Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ ĐẤT ĐAI CẤP HUYỆN 1. Cơ sở lý luận quản lý nhà nước về đất đai trên địa bàn cấp huyện 1. Khái quát chung 1. Một số khái niệm a.
Khái niệm đất đai Theo Khoản 2 Điều 4 Thông tư số 14/2012/TT-BTNMT ngày 26/11/2012 của Bộ Tài nguyên và Môi trường “Đất đai là một vùng đất có ranh giới, vị trí diện tích cụ thể và có các thuộc tính tương đối ổn định hoặc thay đổi nhưng có tính chu kỳ, có thể dự đoán được, có ảnh hưởng tới việc sử dụng đất trong hiện tại và tương lai của các yếu tố tự nhiên, KT-XH như: thổ nhưỡng, địa hình, địa mạo, địa chất, khí hậu, thủy văn, động vật cư trú, thực vật và hoạt động sản xuất của con người'’. Theo Đinh Văn Hải, Vũ Sỹ Cường (2014), “Đất đai được nhìn nhận là một nhân tố sinh thái, với khái niệm này đất đai bao gồm tất cả các thuộc tính sinh học và tự nhiên của bề mặt trái đất có ảnh hưởng nhất định đến tiềm năng và hiện trạng sử dụng đất. Đất theo nghĩa đất đai bao gồm: Yếu tố khí hậu, địa hình, địa mạo, tính chất thổ nhưỡng, thuỷ văn, thảm thực vật tự nhiên, động vật và những biến đổi của đất do các hoạt động của con người ” [6]. Đất đai là nguồn tài nguyên thiên nhiên vô giá đối với đời sống xã hội, là tư liệu sản xuất đặc biệt quan trọng và còn là một bộ phận quan trọng của môi trường.
Bên cạnh đó, đất còn là nơi để xây dựng các công trình an ninh, quốc phòng của một quốc gia, nhà ở và các công trình hạ tầng kỹ thuật xã hội. Quản lý đất đai Đất đai có vai trò đặc biệt quan trọng đối với mỗi quốc gia. Vì vậy nhà nước cần nắm chắc tình hình đất đai thông qua công tác quản lý đất đai. Theo Nguyễn Văn Thân (2013), “Quản lý đất đai là quá trình điều tra mô tả những tài liệu chi tiết về thửa đất, xác định hoặc điều chỉnh các quyền và các thuộc tính khác của đất, lưu giữ, cập nhật và cung cấp những thông tin liên quan về sở hữu, giá trị, sử dụng đất và các nguồn thông tin khác liên quan đến thị trường bất động sản.
6 Quản lý đất đai liên quan đến cả hai đối tượng đất công và đất tư bao gồm: Các hoạt động đo đạc lập bản đồ địa chính, đăng ký đất đai, định giá đất, giám sát và quản lý việc sử dụng đất đai, cơ sở hạ tầng cho công tác quản lý” [11]. Quản lý đất đai bao gồm các hoạt động liên quan đến việc lập, tổ chức thực hiện các quy tắc trong quản lý, sử dụng và phát triển đất đai. Song song đó là lợi nhuận thu được từ các hoạt động liên quan đến đất, như: thu hồi đất, giao đất, cho thuê đất, đấu giá, chuyển nhượng quyền sử dụng đất,.và việc giải quyết khiếu nại, tranh chấp liên quan đến quyền của người sử dụng đất. Quản lý nhà nước về đất đai Theo nghĩa bao quát, QLNN là một dạng quản lý đặc biệt, hoạt động tổ chức, điều hành quyền lực trên các phương diện lập pháp, hành pháp và tư pháp.
Quản lý nhà nước mang tính quyền lực nhà nước, thông qua việc sử dụng quyền lực để điều chỉnh, can thiệp vào các hoạt động, quan hệ, hành vi của con người nhằm đảm bảo quy định pháp luật. “Quản lý nhà nước là sự tác động có tổ chức và điều chỉnh bằng quyền lực Nhà nước đối với các quá trình xã hội và hành vi hoạt động của con người để duy trì và phát triển các mối quan hệ xã hội và trật tự pháp luật nhằm thực hiện những chức năng và nhiệm vụ của Nhà nước trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội và bảo vệ tổ quốc xã hội chủ nghĩa. Như vậy quản lý nhà nước là những tác động, can thiệp vào các hoạt động trong xã hội và đảm bảo các hoạt động này tuân theo trật tự pháp luật” [26]. Theo Đỗ Hoàng Toàn, Mai Văn Bửu (2010), “Quản lý nhà nước về kinh tế là sự tác động có tổ chức và bằng pháp quyền của Nhà nước lên nền kinh tế quốc dân nhằm sử dụng có hiệu quả nhất các nguồn lực kinh tế trong và ngoài nước, các cơ hội có thể có, để đạt được các mục tiêu phát triển kinh tế đất nước đã đặt ra, trong điều kiện hội nhập và mở rộng giao lưu quốc tế.
Quản lý kinh tế là nội dung cốt lõi của quản lý xã hội nói chung và nó phải gắn chặt với các hoạt động quản lý khác của xã hội. Quản lý nhà nước về kinh tế thể hiện thông qua các chức năng kinh tế và quản lý kinh tế của Nhà nước” [14]. Các quan hệ đất đai có ảnh hưởng đến nền kinh tế thị trường như các quan hệ chuyển nhượng, đấu giá, cho thuê quyền sử dụng đất, quan hệ phân phối sản phẩm do 7 sử dụng đất đai mà có, cho nên nó củng cố những quan hệ mặt thiết trong lĩnh vực kinh tế. Như vậy, QLNN về đất đai cũng chính là một thành phần trong QLNN về kinh tế.
Quản lý nhà nước về đất đai là hoạt động của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền để thực hiện và bảo vệ quyền sở hữu của Nhà nước đối với đất đai, bao gồm: Hoạt động nắm chắc tình hình sử dụng đất: phân phối và phân phối lại quỹ đất đai theo quy hoạch, kế hoạch; kiểm tra giám sát quá trình quản lý và sử dụng đất; điều tiết các nguồn lợi từ đất đai. Có thể hiểu, QLNN về đất đai là quá trình tác động, điều chỉnh thông qua việc thực thi Hiến pháp và Pháp luật của nhà nước mà quan trọng là sự hoạt động, phối hợp một cách thông suốt, đúng thẩm quyền của các cơ quan QLNN nhằm bảo hộ quyền sử dụng đất, bảo vệ tài nguyên đất, cân bằng thị trường BĐS và kiểm soát các hoạt động theo mục đích sử dụng từng loại đất của xã hội. Đặc điểm của đất đai ảnh hưởng đến công tác quản lý nhà nước Đất đai là tài nguyên quan trọng, nó mang những đặc điểm không giống các nguồn tài nguyên, vật thể và hàng hóa khác, cụ thể: - Đất đai là có hạn trong quá trình sản xuất không thể sản sinh thêm. Như vậy cùng với thời gian, dân số tăng trưởng nên nguồn cầu ngày càng tăng nhưng nguồn cung ngày càng hẹp.
- Đất đai giới hạn về quy mô diện tích, về vị trí mang tính cố định và chịu chi phối ảnh hưởng tại những nơi có đất. Chính đặc điểm này làm cho đất đai có giá trị cụ thể tại từng vị trí như: đất tại các khu đô thị lớn sẽ có giá trị hơn các khu vực vùng sâu, vùng xa. - Theo thời gian thì đất đai không thể tiêu hao, vì vậy theo nhu cầu thị trường giá trị của đất đai sẽ thay đổi theo, sự thay đổi phụ thuộc năng lực của người sử dụng đất rất nhiều. - Đất đai rất phong phú, đa dạng, tùy vào mục đích sử dụng được phân chia ra từng loại đất khác nhau (Đất nông nghiệp, Đất tín ngưỡng tôn giáo, Đất giao thông, Đất rừng sản xuất,.
- Trong nền kinh tế thị trường đây là một loại hàng hóa đặc biệt mà mọi người có thể trao đổi, chuyển nhượng, hoặc cho thuê. vì vậy giá trị đất đai tất yếu phải chịu 8 biến động theo thị trường. Chính vì có những đặc điểm riêng biệt như vậy nên có sự ảnh hưởng, tác động rất lớn đến công tác QLNN, cụ thể: - Đất đai là có hạn và mang tính cố định làm nên giá trị tại từng vị trí khác nhau. Vì vậy, QLNN về đất đai phải bao quát, toàn diện theo địa giới hành chính và phù hợp với điều kiện tự nhiên, điều kiện KT-XH của từng địa phương; có sự phân cấp quyền hạn, trách nhiệm và chỉ đạo nhưng phải thống nhất quản lý theo các quy định pháp luật của nhà nước.
- Đất đai là một loại tài sản không tiêu hao theo thời gian, giá trị của đất đai luôn thay đổi và phụ thuộc rất nhiều vào năng lực của người sử dụng. Vì vậy, công tác QLNN về đất đai luôn phải đưa ra những biện pháp chế tài hợp lý để đảm bảo khai thác được hiệu quả sử dụng đất, tránh láng phí. - Đất đai rất phong phú, đa dạng, công tác QLNN về đất đai phải cụ thể đối với từng nhóm đất, loại đất để quản lý được mục đích sử dụng và trong trường hợp cần thiết xem xét, quyết định điều chỉnh mục đích sử dụng đất theo quy định. - Đây còn là một loại hàng hóa đặc biệt, chịu sự chi phối của nền kinh tế thị trường.
Vì vậy, công tác QLNN về đất đai sẽ tác động giúp cân bằng giá trị đất đai trên thị trường, hạn chế những tiêu cực trong quá trình trao đổi mua bán, chuyển quyền sử dụng, cho thuê,. Vai trò quản lý nhà nước về đất đai QLNN có vai trò quan trọng, đảm bảo các mối quan hệ, các hoạt động trong xã hội diễn ra theo trật tự và đúng quy định Hiến pháp và pháp luật. Việc cạnh tranh không lành mạnh, mất cân bằng về lợi ích luôn tồn tại trong nền KT-XH. Vì vậy, cần sự tác động điều tiết của Nhà nước đến nền KT-XH.
Như đã biết đất đai là tài nguyên tự nhiên, vô cùng quý giá của mỗi quốc gia. là điều kiện tiên quyết cho sự sống của loài người và các loài sinh vật khác trên trái đất. Như Các Mác đã viết, “Đất đai là tài sản mãi mãi với loài người, là điều kiện để sinh tồn, là điều kiện không thể thiếu được để sản xuất, là tư liệu sản xuất cơ bản trong nông, lâm nghiệp”. Lịch sử đã cho thấy các cuộc chiến tranh giữ nước đều xuất phát từ đất đai.
Như vậy, đất đai không chỉ có vai trò quan trọng về đời sống, kinh tế mà về chính trị cũng có vai trò rất quan trọng. 9 Trong đời sống đất đai ngoài là tài nguyên vô giá còn là nơi để xây dựng các công trình an ninh, quốc phòng của mỗi quốc gia, các khu dân cư, cơ sở hạ tầng. Ngoài ra cơ chế thị trường hoạt động tạo ra những mặt tích cực bên cạnh đó vẫn tồn tại các mặt tiêu cực. Vì vậy để cân bằng thị trường, phát huy hơn nữa các mặt tích cực, đồng thời khắc phục các mặt tiêu cực, chính vì vậy cần phải có sự can thiệp, quản lý của Nhà nước trên các quy định cụ thể của pháp luật và các cơ chế chính sách khác.