CHƯƠNG 1 NHẬN THỨC VỀ ĐỊNH GIÁ CHUYỂN GIAO Xu thế toàn cầu hoá nền kinh tế thế giới đã và đang là một xu thế tất yếu khách quan, sự kiện Việt Nam gia nhập WTO là một bước tiến quan trọng cho việc hội nhập vào nền kinh tế thế giới. Cùng với sự mở cửa thị trường trong nước là sự thâm nhập của những tập đoàn, những công ty đa quốc gia (MNC) lâu đời, đã có nhiều kinh nghiệm trong việc thực hiện đầu tư vào các nước đang phát triển như Việt Nam. Trong quá trình đầu tư vào các nước đang phát triển, các MNC ắt hẳn đã tích lũy không ít những kinh nghiệm, những bí quyết trong kinh doanh để tối đa hoá lợi ích cho công ty, “định giá chuyển giao” cũng chính là một trong những phương thức mà các MNC có thể vận dụng để đem lại lợi ích cho chính các MNC hơn là cho các quốc gia nhận đầu tư.1 MỘT SỐ KHÁI NIỆM CƠ BẢN LIÊN QUAN ĐẾN ĐỊNH GIÁ CHUYỂN GIAO 1.1 Công ty đa quốc gia (MNC) Công ty đa quốc gia là công ty có sở hữu hay có quyền kiểm soát khả năng sản xuất hoặc dịch vụ ở bên ngoài biên giới của một nước mà công ty có trụ sở chính.2 Định giá chuyển giao Với sự hiện diện ngày càng nhiều của các MNC ở khắp nơi trên thế giới thì các nghiệp vụ chuyển giao về hàng hoá, dịch vụ, bí quyết công nghệ và tài sản trí tuệ trong nội bộ các MNC nhưng lại vượt ra khỏi biên giới của một quốc gia ngày càng trở nên phổ biến. Một vấn đề nảy sinh trong quá trình đó là làm sao kiểm soát được các nghiệp vụ chuyển giao xuyên biên giới đó, khái niệm “định giá chuyển giao” đã xuất hiện.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com -2- Định giá chuyển giao, theo khái niệm chung nhất, đó là việc sử dụng các phương pháp để xác định giá cả trong các giao dịch mua bán hàng hóa và dịch vụ trong nội bộ MNC phù hợp với thông lệ quốc tế và được chấp nhận tại các quốc gia mà các công ty con của MNC đang hoạt động. Như vậy định giá chuyển giao là một lĩnh vực phức tạp không chỉ liên quan đến bản thân MNC mà còn có ảnh hưởng quan trọng đến cơ quan thuế của các quốc gia hữu quan trên nhiều phương diện khác nhau. Định giá chuyển giao quốc tế được xem là một cơ chế quan trọng để MNC vận động vốn giữa các quốc gia và chọn lựa quốc gia mà họ mong muốn báo cáo lợi nhuận. Chính sách định giá chuyển giao mà các MNC sử dụng sẽ tác động trực tiếp lên lợi nhuận được báo cáo ở một nước và vì thế tác động lên nguồn thu về thuế của nước đó.
Vấn đề định giá chuyển giao là một vấn đề quan trọng đối với mọi nước tiếp nhận đầu tư, không biệt trình độ phát triển kinh tế, nhưng nó trở nên đặc biệt quan trọng đối với những nước đang phát triển bởi thuế thu nhập doanh nghiệp là nguồn thu thuế chính của họ và cũng bởi các nước này thường thiếu nguồn lực để đối phó lại các vấn đề này. Công cụ chính mà các MNC thường sử dụng trong khi thực hiện cơ chế định giá chuyển giao là định giá thấp hơn giá thị trường các mặt hàng xuất khẩu từ nước chủ nhà và định giá cao hơn giá thị trường các mặt hàng nhập khẩu vào nước chủ nhà. Do một số các nghiệp vụ giao dịch nội bộ của các MNC không thể hiện dưới hình thức giá trị, không phản ánh trên một hoá đơn hay chứng từ nào. Vì vậy, các cơ quan quản lý thuế không thể kiểm tra được các nghiệp vụ kể trên.
Các quy tắc định giá chuyển giao ở các nước phát triển thường đòi hỏi các doanh nghiệp đền bù với nhau một cách đúng mực bất cứ khi nào các nghiệp vụ có tính chất nội bộ của công ty xảy ra. Cơ sở để xác định đền bù phổ biến là dựa vào nguyên tắc “giá thị trường” LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.3 Khái niệm nguyên tắc căn bản giá thị trường (Arm’s Length Principle – ALP) Nguyên tắc thị trường (ALP): là một chuẩn mực quốc tế do Tổ chức Hợp tác kinh tế và phát triển (OECD) đưa ra nhằm yêu cầu “mọi giao dịch giữa hai bên có quan hệ liên kết phải sử dụng giá cả thị trường – tức là giá được xác định trường hợp có một giao dịch tương tự diễn ra giữa hai bên độc lập”. Nguyên tắc “giá thị trường ” yêu cầu sự thanh toán có tính chất đền bù đối với bất cứ nghiệp vụ nào trong nội bộ MNC phải thích ứng với cấp độ được áp dụng khi có nghiệp xảy ra giữa các bộ phận không có quan hệ liên kết, trong khi các yếu tố khác đều như nhau. Điều này có thể hiểu một cách cụ thể là nếu tồn tại một nghiệp vụ chuyển giao trong nội bộ MNC thì nghiệp vụ đó phải được đánh giá theo tiêu chuẩn nó được thực hiện với những đơn vị khác không có liên kết trên thị trường.
Song trên thực tế, việc xác định giá trị nghiệp vụ và chuyển giao theo giá thị trường là một vấn đề cực kỳ khó khăn bởi vì nó không chỉ bao gồm loại nghiệp vụ được xét đến mà còn phải quan tâm đến những tình huống kinh tế xoay quanh nghiệp vụ đó. Các nghiệp vụ chuyển giao trong nội bộ MNC có nội dung rất phong phú và đa dạng. Đó là các nghiệp vụ liên quan đến: vấn đề bán tài sản hữu hình, vấn đề bán máy móc thiết bị, vấn đề bán hàng tồn kho, vấn đề chuyển giao các tài sản vô hình, cung ứng dịch vụ, việc tài trợ cho các nghiệp vụ. Nói một cách rõ ràng hơn, nguyên tắc giá thị trường là nguyên tắc sử dụng hành vi của những bên độc lập làm tiêu chuẩn hay làm cơ sở tham khảo để xác định việc phân bổ thu nhập và chi phí trong các giao dịch quốc tế giữa các doanh nghiệp có quan hệ liên kết.
Nguyên tắc này yêu cầu có sự so sánh giữa những gì doanh nghiệp liên kết đã thực hiện và những gì mà một doanh nghiệp thực sự độc lập thực hiện trong các trường hợp như vậy hay tương tự như vậy. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.4 Các phương pháp định giá chuyển giao Các phương pháp định giá chuyển giao gồm ba nhóm: nhóm phương pháp truyền thống dựa trên cơ sở của nghiệp vụ chuyển giao gồm phương pháp giá tự do có thể so sánh được, phương pháp giá bán lại, phương pháp chi phí cộng thêm; nhóm phương pháp dựa trên lợi nhuận của nghiệp vụ chuyển giao: phương pháp chiết tách lợi nhuận, phương pháp lợi nhuận ròng của nghiêp vụ chuyển giao,và phương pháp công thức phân chia lợi nhuận toàn cầu dựa trên cách tiếp cận không nhằm xác định giá trị thị trường. Phần lớn các nước đã phát triển khi xây dựng các quy định về định giá chuyển giao cho nước mình đều chịu ảnh hưởng của các hướng dẫn về định giá chuyển giao của OECD và các quy định của Hoa Kỳ (điều luật 482). Các quy định về định giá chuyển giao của những nước khác cũng đều dựa vào các khái niệm được rút ra từ một trong hoặc từ cả hai nguồn này.
Do đó, những nét cơ bản trong hai phương pháp tiếp cận về định giá chuyển giao của OECD và của Hoa Kỳ sẽ là nền tảng cho việc xác lập quan điểm của Việt Nam trong xây dựng các phương pháp định giá chuyển giao trong thời gian tới. Mặc dù cả OECD và Hoa Kỳ đều ủng hộ và cam kết theo nguyên tắc giá thị trường, nhưng các tiếp cận của họ lại khác nhau ở một số mặt cơ bản như: các phương pháp chuyển giao được ưa thích; các phương pháp dựa trên cơ sở lợi nhuận được chấp nhận; mức độ chi tiết của các tài liệu được yêu cầu; bên (MNC hay cơ quan thuế) chịu gánh nặng thu nhập và đưa ra tài liệu, chứng cứ; hình thức và mức độ phạt. Những khác biệt lớn có thể tóm tắt như sau: • Các cập nhật mới trong các hướng dẫn của OECD có hai mặt: được sử dụng như là một nền tảng của các quy định về định giá chuyển giao của một nước và đồng thời cung cấp cho các MNC một hướng dẫn trong việc lựa chọn một phương pháp định giá chuyển giao phù hợp với nguyên tắc thị trường. Các hướng dẫn này có thể linh động áp dụng, đòi hỏi các tài liệu ở mức độ khiêm tốn, tránh đánh thuế hai lần, và tạo nên mối quan hệ không thù địch giữa cơ quan thuế và các MNC.
Hiện tại, LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com -5- các hướng dẫn của OECD là nguồn tham khảo cho mọi quy định về định giá chuyển giao ở phần lớn các nước có những quy định về vấn đề này. Theo quan điểm của OECD, các phương pháp dựa trên cơ sở nghiệp vụ chuyển giao được ưa thích hơn các phương pháp dựa trên cơ sở lợi nhuận. Các phương pháp dựa trên cơ sở lợi nhuận chỉ được sử dụng như là những phương pháp sau cùng. • Cơ Quan Thuế Nội Địa của Hoa Kỳ (IRS) quy định vấn đề định giá chuyển giao thông qua điều luật 482 và thường xuyên cập nhật, thay đổi trong vòng hai thập niên qua.
Những thay đổi mới nhất vào năm 1994 cho phép một MNC được lựa chọn phương pháp tốt nhất (có thể là phương pháp dựa trên cơ sở nghiệp vụ chuyển giao hoặc là phương pháp dựa trên cơ sở lợi nhuận) để định giá tài sản hữu hình hoặc tài sản vô hình được chuyển giao. Các phương pháp này bao gồm phương pháp giá tự do có thể so sánh được (CUP), phương pháp nghiệp vụ chuyển giao tự do có thể so sánh được (CUT), phương pháp giá bán lại, phương pháp chiết tách lợi nhuận và phương pháp cộng thêm phí. Tuy vậy, theo nguyên tắc “phương pháp tốt nhất” này, IRS có thể buộc các MNC phải tự lựa chọn một phương pháp để áp dụng, và vì thế đặt gánh nặng về thu nhập và giải trình chứng cứ lên các MNC. Mặt khác, cùng với việc tiếp tục ủng hộ các phương pháp định giá chuyển giao đặt căn bản trên nghiệp vụ chuyển giao, Mỹ cũng đã trực tiếp đối đầu với OECD bằng việc áp đặt các phương pháp đặt căn bản trên lợi nhuận.1 Phương pháp giá tự do có thể so sánh được Phương pháp giá tự do có thể so sánh được là phương pháp so sánh giá chuyển giao trong một nghiệp vụ chuyển giao giữa các doanh nghiệp có quan hệ liên kết và giá được xác định trong một giao dịch khác không bị kiểm soát (giá thị trường).