các cơ quan Nhà nước có thẩm quyền, các cá nhân được Nhà nước trao quyền để điều chỉnh các mối quan hệ phát sinh trong lĩnh vực xây dựng và các hành vi của các tổ chức, cá nhân phát sinh trong quá trình hoạt động xây dựng; đảm bảo trật tự xây dựng ổn định và hiệu quả, góp phần bảo đảm sự ổn định và phát triển kinh tế - xã hội căn cứ vào quy định pháp luật được gọi là quản lý nhà nước về trật tự xây dựng 1.
Vai trò và yêu cầu của quản lý nhà nước về trật tự xây dựng 1. Vai trò quản lý nhà nước về trật tự xây dựng Thời gian qua, mặc dù đã có đầy đủ hành lang pháp lý về quản lý trật tự xây dựng. Tuy nhiên việc thực hiện công tác này ở một số địa phương có nơi, có chỗ chưa được quan tâm đúng mức, xuất hiện tình trạng buôn lỏng quản lý. Các công trình sai phạm không chỉ gây ảnh hưởng đến hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước mà còn trực tiếp gây thiệt hại cho người dân cả về vật chất lẫn tinh thần từ việc cưỡng chế phá dỡ các công trình vi phạm, đồng thời ảnh hưởng đến quy hoạch đô thị, quy hoạch sử dụng đất, gây mất mỹ quan đô thị, vệ sinh môi trường, tạo áp lực lên hạ tầng xã hội và gây dư luận không tốt trong nhân dân.
Có nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng này, trong đó nguyên nhân khách quan từ sự bất cập trong việc thực hiện các chính sách, quy định của pháp luật và nguyên nhân chủ quan xuất phát từ sự yếu kém trong công tác quản lý nhà nước về trật tự xây dựng, tinh thần trách nhiệm của đội ngũ cán bộ, công chức chưa được phát huy dẫn đến buông lỏng quản lý, tiêu cực. Do đó, công tác quản lý nhà nước về trật tự xây dựng có vai trò quan trọng trong việc chấn chỉnh, khắc phục các bất cập, yếu kém trong thời gian trước đây, góp phần hình thành văn hóa xây dựng, phát huy hiệu quả nguồn lực từ hoạt động đầu tư xây dựng phục vụ phát triển kinh tế - xã hội của từng địa phương và của cả nước trong bối cảnh hội nhập kinh tế hiện nay. Yêu cầu đối với công tác quản lý nhà nước về trật tự xây dựng Là một nước đang phát triển nhưng Việt Nam có rất nhiều lợi thế để phát triển bền vững trong đó có nguồn lực con người với “dân số vàng” trong độ tuổi lao động cộng với mức độ gia tăng dân số ổn định đảm bảo cho nhu cầu thay thế lực lượng động. Tuy nhiên, từ sự gia tăng nhanh chóng của dân số đã làm phát sinh các yêu cầu phát triển đô thị cũng phải tương ứng với tốc độ tăng dân, trong khi đó các điều kiện hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội chưa đáp ứng kịp đang tạo ra những sức ép lớn về giải quyết các nhu cầu của cư dân đô thị, trong đó cần thiết nhất là nhu cầu về nhà ở, bởi quan niệm của người Việt Nam từ xưa là “An cư, lạc nghiệp”.
Để giải quyết vấn đề đó, thì hoạt động xây dựng chính là chìa khóa của vấn đề giúp tạo ra nhà ở, phát triển hạ tầng xã hội, hạ tầng kỹ thuật. Do đó, để đảm bảo hoạt động xây dựng phát huy được giá trị hạn chế những bất và hệ lụy xã hội, thì công tác quản lý nhà nước về trật tự xây dựng phải được tăng cường với những yêu cầu cụ thể: Một là, Phải làm tốt công tác quy hoạch ngay từ đầu, để quy hoạch thật sự phát huy hiệu quả kinh tế - xã hội mang lại. Một quy hoạch đúng định hướng cùng với sự tập trung thực hiện tốt công tác quản lý quy hoạch, trong đó có quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế - xã hội, quy hoạch sử dụng đất, quy hoạch xây dựng vùng, quy hoạch chung xây dựng địa phương và quy hoạch chi tiết cho từng không gian đô thị, nông thôn sẽ đảm bảo sự hài hòa, thống nhất giữa lợi ích của nhân dân và nhà nước.