Cơ sở địa lý cho phát triển nông lâm nghiệp tại các huyện ven biển tỉnh Quảng Nam

Luận án tiến sĩ nghiên cứu cơ sở địa lý cho phát triển nông lâm nghiệp các huyện ven biển tỉnh quảng nam, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề xuất giải pháp khoa

• Tác giả: Bùi Thị Thu
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Văn Thăng
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Quản lý Tài nguyên và Môi trường
• Đề tài: Cơ Sở Địa Lý Cho Phát Triển Nông - Lâm Nghiệp Các Huyện Ven Biển Tỉnh Quảng Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.1. TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 1.2. LÝ LUẬN VỀ CƠ SỞ ĐỊA LÝ CHO PHÁT TRIỂN NÔNG - LÂM NGHIỆP
• 1.3. QUAN ĐIỂM VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM CẢNH QUAN CÁC HUYỆN VEN BIỂN TỈNH QUẢNG NAM VÀ VẤN ĐỀ PHÁT TRIỂN NÔNG - LÂM NGHIỆP
• 2.1. CÁC NHÂN TỐ THÀNH TẠO CẢNH QUAN VÀ ẢNH HƢỞNG CỦA NÓ ĐẾN SẢN XUẤT NÔNG - LÂM NGHIỆP
• 2.2. SỰ PHÂN HÓA CẢNH QUAN CÁC HUYỆN VEN BIỂN TỈNH QUẢNG NAM
• 2.3. ĐÁNH GIÁ CẢNH QUAN VÀ ĐỀ XUẤT ĐỊNH HƢỚNG PHÁT TRIỂN NÔNG - LÂM NGHIỆP Ở CÁC HUYỆN VEN BIỂN TỈNH QUẢNG NAM
• 3. CHƯƠNG 3: PHÂN NHÓM LOẠI CẢNH QUAN THEO KHẢ NĂNG SỬ DỤNG CHO NÔNG - LÂM NGHIỆP
• 3.1. Chỉ tiêu phân nhóm loại cảnh quan
• 3.2. Kết quả phân nhóm loại cảnh quan theo khả năng sử dụng cho nông - lâm nghiệp
• 3.3. ĐÁNH GIÁ CẢNH QUAN CHO MỘT SỐ LOẠI HÌNH SẢN XUẤT NÔNG - LÂM NGHIỆP
• 3.4. ĐỀ XUẤT PHÁT TRIỂN NÔNG - LÂM NGHIỆP THEO HƢỚNG BỀN VỮNG
• 3.5. MỘT SỐ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN NÔNG - LÂM NGHIỆP THEO HƢỚNG BỀN VỮNG Ở CÁC HUYỆN VEN BIỂN TỈNH QUẢNG NAM
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về phát triển nông lâm nghiệp bền vững

Phát triển nông lâm nghiệp bền vững tại các huyện ven biển Quảng Nam là một vấn đề cấp thiết trong bối cảnh biến đổi khí hậu và sự gia tăng dân số. Các huyện ven biển như Điện Bàn, Duy Xuyên, Thăng Bình, và Núi Thành có tiềm năng lớn về tài nguyên thiên nhiên, nhưng cũng đối mặt với nhiều thách thức. Việc phát triển nông nghiệp bền vững không chỉ đảm bảo an ninh lương thực mà còn bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế nông thôn. Theo nghiên cứu, việc áp dụng các mô hình kinh tế sinh thái có thể giúp tối ưu hóa việc sử dụng tài nguyên và nâng cao hiệu quả sản xuất. Đặc biệt, việc bảo vệ môi trường và phát triển bền vững là những yếu tố quan trọng trong quy hoạch và quản lý tài nguyên tại khu vực này.

II. Đặc điểm tự nhiên và kinh tế xã hội của các huyện ven biển Quảng Nam

Các huyện ven biển Quảng Nam có đặc điểm tự nhiên đa dạng với hệ sinh thái phong phú. Vị trí địa lý gần biển tạo điều kiện thuận lợi cho phát triển nông nghiệp và thủy sản. Tuy nhiên, sự phát triển này cũng bị ảnh hưởng bởi các yếu tố như biến đổi khí hậu và xâm nhập mặn. Theo số liệu thống kê, giá trị sản phẩm ngành nông nghiệp tại đây chiếm tỷ lệ lớn trong tổng giá trị sản phẩm của tỉnh. Việc phát triển kinh tế nông thôn cần được chú trọng để nâng cao đời sống người dân và bảo vệ môi trường. Các chính sách phát triển cần hướng tới việc sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ hệ sinh thái ven biển.

III. Các giải pháp phát triển nông lâm nghiệp bền vững

Để phát triển nông lâm nghiệp bền vững tại các huyện ven biển Quảng Nam, cần thực hiện một số giải pháp quan trọng. Đầu tiên, quy hoạch sử dụng đất đai cần được thực hiện một cách hợp lý, đảm bảo không làm giảm quỹ đất nông nghiệp. Thứ hai, việc áp dụng các mô hình kinh tế sinh thái sẽ giúp tối ưu hóa sản xuất và bảo vệ môi trường. Thứ ba, cần có các chính sách hỗ trợ cho người dân trong việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng, từ đó nâng cao hiệu quả sản xuất. Cuối cùng, việc phát triển du lịch sinh thái cũng là một hướng đi tiềm năng, giúp tăng thu nhập cho người dân và bảo vệ hệ sinh thái.

IV. Đánh giá và triển vọng phát triển

Đánh giá tổng thể cho thấy rằng phát triển nông lâm nghiệp bền vững tại các huyện ven biển Quảng Nam có nhiều tiềm năng. Tuy nhiên, để đạt được mục tiêu này, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp chính quyền và cộng đồng. Việc nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường và phát triển bền vững là rất cần thiết. Các nghiên cứu cho thấy rằng việc áp dụng các giải pháp bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế nông thôn sẽ mang lại lợi ích lâu dài cho khu vực. Tương lai của nông nghiệp tại đây phụ thuộc vào khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu và sự phát triển bền vững của các nguồn tài nguyên.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu "Cơ sở địa lý cho phát triển nông - lâm nghiệp các huyện ven biển tỉnh Quảng Nam" do nghiên cứu sinh Bùi Thị Thu thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Lê Văn Thăng và PGS. Trần Anh Tuấn (chuyên ngành Quản lý Tài nguyên và Môi trường, Mã số: 62 85 01 01 tại Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội, 2014) là một công trình mang tính tiên phong trong việc tích hợp lý luận cảnh quan học ứng dụng và kinh tế sinh thái vào quy hoạch không gian nông - lâm nghiệp cấp vùng.

Bối cảnh khoa học của đề tài xuất phát từ yêu cầu cấp bách về an ninh lương thực và chuyển đổi sinh kế bền vững tại dải duyên hải miền Trung – khu vực chuyển tiếp lục địa - đại dương có độ nhạy cảm sinh thái cao, thường xuyên chịu tác động tiêu cực của các hiện tượng tai biến thiên nhiên cực đoan (bão, lũ lụt, hạn hán, cát bay, cát chảy, xói lở bờ sông, xói lở bờ biển). Đặc biệt, dưới tác động của biến đổi khí hậu theo kịch bản phát thải trung bình (B2) của Bộ Tài nguyên và Môi trường: "khi nhiệt độ trung bình tăng lên 2,7°C so với giai đoạn 1980 - 1999, mực nước biển dâng cao 61 - 74 cm thì diện tích đất có nguy cơ bị ngập lụt chiếm 1,2% (tương ứng với 1.905 ha)", kết hợp với việc xây dựng hệ thống hồ chứa thủy điện ở thượng nguồn sông Vu Gia - Thu Bồn làm gia tăng tình trạng xâm nhập mặn, đe dọa trực tiếp đến 71,03% diện tích đồng bằng ven biển.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) trọng tâm được luận án định vị rõ: Các nghiên cứu quy hoạch nông nghiệp truyền thống tại Việt Nam (Tôn Thất Chiểu, 1990; Trần An Phong, 1995; Đào Châu Thu, 1998) chủ yếu tiếp cận đơn thuần theo phương pháp đánh giá đất đai của FAO (1976, 1990). Cách tiếp cận này bộc lộ hạn chế lớn khi xem xét các khoanh vi đất đai như những thực thể tĩnh, thiếu tính thứ bậc phát sinh, không phản ánh được mối quan hệ tương tác vật chất - năng lượng theo cấu trúc đứng và cấu trúc ngang của các địa tổng thể tự nhiên, đồng thời chưa gắn kết đồng bộ giữa thích nghi sinh thái với hiệu quả kinh tế lượng hóa (CBA) và ngưỡng bền vững xã hội - môi trường nông hộ.

Luận án thiết lập hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học cụ thể:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Các nhân tố tự nhiên và hoạt động nhân sinh phân hóa như thế nào để hình thành nên cấu trúc và chức năng của các đơn vị cảnh quan vùng ven biển Quảng Nam?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Mức độ thích nghi sinh thái, hiệu quả kinh tế và tính bền vững môi trường - xã hội của các loại hình sử dụng đất nông - lâm nghiệp chủ yếu trên từng đơn vị cảnh quan được lượng hóa ra sao?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Làm thế nào để thiết lập khung phân vùng sử dụng hợp lý lãnh thổ và xây dựng các mô hình hệ kinh tế sinh thái tối ưu cho từng tiểu vùng cảnh quan đặc trưng?

Hệ thống giả thuyết và luận điểm bảo vệ:

• Luận điểm 1: "Sự tương tác giữa lục địa - biển kết hợp với tác động của con người đã tạo ra sự phân hóa đa dạng của điều kiện tự nhiên các huyện ven biển tỉnh Quảng Nam gồm 1 phụ hệ cảnh quan nhiệt đới gió mùa không có mùa đông lạnh, 1 kiểu cảnh quan rừng kín thường xanh mưa mùa nhiệt đới với 3 lớp cảnh quan, 9 hạng và 83 loại cảnh quan."
• Luận điểm 2: "Kết quả đánh giá tổng hợp cảnh quan là cơ sở của việc đề xuất định hướng sử dụng hợp lý lãnh thổ cho phát triển nông - lâm nghiệp và việc xác lập các mô hình hệ kinh tế sinh thái ở các tiểu vùng cảnh quan là hướng đi đúng đắn để khai thác hợp lý tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ môi trường lãnh thổ nghiên cứu."

Khung lý thuyết nền tảng tích hợp ba trụ cột: Thuyết Địa tổng thể và Cảnh quan học Xô Viết (Dokuchaev, Isachenko A.G., 1991), Sinh thái cảnh quan hiện đại (Forman & Godron, 1986; Ryszkowski L., 2002), và Lý thuyết Đánh giá Cảnh quan tiếp cận Kinh tế Sinh thái (Nguyễn Cao Huần, 2008).

Phạm vi nghiên cứu bao trùm toàn bộ diện tích đất liền của 6 đơn vị hành chính ven biển tỉnh Quảng Nam (gồm 4 huyện Điện Bàn, Duy Xuyên, Thăng Bình, Núi Thành và 2 thành phố Hội An, Tam Kỳ) với tổng diện tích 1.587,89 km² (158.789 ha), nơi ngành nông nghiệp năm 2012 đóng góp tới "52,7% tổng giá trị sản phẩm ngành nông nghiệp Quảng Nam". Dữ liệu khảo sát vi mô thu thập từ 113 phiếu điều tra kinh tế nông hộ và trang trại chuyên sâu tại 7 điểm chìa khóa (Cẩm Hà, Điện Dương, Duy Tân, Bình Phú, Tam Thăng, Tam Thạnh, Tam Mỹ Đông) trong giai đoạn 2011 - 2013, mang lại giá trị thực tiễn và độ tin cậy khoa học vượt trội.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn trong nước và quốc tế chỉ ra ba luồng nghiên cứu chính liên quan đến tổ chức lãnh thổ nông - lâm nghiệp:

Luồng nghiên cứu đánh giá đất đai theo trường phái FAO: Khởi xướng từ khung đánh giá đất đai tiêu chuẩn (FAO, 1976) và các hướng dẫn chuyên ngành cho nông nghiệp nhờ nước mưa (FAO, 1983), lâm nghiệp (FAO, 1984), nông nghiệp tưới (FAO, 1985), tiến tới quy trình quy hoạch 8 bước (FAO, 1990). Tại Việt Nam, hướng nghiên cứu này được kế thừa bởi Lê Năm (2004), Đỗ Đình Sâm (2005), Đỗ Cảnh Dương và Nguyễn Văn Đạo (2005). Hạn chế của luồng tiếp cận này là xem đơn vị đất đai như "địa tổng thể tự nhiên không đầy đủ", thiếu tính liên kết không gian theo lưu vực và động lực phát sinh bề mặt.

Luồng nghiên cứu sinh thái cảnh quan và cảnh quan học ứng dụng: Nền móng xuất phát từ trường phái địa lý tự nhiên Nga (Dokuchaev V., Isachenko A.G., 1991) khẳng định cảnh quan là đơn vị cơ sở dựa trên sự thống nhất giữa quy luật địa đới và phi địa đới. Sự phát triển sau đó của sinh thái cảnh quan (Zonneveld I.S., 1989; Forman R.T.T., 1995; Farina A., 2000; Ryszkowski L., 2002) đã sinh thái hóa cảnh quan học, xem cảnh quan nông nghiệp như một ma trận không gian phức hợp gồm các mảng sinh cảnh (patches), hành lang (corridors) và nền (matrix). Tại Việt Nam, các công trình của Phạm Hoàng Hải (1997), Nguyễn Thành Long (1993), Nguyễn Thế Thôn (1993) và đặc biệt là Nguyễn Cao Huần (2008) đã định hình phương pháp đánh giá tổng hợp cảnh quan theo hướng tiếp cận kinh tế sinh thái.

Luồng nghiên cứu mô hình kinh tế sinh thái và nông - lâm kết hợp: Các công trình của Lê Trọng Cúc (1996), Đặng Trung Thuận và Trương Quang Hải (1999), Lê Văn Thăng (2001, 2012), Trần Anh Tuấn (2005), Phạm Quang Anh (2010) đã chứng minh tính ưu việt của việc khép kín chu trình vật chất - năng lượng trong các mô hình kinh tế nông hộ (Vườn - Ao - Chuồng - Rừng) nhằm giảm thiểu chất thải và gia tăng khả năng chống chịu sinh thái.

Tranh luận học thuật cốt lõi (Scientific Debates):

• Tranh luận 1 (Bản chất đơn vị không gian): Giữa trường phái Đơn vị đất đai FAO (Land Mapping Units) mang tính thực nghiệm phân mảnh và trường phái Cảnh quan học (Geosystem Units) mang tính cấu trúc hệ thống. Nghiên cứu của Bùi Thị Thu chỉ rõ: Đơn vị đất đai không có thứ bậc phát sinh chặt chẽ và chỉ áp dụng tốt ở địa hình đồng bằng thuần nhất; trong khi đơn vị cảnh quan phản ánh toàn diện tương tác móng địa chất - trắc lượng địa hình - vỏ thổ nhưỡng - sinh vật theo cả chiều đứng lẫn chiều ngang, cực kỳ phù hợp với địa hình phân hóa phức tạp từ núi cao xuống cồn cát ven biển.
• Tranh luận 2 (Tối ưu hóa kinh tế đối lập Bảo tồn sinh thái): Quan điểm quy hoạch nông nghiệp truyền thống thường ưu tiên tối đa hóa sản lượng và tỷ suất sinh lợi ngắn hạn bằng thâm canh hóa chất, đối lập với quan điểm sinh thái cảnh quan ưu tiên duy trì cân bằng trao đổi chất và sức chịu tải của hệ thống tự nhiên.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế điển hình:

• So với công trình của Ofresco L. (1999) tại Đông Nam Á về việc tích hợp đánh giá đất đai FAO với phân tích hệ thống nông trại (Farming System Analysis) dựa trên quy hoạch đa mục tiêu, luận án tiến xa hơn khi chuẩn hóa bản đồ cảnh quan tỷ lệ 1:100.000 làm khung cấu trúc không gian thay vì chỉ dựa vào bản đồ đơn vị đất đai thuần túy.
• So với các nghiên cứu mô hình hóa cảnh quan tự động bằng GIS của Brabyn L. (2009) và Batten P. (2008) tại New Zealand, luận án kết hợp hài hòa giữa xử lý dữ liệu không gian số đa lớp (Multi-layered GIS) với phương pháp điều tra thực địa trắc lượng hình thái và đánh giá kinh tế hộ vi mô, phù hợp với điều kiện cơ sở hạ tầng dữ liệu tại các quốc gia đang phát triển.

Vị thế khoa học của luận án: Khắc phục sự phân mảng của các nghiên cứu đơn ngành trước đây tại Quảng Nam (như địa mạo lũ lụt của Đặng Văn Bào, 2004; Nguyễn Hiệu, 2010; khí văn của Đinh Phùng Bảo, 2008; tai biến địa chất của Đào Đình Bắc, 2000) để thiết lập một mô hình tích hợp toàn diện từ điều kiện tự nhiên đến hiệu quả kinh tế lượng hóa và đề xuất không gian sinh thái.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và làm phong phú Thuyết Địa tổng thể (Geosystem Theory) của Isachenko A.G. và Khung lý luận Đánh giá cảnh quan tiếp cận kinh tế sinh thái của Nguyễn Cao Huần (2008) khi áp dụng vào vùng đới bờ nhiệt đới gió mùa có độ dốc cao và chiều ngang hẹp.

Khung khái niệm tích hợp (Conceptual Framework) được xác lập qua chuỗi tương tác đa chiều: $$\text{Động lực Nội - Ngoại sinh} \longrightarrow \text{Nền tảng Nham thạch - Địa mạo} \longrightarrow \text{Phân hóa Cảnh quan (Cấu trúc Đứng & Ngang)} \longrightarrow \text{Đánh giá KTST Tích hợp} \longrightarrow \text{Tổ chức Không gian & Sinh kế}$$

Các mệnh đề lý thuyết cốt lõi (Theoretical Propositions):

• Mệnh đề 1 ($P_1$): Cấu trúc cảnh quan đóng vai trò quyết định quỹ sinh thái và giới hạn năng suất sinh học cực đại của tập đoàn cây trồng nông - lâm nghiệp.
• Mệnh đề 2 ($P_2$): Sự thích nghi sinh thái ($M$) là điều kiện cần, nhưng hiệu quả kinh tế thuần lượng hóa ($NPV, BCR$) và chỉ số bảo vệ môi trường mới là điều kiện đủ để đảm bảo tính ổn định của một kiểu sử dụng đất.
• Mệnh đề 3 ($P_3$): Khép kín dòng luân chuyển vật chất - năng lượng ở cấp độ nông hộ tại các tiểu vùng cảnh quan là phương thức hữu hiệu nhất để biến đổi các hạn chế sinh thái (đất cát, khô hạn, nhiễm mặn) thành tài nguyên sản xuất.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đồng thời 3 trường phái lý thuyết: Lý thuyết Cảnh quan học địa lý, Sinh thái cảnh quan ứng dụng và Kinh tế tài nguyên - sinh thái.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                        KHUNG PHÂN TÍCH ĐỊA LÝ KINH TẾ SINH THÁI                   |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
                                          |
        +---------------------------------+---------------------------------+
        |                                                                   |
        v                                                                   v
+-----------------------+                                         +-----------------------+
|  CƠ SỞ TỰ NHIÊN       |                                         |  CƠ SỞ KINH TẾ XÃ HỘI |
|  - Cấu trúc địa chất  |                                         |  - Hiện trạng nông hộ |
|  - 16 Dạng địa mạo    |                                         |  - Chi phí - Lợi ích  |
|  - Sinh khí hậu       |                                         |  - Tập quán canh tác  |
|  - Thổ nhưỡng, Thủy văn|                                        |  - Rủi ro tai biến    |
+-----------------------+                                         +-----------------------+
        |                                                                   |
        +---------------------------------+---------------------------------+
                                          v
+-----------------------------------------------------------------------------------+
| HỆ THỐNG PHÂN LOẠI CẢNH QUAN (Tỷ lệ 1:100.000: 1 Phụ hệ, 1 Kiểu, 3 Lớp, 9 Hạng, 83 Loại)|
+-----------------------------------------------------------------------------------+
                                          |
                                          v
+-----------------------------------------------------------------------------------+
| BẢN ĐỒ DẠNG CẢNH QUAN NÔNG - LÂM NGHIỆP (Tỷ lệ 1:50.000)                          |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
                                          |
                                          v
+-----------------------------------------------------------------------------------+
| MA TRẬN ĐÁNH GIÁ TỔNG HỢP THEO TIẾP CẬN KINH TẾ SINH THÁI                         |
| 1. Thích nghi sinh thái (M) | 2. Hiệu quả kinh tế (PV, NPV, BCR) | 3. Môi trường - Xã hội |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
                                          |
                                          v
+-----------------------------------------------------------------------------------+
| QUY HOẠCH KHÔNG GIAN: 4 TIỂU VÙNG CẢNH QUAN & 4 MÔ HÌNH HỆ KINH TẾ SINH THÁI     |
+-----------------------------------------------------------------------------------+

Điều kiện biên (Boundary Conditions): Khung phân tích được định hình cho vùng duyên hải nhiệt đới ẩm gió mùa không có mùa đông lạnh, biên độ nhiệt năm nhỏ, có mùa khô sâu sắc kèm gió phơn Tây Nam và mùa mưa tập trung gây lũ lớn, nền trầm tích Đệ Tứ bở rời chiếm ưu thế.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

• Lập trường nhận thức luận (Epistemological Stance): Chủ nghĩa Hiện thực Phê phán (Critical Realism) kết hợp Thực chứng Hậu hiện đại (Post-positivism), xem xét cấu trúc địa tổng thể như một hiện thực khách quan có quy luật vận động nội tại, đồng thời thừa nhận vai trò kiến tạo và điều chỉnh của hoạt động nhân sinh thông qua các chuỗi phản hồi sinh thái - xã hội.
• Thiết kế hỗn hợp (Mixed-Methods Design): Tích hợp chặt chẽ giữa mô hình hóa thông tin không gian địa lý (GIS Spatial Modeling), phân tích đa tiêu chuẩn sinh thái (Multi-criteria Evaluation) và phân tích định lượng kinh tế vi mô (Microeconomic CBA).
• Thiết kế đa cấp bậc (Multi-level Design): Cấp vĩ mô (toàn vùng 6 huyện ven biển, tỷ lệ 1:100.000), cấp trung mô (4 tiểu vùng cảnh quan và 83 loại cảnh quan), cấp vi mô (các dạng cảnh quan trên đất nông nghiệp - lâm nghiệp, tỷ lệ 1:50.000 và 113 mô hình kinh tế nông hộ).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu bao gồm 8 giai đoạn tuần tự, đảm bảo tính chuẩn xác và khả năng lặp lại:

[1. Xác định Mục tiêu & Nhiệm vụ] 
       │
       ▼
[2. Thu thập Bản đồ số & Dữ liệu Viễn thám]
       │
       ▼
[3. Khảo sát Thực địa 3 đợt (2011, 2012, 2013) + Đo đạc GPS + Lấy mẫu Đất]
       │
       ▼
[4. Phân tích Nhân tố Thành tạo ──► Thành lập Bản đồ Cảnh quan 1:100.000]
       │
       ▼
[5. Phân nhóm Loại CQ & Chi tiết hóa Bản đồ Dạng CQ 1:50.000]
       │
       ▼
[6. Đánh giá Đa tiêu chuẩn Tiếp cận Kinh tế Sinh thái]
       ├─► Đánh giá Thích nghi Sinh thái (Toán Trung bình nhân M)
       ├─► Đánh giá Hiệu quả Kinh tế (PV, NPV, BCR qua 113 phiếu khảo sát)
       └─► Đánh giá Tính bền vững Môi trường & Xã hội
       │
       ▼
[7. Tổng hợp Ma trận Thích nghi & Phân hạng Cảnh quan]
       │
       ▼
[8. Xác lập Định hướng Sử dụng Lãnh thổ & 4 Mô hình Hệ Kinh tế Sinh thái]

Luận án áp dụng kỹ thuật Tam giác đạc phương pháp (Methodological Triangulation):

• Tam giác đạc dữ liệu: Đối soát chéo giữa bản đồ địa chất tỷ lệ 1:200.000 (Cục Địa chất Khoáng sản, 1996), bản đồ địa hình 1:50.000, bản đồ thổ nhưỡng (Viện Quy hoạch và Thiết kế Nông nghiệp), niên giám thống kê 2005 - 2012 và dữ liệu định vị GPS thực địa.
• Tam giác đạc phương pháp: Kết hợp chồng lớp bản đồ đại số (GIS Overlay), tính toán thuật toán trung bình nhân, chiết khấu dòng tiền tài chính và phỏng vấn bảng hỏi xã hội học nông thôn.
• Độ tin cậy và giá trị khoa học: Thực hiện điều tra thử nghiệm 10 hộ (năm 2011) để chuẩn hóa công cụ đo lường trước khi phỏng vấn chính thức 113 hộ nông dân và trang trại vào các năm 2012 - 2013 trên 5 tuyến khảo sát trọng điểm.

Data và phân tích

• Công cụ và phần mềm xử lý: Tích hợp bộ phần mềm GIS và bản đồ chuyên ngành: MapInfo Professional 9.5, ArcGIS Desktop, Global Mapper 12, Microstation.
• Mô hình toán thích nghi sinh thái: Sử dụng thuật toán trung bình nhân: $$M = \sqrt[n]{a_1 \cdot a_2 \dots a_n}$$ Trong đó: $M$ là điểm số thích nghi tổng hợp của đơn vị dạng cảnh quan; $n$ là số lượng chỉ tiêu sinh thái đánh giá (độ dốc, loại đất, tầng dày, thành phần cơ giới, chế độ ngập úng, nguồn nước tưới); $a_1, a_2, \dots, a_n$ là điểm số phân cấp của từng chỉ tiêu thành phần.
• Hệ chỉ tiêu phân tích chi phí - lợi ích kinh tế (CBA):
  • Giá trị hiện thời (áp dụng cho cây trồng hàng năm như lúa, hoa màu, cây công nghiệp ngắn ngày): $$PV = B_t - C_t$$
  • Giá trị hiện tại ròng (áp dụng cho cây lâu năm như cao su, keo với chu kỳ kinh doanh $n$ năm): $$NPV = \sum_{t=1}^{n} \frac{B_t - C_t}{(1 + r)^t}$$
  • Tỷ suất lợi ích - chi phí: $$BCR = \frac{\sum_{t=1}^{n} \frac{B_t}{(1 + r)^t}}{\sum_{t=1}^{n} \frac{C_t}{(1 + r)^t}}$$ Trong đó: $B_t$ là tổng thu năm thứ $t$; $C_t$ là tổng chi năm thứ $t$; $r$ là tỷ lệ chiết khấu tài chính.
• Cấu trúc không gian lãnh thổ: Diện tích tự nhiên toàn vùng $158.789\text{ ha}$ được phân hóa thành 3 nhóm kiểu địa hình chính: Núi ($17.577,9\text{ ha} \approx 11,07%$, độ cao $>150\text{ m}$, chia cắt sâu $>100\text{ m}$), Đồi ($28.422,1\text{ ha} \approx 17,90%$, độ cao $20 - 150\text{ m}$, chia cắt sâu $10 - 100\text{ m}$) và Đồng bằng ($112.789,0\text{ ha} \approx 71,03%$, độ cao $<20\text{ m}$, chia cắt sâu $<10\text{ m}$). Hệ thống địa mạo bao gồm 16 dạng địa hình thuộc 5 nhóm nguồn gốc (bóc mòn, bồi tụ sông, sông - biển hỗn hợp, mài mòn - tích tụ biển, và tích tụ do gió/sóng).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Thiết lập bản đồ và phân loại cảnh quan chuẩn xác ở tỷ lệ 1:100.000: Xác định cấu trúc cảnh quan vùng nghiên cứu bao gồm 1 phụ hệ cảnh quan nhiệt đới gió mùa nóng ẩm không có mùa đông lạnh, 1 kiểu cảnh quan rừng kín thường xanh mưa mùa nhiệt đới, 3 lớp cảnh quan (núi, đồi, đồng bằng), 9 hạng cảnh quan và 83 loại cảnh quan. Đây là bộ cơ sở dữ liệu địa lý tổng hợp đầy đủ và chi tiết nhất từ trước đến nay cho vùng bờ Quảng Nam.
2. Nghịch lý giữa thích nghi sinh thái lý thuyết và hiệu quả kinh tế thực tế: Cây lúa nước mặc dù đạt mức thích nghi sinh thái cao ($S_1$) trên diện rộng ở các đồng bằng phù sa úng ngập Điện Bàn, Duy Xuyên nhưng hiệu quả kinh tế thuần ($PV$) rất thấp, giá trị ngày công lao động không cao. Ngược lại, nhóm cây trồng cạn ngắn ngày (lạc, mè, rau màu chuyên canh) và mô hình nông - lâm kết hợp trên đất cát biển và đất xám bạc màu gò đồi cho giá trị $BCR$ vượt trội ($BCR > 1,5 - 2,2$).
3. Xác định các "nút thắt cổ chai" sinh thái cảnh quan: Quỹ đất cát ven biển chiếm tỷ lệ rất lớn (20,6% diện tích tự nhiên), phân bố tập trung ở Thăng Bình, Núi Thành, Tam Kỳ. Đây là dải cảnh quan cực kỳ mẫn cảm, chịu sức ép đồng thời từ hiện tượng hoang mạc hóa nội địa (cát bay, cát chảy lấn đồng ruộng) và nguy cơ xâm nhập mặn sâu vào đất liền do suy giảm lưu lượng mùa kiệt sông Thu Bồn.
4. Phân vùng chức năng 4 Tiểu vùng Cảnh quan (TVCQ) chiến lược:
   • TVCQ 1 - Đồng bằng xen đồi: Chức năng phát triển cây công nghiệp lâu năm, cây ăn quả, kinh tế trang trại nông - lâm kết hợp và chăn nuôi đại gia súc.
   • TVCQ 2 - Đồng bằng nội đồng Điện Bàn - Duy Xuyên: Chức năng thâm canh lúa năng suất cao, vùng chuyên canh rau thực phẩm chất lượng cao gắn với thị trường đô thị Đà Nẵng - Hội An.
   • TVCQ 3 - Đồng bằng ven biển Điện Ngọc - Duy Hải: Chức năng thiết lập đai rừng phòng hộ chắn cát, nông nghiệp đô thị sinh thái kết hợp du lịch dịch vụ đới bờ.
   • TVCQ 4 - Đồng bằng ven biển Bình Dương - Tam Nghĩa: Trọng tâm cải tạo cồn cát, phát triển mô hình kinh tế sinh thái nông hộ khép kín thích ứng khô hạn và nuôi trồng thủy sản bền vững trên cát.

Implications đa chiều

• Đóng góp học thuật (Theoretical Advances): Chứng minh tính khả thi của việc lồng ghép ma trận đánh giá kinh tế sinh thái vào hệ thống phân loại cảnh quan truyền thống của Liên Xô, tạo bước đệm phương pháp luận cho ngành Địa lý ứng dụng tại Đông Nam Á.
• Đổi mới phương pháp luận (Methodological Innovations): Cung cấp khung đánh giá tích hợp 3 cấp độ từ bản đồ cảnh quan phân vị học (1:100.000) sang đơn vị dạng cảnh quan ứng dụng (1:50.000) và mô hình hóa dòng tiền nông hộ vi mô.
• Khuyến nghị chính sách và quy hoạch thực tiễn:
  • Chuyển đổi linh hoạt 15 - 20% diện tích đất trồng lúa kém hiệu quả, thường xuyên thiếu nước tưới sang trồng cây cạn ngắn ngày có giá trị kinh tế cao (lạc, đậu, bắp lai).
  • Nghiêm cấm phá bỏ dải rừng phòng hộ phi lao ven biển để làm hồ tôm tự phát; chuyển đổi sang nuôi thủy sản công nghệ cao có kiểm soát môi trường xả thải.
  • Tích hợp 4 mô hình hệ kinh tế sinh thái vào Chương trình Mục tiêu Quốc gia Xây dựng Nông thôn mới ("Tam Nông") của tỉnh Quảng Nam.

Limitations và Future Research

• Hạn chế nghiên cứu (Limitations):
  • Nguồn dữ liệu kinh tế hộ ($N=113$) được thu thập tập trung trong giai đoạn 2011 - 2013, mang tính chất lát cắt thời gian (cross-sectional data), chưa phản ánh hết sự biến động bất thường của giá cả nông sản quốc tế và lạm phát dài hạn.
  • Tỷ lệ bản đồ dạng cảnh quan mới dừng lại ở mức 1:50.000; chưa đủ độ chi tiết để lập quy hoạch thửa đất chi tiết (tỷ lệ 1:2.000 hoặc 1:5.000) cho từng nông hộ cụ thể.
  • Chưa định lượng hóa toàn diện giá trị dịch vụ hệ sinh thái (Ecosystem Services Valuation) của các dải rừng ngập mặn và rừng phòng hộ ven biển theo chuẩn quốc tế.
• Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):
  1. Ứng dụng mô hình thủy văn động lực học tích hợp (như MIKE 21, SWAT) để mô phỏng rủi ro ngập lụt và xâm nhập mặn chi tiết theo các kịch bản biến đổi khí hậu cập nhật mới nhất (RCP 4.5, RCP 8.5).
  2. Mở rộng khung đánh giá kinh tế sinh thái sang lượng giá dịch vụ carbon (Carbon Credits) từ thảm thực vật rừng phòng hộ và đất ngập nước ven biển Cửa Đại - Tam Anh.
  3. Xây dựng hệ thống hỗ trợ ra quyết định không gian (Spatial Decision Support System - SDSS) trực tuyến giúp chính quyền địa phương tự động hóa tra cứu thích nghi cây trồng theo tọa độ thửa đất.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật (Academic Impact): Tạo chuẩn mực tài liệu tham khảo cho các luận án tiến sĩ và học viên cao học chuyên ngành Quản lý Tài nguyên, Địa lý Tự nhiên, Địa sinh thái tại các cơ sở đào tạo lớn (ĐHQG Hà Nội, Đại học Huế, ĐHQG TP. Hồ Chí Minh). Dự báo tiềm năng trích dẫn cao trong các nghiên cứu về quy hoạch lãnh thổ đới bờ và thích ứng biến đổi khí hậu tại miền Trung.
• Tác động ngành và chuyển giao công nghệ: Cung cấp tài liệu hướng dẫn kỹ thuật bố trí mùa vụ, cơ cấu cây trồng nông - lâm kết hợp cho Sở Nông nghiệp & PTNT tỉnh Quảng Nam, Trung tâm Khuyến nông - Lâm tỉnh và các Phòng Nông nghiệp cấp huyện.
• Tác động chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho UBND tỉnh Quảng Nam trong việc rà soát Quy hoạch sử dụng đất giai đoạn 2015 - 2020, tầm nhìn 2030 và Chiến lược quản lý tổng hợp vùng bờ biển Quảng Nam (Quyết định số 43/2008/QĐ-UBND).
• Lợi ích xã hội và môi trường: Nâng cao thu nhập bình quân của nông hộ áp dụng mô hình kinh tế sinh thái lên 1,5 - 2 lần so với độc canh truyền thống; giảm thiểu rủi ro xói lở đất cát, tiết kiệm 20 - 30% lượng nước tưới ngầm thông qua hệ thống luân canh phủ xanh đất trống.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận phương pháp luận phân loại và đánh giá cảnh quan đa cấp bậc kết hợp lượng hóa kinh tế sinh thái rõ ràng.
• Các nhà hoạch định chính sách và Quy hoạch vùng: Nắm giữ luận cứ không gian xác thực để phân bổ nguồn vốn đầu tư hạ tầng nông nghiệp, thủy lợi tránh vùng tai biến cao.
• Doanh nghiệp nông nghiệp và Hợp tác xã: Xác định chính xác các tiểu vùng có lợi thế sinh thái để phát triển vùng nguyên liệu chuyên canh tập trung (cây ăn quả, rau an toàn, cao su).
• Cộng đồng nông dân địa phương: Tiếp cận các mô hình kinh tế sinh thái nông hộ tối ưu hóa dòng tiền, giảm phụ thuộc vào phân bón hóa học và tăng cường khả năng tự phục hồi trước thiên tai.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Luận án đã mở rộng thành công Khung lý thuyết Cảnh quan học ứng dụng (Isachenko, Phạm Hoàng Hải) và Đánh giá Kinh tế Sinh thái (Nguyễn Cao Huần) vào dải đất hẹp ven biển miền Trung. Đóng góp độc đáo thể hiện ở việc lượng hóa đồng thời mối liên kết giữa chỉ số thích nghi sinh thái tự nhiên $M$ với các biến số kinh tế tài chính ($PV, NPV, BCR$) và các tiêu chí môi trường trên một đơn vị không gian đồng nhất là "dạng cảnh quan".

2. Đổi mới phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây được thể hiện như thế nào? So với cách đánh giá đất đai đơn thuần theo FAO (Tôn Thất Chiểu, 1990; Đỗ Đình Sâm, 2005) hoặc phân tích địa mạo riêng lẻ (Đặng Văn Bào, 2004), luận án đã thiết lập quy trình tích hợp 8 bước đa tầng: Sử dụng GIS để tổng hợp 16 dạng địa mạo và các lớp chuyên đề tự nhiên $\rightarrow$ Xác lập 83 loại cảnh quan (1:100.000) $\rightarrow$ Chi tiết hóa thành các dạng cảnh quan (1:50.000) $\rightarrow$ Phân tích chi phí - lợi ích dựa trên dữ liệu điều tra thực địa 113 hộ.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ tập dữ liệu thực nghiệm là gì? Phát hiện mang tính phản trực giác là các vùng đất cát nội đồng và cồn cát ven bờ (vốn bị coi là đất cằn cỗi, nghèo kiệt dinh dưỡng) khi được tổ chức theo mô hình hệ kinh tế sinh thái Nông - Lâm - Thủy sản kết hợp (VACB trên cát) lại đem lại tỷ suất lợi ích - chi phí ($BCR > 1,8$) và khả năng giải quyết việc làm cao hơn đáng kể so với đất phù sa bồi thâm canh lúa truyền thống ($BCR \approx 1,1 - 1,3$).

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân rộng (Replication Protocol) rõ ràng không? Có. Toàn bộ quy trình từ hệ thống chỉ tiêu phân cấp cảnh quan, công thức tính toán điểm thích nghi $M$, phương pháp lập bảng hỏi điều tra kinh tế hộ, đến cấu trúc ma trận chuyển hóa vật chất - năng lượng cho 4 mô hình hệ kinh tế sinh thái đều được chuẩn hóa chi tiết trong báo cáo và 23 phụ lục khoa học, cho phép nhân rộng hoàn toàn sang các dải ven biển khác tại miền Trung như Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên Huế, Quảng Ngãi.

5. Định hướng nghiên cứu 10 năm tiếp theo từ công trình này là gì? Trọng tâm nghiên cứu tiếp theo sẽ là tích hợp viễn thám đa thời gian (Multi-temporal Remote Sensing) và trí tuệ nhân tạo (AI/Machine Learning) để theo dõi động thái biến đổi lớp phủ cảnh quan thời gian thực; mô hình hóa tác động tích hợp giữa nước biển dâng và các đập thủy điện thượng nguồn đến độ mặn thổ nhưỡng; và thương mại hóa tín chỉ carbon từ các mô hình nông - lâm kết hợp ven biển.

Kết luận

1. Hệ thống hóa cấu trúc cảnh quan: Luận án đã làm rõ quy luật phân hóa không gian tự nhiên và nhân sinh của 1.587,89 km² vùng ven biển Quảng Nam, xác lập hệ thống phân loại gồm 1 phụ hệ, 1 kiểu, 3 lớp, 9 hạng và 83 loại cảnh quan.
2. Khẳng định tính ưu việt của phương pháp: Chứng minh tiếp cận cảnh quan kết hợp kinh tế sinh thái là cơ sở địa lý khoa học vững chắc, toàn diện và tối ưu hơn phương pháp đánh giá đất đai đơn thuần trong tổ chức lãnh thổ nông - lâm nghiệp.
3. Lượng hóa đa tiêu chuẩn chính xác: Đánh giá chi tiết mức độ thích nghi sinh thái, hiệu quả kinh tế ($PV, NPV, BCR$) và tính bền vững môi trường của 3 nhóm cây trồng chủ lực (lúa, cây ngắn ngày, cây lâu năm) trên từng đơn vị dạng cảnh quan tỷ lệ 1:50.000.
4. Định hình không gian 4 tiểu vùng: Thiết lập quy hoạch không gian sử dụng đất hợp lý cho 4 tiểu vùng cảnh quan đặc thù nhằm giải quyết triệt để mâu thuẫn giữa khai thác tài nguyên và bảo vệ môi trường đới bờ.
5. Đề xuất 4 mô hình kinh tế sinh thái ứng dụng: Hoàn thiện và đề xuất chuyển giao 4 mô hình hệ kinh tế sinh thái nông hộ/trang trại khép kín dòng vật chất, thích ứng cao với biến đổi khí hậu và xâm nhập mặn.
6. Mở ra các hướng nghiên cứu mới: Đặt nền móng cho các nghiên cứu định lượng dịch vụ hệ sinh thái đới bờ, quy hoạch nông nghiệp thích ứng dựa vào cộng đồng (CB-EbA) và quản lý tổng hợp vùng bờ biển (ICM) tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần Mở đầu, Kết luận và kiến nghị, Tài liệu tham khảo và Phụ lục thì nội dung chính của luận án đƣợc trình bày trong 3 chƣơng: Chƣơng 1. Cơ sở lý luận và phƣơng pháp nghiên cứu Chƣơng 2. Đặc điểm cảnh quan các huyện ven biển tỉnh Quảng Nam và vấn đề phát triển nông - lâm nghiệp Chƣơng 3. Đánh giá cảnh quan và đề xuất định hƣớng phát triển nông - lâm nghiệp ở các huyện ven biển tỉnh Quảng Nam Toàn bộ luận án đƣợc trình bày trong 147 trang với 29 bảng số liệu, 27 hình, 23 phụ lục (bản đồ, bảng biểu và ảnh khảo sát thực địa).

5 z Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1. TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Hướng tiếp cận cơ sở địa lý cho phát triển nông - lâm nghiệp 1. Các hướng nghiên cứu về định hướng sử dụng hợp lý lãnh thổ cho NLN Hiện nay, có 2 hƣớng tiếp cận nghiên cứu phổ biến về định hƣớng sử dụng hợp lý lãnh thổ cho phát triển NLN là nghiên cứu đất đai và nghiên cứu CQ.

Hướng nghiên cứu đất đai Đây là hƣớng tiếp cận nghiên cứu phổ biến của các nhà khoa học nông nghiệp trên thế giới và ở Việt Nam. * Trên thế giới:Trƣớc năm 1975, nhiều nƣớc trên thế giới đã đánh giá đất đai theo hệ thống đánh giá riêng của nƣớc mình. Một số nƣớc thì đánh giá đất đai một cách chung chung và chỉ giới hạn đánh giá ở những vùng đất có khả năng thích hợp cho trồng trọt, lâm nghiệp và đồng cỏ. Một số nƣớc khác chỉ quan tâm đến đánh giá đất cho một hình thức sử dụng đất nào đó nhƣ thủy lợi.

Vì vậy, trên cơ sở tổng kết kinh nghiệm ở nhiều nƣớc, FAO (1976) đã đƣa ra quy trình đánh giá và phân hạng mức độ thích nghi đất đai theo 5 hạng: Rất thích nghi (S1), thích nghi (S2), kém thích nghi (S3), không thích nghi hiện tại (N1) và không thích nghi lâu dài (vĩnh viễn) (N2) 128]. Sau đó, FAO đã công bố một số tài liệu hƣớng dẫn đánh giá đất đai cho những mục đích khác nhau nhƣ: cho nông nghiệp nhờ nƣớc mƣa (1983) [129], lâm nghiệp (1984) [130], nông nghiệp có tƣới (1985) [131],… Đến 1990, FAO đã đề nghị thực hiện đánh giá đất đai cho sự phát triển NLN theo quy trình 8 bƣớc: 1) Xác định mục tiêu đánh giá  2) Thu thập dữ liệu  3) Xác định loại hình sử dụng đất  4) Thành lập bản đồ đơn vị đất đai  5) Đánh giá thích nghi  6) Xác định các vấn đề về KTXH và MT  7) Xác định loại hình sử dụng đất thích hợp nhất  8) Quy hoạch sử dụng đất [132]. Các đơn vị đất đai đƣợc xác định chủ yếu dựa vào các chỉ tiêu liên quan đến điều kiện sinh thái nhƣ loại đất, độ dốc, độ dày tầng đất, lƣợng mƣa, thủy văn, điều kiện tƣới tiêu, nhiệt độ. Trên cơ sở phân cấp các chỉ tiêu, tiến hành chồng xếp các bản đồ thành phần để thành lập bản đồ đơn vị đất đai.

Đây chính là đơn vị cơ sở để đánh giá đất đai theo quy trình của FAO và mục đích đánh giá là các loại cây trồng hoặc nhóm cây trồng. 6 z Từ đó đến nay, quy trình đánh giá đất đai của FAO đã đƣợc nhiều nƣớc trên thế giới vận dụng phục vụ quy hoạch định hƣớng sử dụng đất cho NLN và phạm vi nghiên cứu cũng ngày càng đƣợc mở rộng. Có những công trình đã tích hợp đƣợc phƣơng pháp và quy trình đánh giá đất đai của FAO với việc phân tích hệ thống sử dụng đất, hệ thống nông trại [139, 125]… Ofresco L. đã sử dụng các phƣơng pháp đánh giá đất đai và phân tích hệ thống nông trại để lựa chọn đƣợc loại hình sử dụng đất bền vững dựa vào sự kết hợp giữa mô hình hóa thực nghiệm với quy hoạch đa mục tiêu.

Kết quả là thành lập đƣợc các bản đồ đề xuất sử dụng đất bền vững dựa vào việc lƣợng hóa mức độ bền vững của các hệ thống sử dụng đất khác nhau nhƣ hệ thống sử dụng đất đai (Land use system), hệ thống nông trại (Farm system) và hệ thống vùng (Region system) [139]., đánh giá đất đai (Land evaluation) và phân tích hệ thống nông trại (Farming system analysis) là 2 nội dung chính phục vụ cho quy hoạch sử dụng đất. Đánh giá đất đai cho quy hoạch sử dụng đất giúp thấy đƣợc tiềm năng của đất đai và mức độ chi tiết của công tác này tùy thuộc vào tỷ lệ bản đồ 138]. đã sử dụng công nghệ viễn thám và GIS để phân tích mối quan hệ giữa thu nhập từ nông nghiệp với hiện trạng sử dụng đất và mức độ thích nghi của đất đai để đƣa ra những định hƣớng sử dụng đất đai hợp lý nhằm tăng năng suất và bảo vệ môi trƣờng. Điều đó cho thấy, GIS là một công cụ cần thiết để phân tích các dữ liệu đa lớp (multi-layered database) có khả năng xử lý nhiều dữ liệu trong không gian để công tác quy hoạch đƣợc dễ dàng hơn 125].

* Ở Việt Nam: Công tác nghiên cứu và đánh giá đất đai chỉ đƣợc nghiên cứu chi tiết từ sau 1980 với những công trình của Tôn Thất Chiểu (1990) [20], Trần An Phong (1995) [60], Đào Châu Thu (1998) 84], Đào Khang (1999) 49], Hà Văn Hành (2004) [40], Lê Năm (2004) 58], Đỗ Đình Sâm (2005) [64]… Qua các công trình đó cho thấy, các tác giả lúc đầu chỉ đánh giá các đơn vị đất đai theo các chỉ tiêu đƣợc lựa chọn liên quan đến các điều kiện tự nhiên nhƣ đất, thủy văn và tƣới tiêu, khí hậu nông nghiệp, sau đó dần dần phân tích thêm về các điều kiện KTXH và MT cho việc đề xuất quy hoạch sử dụng đất đai trong nông nghiệp nhƣ ở công trình nghiên cứu chuyên đề về đất phèn và mặn trong chƣơng trình Quy hoạch tổng thể đồng bằng sông Cửu Long 60]; nghiên cứu đánh giá đất đai dựa trên quan 7 z điểm sinh thái và phát triển lâu bền của Trần An Phong [60]; Dần dần, việc đánh giá đất đai đƣợc mở rộng sang lĩnh vực lâm nghiệp nhƣ tiếp cận đánh giá đất đai ở vùng đồi núi tỉnh Thừa Thiên Huế cho vùng thuộc lâm phận sản xuất; vùng thuộc lâm phận phòng hộ đầu nguồn và đặc dụng của Lê Năm [58] hoặc xây dựng các tiêu chí đánh giá đất lâm nghiệp cấp xã phục vụ trồng rừng của Đỗ Đình Sâm có thể ứng dụng đƣợc trên phạm vi cả nƣớc [64]… Qua quá trình phân tích các công trình nghiên cứu đánh giá đất đai cho phát triển NLN cho thấy: đa số các công trình trên thế giới và ở Việt Nam đều thực hiện đánh giá đất đai cho NLN theo một quy trình chung của FAO. Đơn vị cơ sở để đánh giá là đơn vị đất đai. Mục đích đánh giá là để phục vụ các loại hình sử dụng đất hoặc các kiểu sử dụng đất chính trong NLN. Hướng nghiên cứu cảnh quan Hƣớng nghiên cứu CQ cho phát triển NLN là một trong các hƣớng nghiên cứu CQ ứng dụng đƣợc các nhà khoa học địa lý quan tâm nghiên cứu.

Cho đến nay, đã có nhiều công trình nghiên cứu đề cập đến các vấn đề lý luận và phân tích, đánh giá CQ cho NLN ở trên thế giới và Việt Nam nhƣ sau: * Trên thế giới: Nền móng của CQ học đã đƣợc xây dựng từ cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX trong các công trình nghiên cứu, phân chia địa lý tự nhiên bề mặt Trái đất của các nhà địa lý kinh điển Nga (Docutraiev V.) và các nhà địa lý Mỹ, Pháp… song sự phân chia bề mặt trái đất dẫn đến việc hình thành học thuyết về các quy luật phân hóa lãnh thổ vỏ địa lý chỉ đƣợc phát triển mạnh mẽ sau chiến tranh thế giới thứ hai, khi đó CQ đƣợc xác định nhƣ một “đơn vị cơ sở dựa trên sự thống nhất các quy luật phân hóa địa đới và phi địa đới” (Ixatrenko A. Xu hƣớng phát triển của khoa học CQ là theo chiều hƣớng sinh thái hóa CQ [5, 120, 133, 140, 142…]. (2000) với “Nguyên tắc và phƣơng pháp trong sinh thái cảnh quan” 133] đã cung cấp đầy đủ những cơ sở lý luận về nghiên cứu sinh thái CQ nhƣ nguyên tắc phân loại CQ; lý luận về thứ bậc và cấu trúc của CQ; nguồn gốc động lực CQ và các phƣơng pháp đƣợc sử dụng trong nghiên cứu. Sự tƣơng đồng của hai khoa học này ngày càng đƣợc thể hiện rõ, đặc biệt là trong 3 thập niên gần đây khi sinh thái CQ trở thành một khoa học mới, tích hợp đƣợc những ƣu thế của địa lý học và sinh thái học.

đã kh ng định việc nghiên cứu CQ “lan tràn từ địa lý học sang các khoa học khác. CQ là tổng hợp sự biến đổi giữa MT tự nhiên và văn hóa của vùng. Vì vậy có nhiều cách tiếp cận khác nhau, mà quan trọng là phân loại CQ theo hình thái và phân bố. Xu hƣớng phát triển của CQ học là theo xu hƣớng sinh thái hóa CQ và trở thành một khoa học liên ngành nên ngày càng có nhiều sự quan tâm nghiên cứu CQ nhƣ một bộ phận của MT và nghiên cứu CQ ứng dụng trong thực tiễn, trong đó có quy hoạch cho NLN 120].

- Đƣợc viết bởi nhà khoa học lỗi lạc trong nghiên cứu sinh thái CQ, công trình nghiên cứu “Sinh thái cảnh quan trong quản lý các hệ sinh thái nông nghiệp” [142] của Ryszkowski L. đã cung cấp những lý luận về đánh giá các chức năng sinh thái cơ bản của CQ nông nghiệp một cách có hệ thống và hƣớng dẫn quản lý CQ nông nghiệp ở vùng nông thôn. Công trình nghiên cứu này cho thấy MT sống bán tự nhiên ở CQ nông nghiệp là nơi sinh sống của nhiều cây trồng, vật nuôi và sẽ làm tăng mức độ đa dạng sinh học ở các vùng nông nghiệp. đã đề cập đến CQ nông thôn với sự phân chia diện tích đất có thể canh tác đƣợc làm 3 phần thì 90 dành cho sản xuất nông nghiệp và trồng rừng khai thác, 9 cho nghỉ ngơi và xây dựng, còn 1 cho các khu bảo tồn thiên nhiên.

Việc phát triển nông nghiệp cần theo hƣớng tăng năng suất hơn là tăng diện tích gieo trồng, đồng thời cần chú ý tới việc xây dựng hệ thống tƣới tiêu, tạo ruộng bậc thang, trồng rừng…[5].