Đặt vấn đề Đất đai là sản phẩm của tự nhiên, là môi trƣờng sống của xã hội, là thành phần quan trọng của môi trƣờng sống. Thực tế đất đai là nguồn tài nguyên vô cùng quý giá, là tƣ liệu sản xuất của ngành nông nghiệp, đất là nguồn gốc của mọi quá trình sống cũng là nguồn gốc của mọi sản phẩm hàng hóa xã hội. Ngƣời xƣa có câu tục ngữ: “Tất đất, tất vàng” nhƣng đất đai không phải là nguồn tài nguyên vô hạn, nó có giới hạn về số lƣợng trong phạm vi ranh giới của quốc gia và vùng lãnh thổ. Đất có thể tốt lên hay xấu đi đều phụ thuộc vào quá trình cải tạo và sử dụng sản xuất của con ngƣời.
Trong sản xuất nông nghiệp, vấn đề sử dụng đất hợp lý phải đƣợc đặt lên hàng đầu. Mỗi loại hình sử dụng đất trong nông nghiệp đều có những yêu cầu nhất định. Việc so sánh, lựa chọn các loại hình sử dụng đất khác nhau phù hợp với điều kiện của đất đai là vấn đề quan tâm của ngƣời sử dụng đất. Đất nông nghiệp có vị trí đặc biệt quan trọng, là yếu tố hàng đầu của ngành sản xuất nông nghệp.
Nó không chỉ là chỗ dựa của lao động mà còn cung cấp thức ăn cho cây trồng, mọi tác động của con ngƣời vào cây trồng đều dựa vào đất đai. Hiện nay, Việt Nam có chỗ dựa là nông nghiệp để vƣợt qua các cuộc khủng hoảng. Nếu kích thích cho nông nghiệp phát triển sẽ không những đảm bảo về kinh tế phát triển mà còn ổn định an ninh xã hội. Để đảm bảo phát triển bền vững phải tiến hành song song việc công nghiệp hóa và hiện đại hóa ở thành thị lẫn nông thôn.
Xã hội càng phát triển, dân số tăng nhanh kéo theo những đòi hỏi ngày càng tăng về lƣơng thực thực phẩm, chỗ ở cũng nhƣ các nhu cầu về văn hóa, xã hội. Con ngƣời đã tìm mọi cách để khai thác đất đai nhằm thỏa mãn những nhu cầu ngày càng tăng đó. Nhƣ vậy, đất đai đặc biệt là đất nông nghiệp có hạn về diện tích nhƣng lại có nguy cơ bị suy thoái dƣới tác động của thiên nhiên và sự thiếu ý thức của con ngƣời trong quá trình sản xuất. 1 Huyện Phú Hòa nằm ở trung tâm tỉnh Phú Yên, là một trong những đơn vị cấp huyện có diện tích khoảng 25.875,80 ha, có tình hình phát triển kinh tế theo hƣớng hiện đại hóa nông nghiệp nông thôn, đặc biệt chú trọng phát triển cây lúa nƣớc và cây nông nghiệp.
Nơi đây là địa phƣơng có địa hình chia làm các khu vực khó rõ rệt, trong đó khu vực đồi núi, khu vực đồng bằng chiếm diện tích lớn hơn. Đây cũng là điều kiện để phát triển cây nông nghiệp và lúa nƣớc. Tuy nhiên, việc khai thác sử dụng nguồn tài nguyên đất đai chƣa có cơ sở và hoạch định rõ ràng nên đời sống ngƣời dân còn đang ở mức trung bình. Mặc khác vẫn còn một số nơi chƣa sử dụng đất đúng mục đích, sử dụng lãng phí làm ảnh hƣởng đến môi trƣờng.
Tất cả đã làm ảnh hƣởng đến chiến lƣợc phát triển kinh tế - xã hội của huyện cũng nhƣ toàn tỉnh. Từ thực tế đó, đề tài “Đánh giá hiện trạng sử dụng đất nông nghiệp và đề xuất định hướng sử dụng đất bền vững tại huyện Phú Hòa, tỉnh Phú Yên.” nhằm góp phần phát triển kinh tế - xã hội của các xã trên địa bàn. Mục tiêu nghiên cứu 2.1 Mục tiêu tổng quát Đánh giá đƣợc hiện trạng sử dụng đất nông nghiệp trên địa bàn huyện Phú Hòa, tỉnh Phú Yên từ đó đề xuất một số định hƣớng, giải pháp sử dụng đất nông nghiệp hiệu quả bền vững.2 Mục tiêu cụ thể - Đánh giá đƣợc hiện trạng và một số loại hình sử dụng đất nông nghiệp ở huyện Phú Hòa - Phân tích đƣợc hiệu quả kinh tế của một số loại hình sử dụng đất nông nghiệp trên địa bàn. - Đề xuất đƣợc một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp.
2 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan về hiện trạng sử dụng đất 1.1 Khái niệm về đất nông nghiệp Đất nông nghiệp đôi khi còn gọi là đất canh tác hay đất trồng trọt là những vùng đất, khu vực thích hợp cho sản xuất, canh tác nông nghiệp, bao gồm cả trồng trọt và chăn nuôi. Đất nông nghiệp là tổng thể các loại đất đƣợc xác định là tƣ liệu sản xuất chủ yếu phục vụ cho việc trồng trọt và chăn nuôi, nghiên cứu thí nghiệm về trồng trọt và chăn nuôi, bảo vệ môi trƣờng sinh thái, cung ứng sản phẩm cho các ngành công nghiệp và dịch vụ. Vai trò của đất nông nghiệp: Đất là khoảng không gian lanh thổ cần thiết đối với mọi quá trình sản xuất trong các ngành kinh tế quốc dân và hoạt động của con ngƣời.
Nói về tầm quan trọng của đất C.Mac viết: “Đất là một phòng thí nghiệm vĩ đại, kho tàng cung cấp tƣ liệu lao động, vật chất, là vị trí để định cƣ, là nền tảng của tập thể” (C. Đối với nông nghiệp: Đất đai là yếu tố tích cực của quá trình sản xuất là điều kiện vật chất đồng thời là đối tƣợng lao động (luôn chịu tác động trong quá trình sản xuất nhƣ: cày, bừa, xới,…) và công cụ lao động hay phƣơng tiện lao động (sử dụng để trồng trọt hay chăn nuôi,…). Quá trình sản xuất luôn có mối quan hệ chặt chẽ với độ phì nhiêu và quá trình sinh học tự nhiên của đất. Thực tế cho thấy, trong quá trình phát triển xã hội loài ngƣời, sự hình thành và phát triển của mọi nền văn minh, các thành tựu khoa học công nghệ đều đƣợc xây dựng trên nền tảng cơ bản – sử dụng đất.
Trong nông nghiệp vai trò là cơ sở không gian, đất còn có hai chức năng đặc biệt quan trọng: Là đối tƣợng chịu sự tác động trực tiếp của con ngƣời trong quá trình sản xuất. 3 Đất tham gia tích cực vào quá trình sản xuất, cung cấp cho cây trồng nƣớc, muối khoáng và các chất dinh dƣỡng khác cần thiết cho sự sinh trƣởng và phát triển của cây trồng. Nhƣ vậy, đất trở thành công cụ sản xuất. “Năng xuất và chất lƣợng sản phẩm phụ thuộc vào độ phì nhiêu của đất.
Trong tất cả các loại tƣ liệu sản xuất dùng trong nông nghiệp chỉ có đất mới có chức năng này” (Lƣơng Văn Hinh và CS, 2003). Chính vì vậy, có thể nói rằng đất là tƣ liệu sản xuất chủ yếu và đặc biệt trong nông nghiệp. Khái niệm về loại hình sử dụng đất Loại hình sử dụng đất (LUT) là loại hình đặc biệt của sử dụng đất đƣợc mô tả theo các thuộc tính nhất định. LUT là bức tranh mô tả thực trạng sử dụng đất của một vùng đất với những phƣơng thức quản lý sản xuất trong các điều kiện kinh tế - xã hội và kỹ thuật đƣợc xác định.
Trong sản xuất nông nghiệp, loại hình sử dụng đất đƣợc hiểu khái quát là hình thức sử dụng đất đai để sản xuất hoặc phát triển một nhóm cây trồng, vật nuôi trong một chu kỳ hoặc chu kỳ nhiều năm. Ngoài ra, LUT còn có nghĩa là kiểu sử dụng đất. Sử dụng đất và những quan điểm sử dụng đất 1. Sử dụng đất và các nhân tố ảnh hưởng đến sử dụng đất a) Sử dụng đất là gì? Sử dụng đất là một hệ thống các biện pháp nhằm điều hòa mối quan hệ ngƣời - đất trong tổ hợp với nguồn tài nguyên thiên nhiên khác và môi trƣờng.
Căn cứ vào quy luật phát triển kinh tế xã hội cùng với yêu cầu không ngừng ổn định và bền vững về mặt sinh thái, quyết định phƣơng hƣớng chung và mục tiêu sử dụng đất hợp lý nhất là tài nguyên đất đai, phát huy tối đa công dụng của đất nhằm đạt tới hiệu ích sinh thái, kinh tế, xã hội cao nhất. sử dụng đất thuộc phạm trù hoạt động kinh tế của nhân loại. Trong mỗi phƣơng thức sản xuất nhất định, việc sử dụng đất theo yêu cầu của sản xuất và đời sống cần căn cứ vào thuộc tính tự nhiên của đất đai. Với vai trò là nhân tố của sức sản xuất, các nhiệm vụ và nội dung sử dụng đất đai đƣợc thể hiện ở các khía cạnh sau: 4 - Sử dụng đất hợp lý về không gian, hình thành hiệu quả kinh tế không gian sử dụng đất.
- Phân phối hợp lý cơ cấu đất đai trên diện tích đất đai đƣợc sử dụng, hình thành cơ cấu kinh tế sử dụng đất. - Quy mô sử dụng đất cần có sự tập trung thích hợp, hình thành quy mô kinh tế sử dụng đất. - Giữ mật độ sử dụng đất đai thích hợp, hình thành việc sử dụng đất đai một cách kinh tế, tập trung, thâm canh. b) Những nhân tố ảnh hƣởng đến việc sử dụng đất Phạm vi, cơ cấu và phƣơng thức sử dụng đất…vừa bị chi phối bởi các điều kiện và quy luật sinh thái tự nhiên, vừa bị kiềm chế bởi các điều kiện, quy luật kinh tế - xã hội và các yếu tố kỹ thuật.
Vì vậy, những điều kiện và nhân tố ảnh hƣởng chủ yếu đến việc sử dụng đất là: + Yếu tố điều kiện tự nhiên Điều kiện tự nhiên có rất nhiều yếu tố nhƣ: ánh sáng, nhiệt độ, lƣợng mƣa, thủy văn, không khí….trong các yếu tố đó khí hậu là nhân tố hàng đầu của việc sử dụng đất đai, sau đó là điều kiện đất đai chủ yếu là địa hình, thổ nhƣỡng và các nhân tố khác. - Điều kiện khí hậu: Đây là nhóm yếu tố ảnh hƣởng rất lớn, trực tiếp đến sản xuất nông nghiệp và điều kiện sinh hoạt của con ngƣời. Tổng tích ôn nhiều hay ít, nhiệt độ cao hay thấp, sự sai khác về nhiệt đô về thời gian và không gian, biên độ tối cao hay tối thấp giữa ngày và đêm…trực tiếp ảnh hƣởng đến sự phân bố, sinh trƣởng và phát triển của cây trồng. Lƣợng mƣa nhiều hay ít, bốc hơi mạnh yếu có ý nghĩa quan trọng trong việc giữ nhiệt độ và ẩm độ của đất, cũng nhƣ khả năng đảm bảo khả năng cung cấp nƣớc cho các cây, con sinh trƣởng, phát triển (Lƣơng Văn Hinh và Cs, 2003).
- Điều kiện đất đai: Sự khác nhau giữa địa hình, địa mạo, độ cao so với mực nƣớc biển, độ dốc hƣớng dốc…thƣờng dẫn đến đất đai, khí hậu khác nhau, từ đó ảnh hƣởng đến sản xuất và phân bố các ngành nông nghiệp, lâm nghiệp. Địa hình và 5 độ dốc ảnh hƣởng đến phƣơng thức sử dụng đất nông nghiệp, là căn cứ cho việc lựa chọn cơ cấu cây trồng, xây dựng đồng ruộng, thủy lợi canh tác và cơ giới hóa.