Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LÍ VỀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ NHÀ Ở XÃ HỘI 1. Khái niệm quản lý nhà nước về nhà ở xã hội Khái niệm về nhà ở xã hội Nhà ở xã hội là một loại hình nhà ở thuộc sở hữu của cơ quan nhà nước hoặc loại hình nhà được quản lý và sở hữu bởi các cơ quan nhà nước, các tổ chức phi lợi nhuận. Mục đích của những ngôi nhà này là được xây dựng để cung cấp nhà ở giá rẻ cho những một số đối tượng được ưu tiên theo chính sách của nhà nước. Một số đối tượng có thể kể đến là: công chức của nhà nước chưa có nhà ổn định, người có thu nhập thấp…Tất nhiên tiền thuê nhà ở xã hội sẽ rẻ hơn nhiều so với giá cả trên thị trường nói chung để tạo điều kiện hỗ trợ cho việc “an cư lập nghiệp”.
Ở Việt Nam, nhà ở xã hội được nêu tại Điều 47 Luật Nhà ở năm 2005 như sau: Nhà ở xã hội tại đô thị phải là nhà chung cư được thiết kế bảo đảm những tiêu chuẩn chung của pháp luật về xây dựng và có số tầng đúng theo quy định của từng loại đô thị; Diện tích mỗi căn hộ không quá 60m2 sàn và được hoàn thiện theo cấp, hạng nhà ở; Nhà ở xã hội phải bảo đảm các tiêu chuẩn hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội theo quy định của từng loại đô thị. Khái niệm quản lý, quản lý nhà nước Quản lý là một tất yếu khách quan do lịch sử quy định, là sự tác động chỉ huy, điều khiển các quá trình xã hội và hành vi hoạt động của con người để chúng phát triển phù hợp với quy luật đạt tới mục đích đề ra và đúng ý chí của người quản lý. Trong hoạt động quản lý thì chủ thể quản lý là con người hay tổ chức con người; chủ thể quản lý phải là đại diện có uy tín, có quyền hạn và trách nhiệm liên kết, phối hợp những hoạt động riêng lẻ từng cá nhân hướng tới 6 mục tiêu chung nhằm đạt được kết quả nhất định trong quản lý, còn khách thể trong quản lý là trật tự, trật tự này được quy định bởi nhiều loại quy phạm khác nhau như: quy phạm đạo đức, quy phạm chính trị, quy phạm tôn giáo, quy phạm pháp luật. Quản lý nhà nước là một dạng quản lý đặc biệt, là hoạt động tổ chức, điều hành của quyền lực nhà nước trên các phương diện lập pháp, hành pháp, tư pháp nhằm thực hiện các chức năng đối nội và đối ngoại của nhà nước.
Khái niệm quản lý nhà nước về nhà ở xã hội Quản lý nhà nước về NOXH là một bộ phận của QLNN nên nó có những đặc trưng vốn có, ngoài ra nó có chủ thể, nguyên tắc quản lý riêng hay nói cách khác: Quản lý nhà nước về NOXH là quá trình các cơ quan, cá nhân trong bộ máy nhà nước đề ra các chủ trương, chính sách, xây dựng hệ thống văn bản pháp luật và sử dụng nó để điều chỉnh các hoạt động quản lý nhằm đạt những yêu cầu, mục đích của mình về nhà ở xã hội. Nguyên tắc quản lý nhà nước về nhà ở xã hội 1. Bảo đảm sự quản lý tập trung thống nhất của Nhà nước Nhà ở xã hội có vai trò rất lớn đối với sự phát triển kinh tế, xã hội từ đó cho thấy, việc nhà nước thống nhất quản lý về nhà ở xã hội là cần thiết. Nhà nước có vai trò quan trọng, không thể thiếu trong việc hỗ trợ về cơ chế, chính sách, quy hoạch, xây dựng hạ tầng, mặt bằng, đất đai, tài chính, lãi suất.
Để thực hiện quản lý nhà ở xã hội điều đó cần phải có sự thống nhất quản lý phân bổ, quy hoạch về đất đai, việc giao cho thuê, thu hồi, chuyển mục đích sử dụng NOXH phải tuân theo quy định của luật luật Đất đai và các quy định khác của pháp luật có liên quan Quyền quản lý tập trung thống nhất của nhà nước được thực hiện theo luật pháp và được thể hiện trên nhiều mặt như: đại diện quyền quốc gia về lãnh thổ, quyền giao đất hoặc cho thuê đất đối với các tổ chức hộ gia đình, cá nhân, trong và ngoài nước, quyền định giá, điều tiết thu nhập từ đất đai, quyền 7 kiểm tra, giám sát việc sử dụng đất và xử lý vi phạm Pháp luật đất đai…. Đảm bảo kết hợp quyền sở hữu và quyền sử dụng nhà ở xã hội Nghị định 34 ngày 22/4/2013 Nghị định về quản lý sử dụng nhà ở thuộc sở hữu nhà nước, quản lý nhà ở thuộc sở hữu nhà nước phải được thực hiện thống nhất, có sự phối hợp chặt chẽ, sự phân giao trách nhiệm quản lý rõ ràng giữa các cơ quan, đơn vị có liên quan; bảo đảm duy trì và phát triển quỹ nhà ở này. Việc sử dụng nhà ở thuộc sở hữu nhà nước phải đúng mục đích, bảo đảm hiệu quả, tránh thất thoát, lãng phí. Nhà ở thuộc sở hữu nhà nước phải được quản lý, sử dụng bảo đảm chất lượng và an toàn cho người sử dụng theo đúng quy định của pháp luật về nhà ở, pháp luật về xây dựng và pháp luật có liên quan.
Phải có văn bản pháp luật rõ ràng kết hợp tốt giữa quyền sở hữu nhà nước và quyền của người sử dụng nhà ở. Đảm bảo sự kết hợp hài hoà các lợi ích Bảo đảm hài hòa lợi ích giữa nhà nước với đối tượng sử dụng NOXH; giữa lợi ích kinh tế của các tổ chức phi lợi nhuận với lợi ích của nhà nước, giữa lợi ích trước mắt và lợi ích lâu dài; bảo đảm cho người thuộc đối tượng được nhà nước ưu tiên đáp ứng nhu cầu về nhà ở theo Luật nhà ở được hưởng chế độ sở hữu NOXH. Việc bảo đảm kết hợp hài hòa giữa các lợi ích được thực hiện thông qua chỉnh trang đô thị, quy hoạch, bố trí sử dụng đất, chính sách tài chính, hỗ trợ về NOXH và các quy định về quyền, nghĩa vụ của nhà nước và của đối tượng tượng được hưởng. Xây dựng nhà ở xã hội là một việc làm có ý nghĩa hết sức quan trọng về chính trị, xã hội, kinh tế, văn hoá, đòi hỏi sự quan tâm của cả hệ thống chính trị, phải thống nhất và kết hợp hài hòa giữa các cơ quan chức năng, các nhà quản lý, các nhà xây dựng và người dân.
Đảm bảo an sinh xã hội Có chỗ ở thích hợp, ổn định là một trong những quyền cơ bản của con người là động lực cho con người hướng đến một cuộc sống an lành. Nhà nước ban hành nhiều chính sách, triển khai nhiều công trình, dự án thu hút nhà đầu tư, qui hoạch, chỉnh trang đô thị, quan tâm xây dựng nhà ở cho người thu nhập thấp…đảm bảo an sinh xã hội. Điều 34 Hiến pháp năm 2013 đã chính thức tuyên bố về quyền an sinh xã hội của người dân: công dân có quyền được bảo đảm an sinh xã hội. Mục tiêu đến năm 2020, cả nước cơ bản hình thành hệ thống an sinh xã hội bao phủ toàn dân có nhiều chính sách như: Bảo hiểm xã hội, bảo đảm người dân có việc làm, quan tâm chăm sóc người già, trẻ em có hoàn cảnh khó khăn [16].
Mục đích quản lý nhà nước về nhà ở xã hội - Đảm bảo sử dụng NOXH có hiệu quả Vấn đề nhà ở là tiền đề quan trọng góp phần nâng cao đời sống của người dân, ổn định xã hội, kinh tế phát triển xây dựng thành phố văn minh. Tuy nhiên, trên thực tế thì những hỗ trợ, ưu đãi vẫn chưa thực sự phù hợp và đạt kết quả như mong muốn, nhiều người thu nhập thấp vẫn chưa sở hữu được nhà ở. Vấn đề nhà ở cho người thu nhập thấp đã trở nên bức xúc và có tầm quan trọng đặc biệt. Sự khó khăn, bức xúc về nơi ăn chốn ở của một bộ phận dân cư đang là vấn đề nghị sự chung, nếu không được giải quyết tốt sẽ ảnh hưởng tiêu cực tới đề tăng trưởng, ổn định xã hội, vai trò vị thế của thành phố.
Vì thế, Nhà nước phải có biện pháp can thiệp phải có quy định về sử dụng NOXH. Phải có sự phân công trách nhiệm rõ ràng cho từng ngành, cá nhân, phát hiện sai phạm báo cáo kịp thời. Người chịu trách nhiệm trực tiếp là người đứng đầu UBND cấp tỉnh, thành. - Đảm bảo tính công bằng trong quản lý và sử dụng nhà ở xã hội Các chính sách quản lý của nhà nước, phải bảo đảm sự phân bổ hợp lý 9 giữa lợi ích thu được với chi phí phải bỏ ra tương ứng cho các đối tượng được hưởng chế độ NOXH khác nhau.
Nguyên tắc, tiêu chí xét duyệt đối tượng được thuê, thuê mua nhà ở xã hội thuộc sở hữu nhà nước căn cứ theo Điều 10, Thông tư số 14/2013/TT-BXD ngày 19 tháng 9 năm 2013 của Bộ Xây dựng về hướng dẫn thực hiện một số nội dung của Nghị định 34/2013/NĐ-CP ngày 22 tháng 4 năm 2013 của Chính phủ về quản lý sử dụng nhà ở thuộc sở hữu nhà nước. Căn cứ vào nguyên tắc chấm điểm và thang điểm quy định tại Khoản 1, Khoản 2 Điều này, cơ quan đại diện chủ sở hữu nhà ở hoặc cơ quan quản lý nhà ở (nếu được ủy quyền) quy định cụ thể tiêu chí lựa chọn các đối tượng được thuê, thuê mua nhà ở xã hội thuộc sở hữu nhà nước đang được giao quản lý cho phù hợp. - Đảm bảo nguồn thu cho ngân sách nhà nước cấp tỉnh Về kinh tế, bước đầu đã thu hút một lượng lớn vốn đầu tư trong lĩnh vực nhà ở xã hội, góp phần làm cho kinh tế thành phố tăng trưởng. Về văn hóa - xã hội, góp phần thay đổi nhà ở từ ngôi nhà cấp 4 chật chội, đơn sơ, .… không có đường thoát nước sang nhà chung cư cao tầng hiện đại, có đầy đủ cơ sở hạ tầng kỹ thuật, có khu vui chơi, cây xanh.
Về quy hoạch, các khu đô thị mới được hình thành đồng thời với chỉnh trang đô thị khang trang, cơ sở hạ tầng đảm bảo đường sá rộng rãi thoáng đãng, có mương cống thoát nước, cây xanh. Về xã hội hóa thông qua đấu giá đã thu hút nhiều chủ thầu trong và ngoài nước đến đầu tư xây dựng với những chính sách ưu đãi: đất đai, qui hoạch, về vốn.