CHƯƠNG 1. LÝ LUẬN CHUNG QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ ĐÀO TẠO NGHỀ CHO LAO ĐỘNG NÔNG THÔN 1. Những vấn đề chung về quản lý nhà nước về đào tạo nghề cho lao động nông thôn 1. Một số khái niệm cơ bản 1.
Khái niệm nghề Nghề là một thuật ngữ có nhiều định nghĩa khác nhau và chưa được thống nhất cho đến nay, nhưng có thể hiểu được khái niệm này qua nhiều góc độ khác nhau trong nhiều lĩnh vực khoa học: Kinh tế học, Giáo dục học, Xã hội học, Tâm lý học,. Theo quan điểm của Kinh tế học, định nghĩa nghề là tri thức và kỹ năng lao động mà người lao động có được trong quá trình huấn luyện chuyên môn hoặc qua thực tiễn, cho phép người đó có thể thực hiện được một loại hoạt động nhất định trong hệ thống phân công lao động xã hội [7]. Từ điển Tiếng Việt, định nghĩa như sau: “Nghề là công việc chuyên làm theo sự phân công của xã hội” [9]. Có thể nói, nghề là một lĩnh vực lao động mà con người được đào tạo có được những tri thức, những kỹ năng để làm ra các loại sản phẩm vật chất hay tinh thần, đáp ứng được nhu cầu của xã hội.
Từ đó khẳng định: nghề là một việc làm đem lại thu nhập để duy trì và phát triển cuộc sống cho mỗi người, nó mang tính ổn định và không đơn giản chỉ để kiếm sống mà còn là con đường để thể hiện và khẳng định giá trị của bản thân của mỗi người. Khái niệm đào tạo nghề Đào tạo nghề là một hoạt động quan trọng góp phần đảm bảo sự tồn tại và phát triển của doanh nghiệp hay một tổ chức đơn vị sự nghiệp nào đó. Việc đào tạo giúp nâng cao nguồn nhân lực nhằm thích ứng với những sự thay đổi của môi trường và đáp ứng được những yêu cầu xã hội. Đào tạo nghề gồm đào tạo nghề dài hạn và đào tạo nghề ngắn hạn.
Đào tạo nghề dài hạn được thực 10 hiện dưới hình thức đào tạo mới và đào tạo lại nhằm cung cấp một đội ngũ lao động lành nghề, đủ khả năng tiếp cận và sử dụng thành thạo các phương tiện kĩ thuật và công nghệ hiện đại, đáp ứng nguồn nhân lực chất lượng cao cho thị trường lao động hiện nay. Đào tạo ngắn hạn là dạy nghề tổ chức theo lớp học - vừa học lí thuyết vừa thực hành; dạy nghề theo hình thức kèm cặp tại xưởng hoặc tại nơi sản xuất - chủ yếu rèn luyện kĩ năng thực hành nghề; chuyển giao công nghệ - truyền lại cho người học nghề những công nghệ mới, bí quyết công nghệ được sử dụng trong quá trình sản xuất để tạo ra sản phẩm hoàn chỉnh nhằm tạo cơ hội cho người lao động tìm được việc làm hoặc tự tạo việc làm. Tại Luật Giáo dục nghề nghiệp 2014: “Đào tạo nghề nghiệp là hoạt động dạy và học nhằm trang bị kiến thức, kỹ năng và thái độ nghề nghiệp cần thiết cho người học để có thể tìm được việc làm hoặc tự tạo việc làm sau khi hoàn thành khóa học hoặc để nâng cao trình độ nghề nghiệp” [10]. Như vậy, đào tạo nghề là hoạt động dạy nghề, học nghề nhằm chuẩn bị những điều kiện cần thiết để người học có thể kiếm được việc làm hoặc tự tạo việc làm, có cơ hội nâng cao trình độ của quá trình lao động và thăng tiến trong công việc.
Khái niệm lao động nông thôn Trong giáo trình Phân tích lao động xã hội của khoa Kinh tế lao động – Trường Đại học Kinh tế quốc dân: Khái niệm “Lao động là hoạt động có mục đích của con người, thông qua hoạt động đó con người tác động vào giới tự nhiên, cải biến chúng thành những vật có ích phục vụ nhu cầu của con người”. Theo Bộ luật lao động (2019): “Người lao động là người làm việc cho người sử dụng lao động theo thỏa thuận, được trả lương và chịu sự quản lý, điều hành, giám sát của người sử dụng lao động” [12]. Có thể nói lao động là yếu tố quyết định cho mọi hoạt động kinh tế, đặc biệt hoạt động lao động có năng suất, chất lượng và hiệu quả cao là nhân tố quyết định sự phát triển của đất nước, xã hội, gia đình và bản thân mỗi người lao động. Như vậy, lao động là vận dụng sức mạnh tay chân hoặc trí óc thông 11 qua công cụ lao động để cải tạo thiên nhiên nhằm mục đích tinh thần phục vụ con người.
Lao động nông thôn là một bộ phận dân số sinh sống tại khu vực nông thôn, không phân biệt giới tính, tổ chức, cá nhân sinh sống tại nông thôn có độ tuổi từ 15 trở lên (từ 15 đến 60 tuổi đối với nam, từ 15 đến 55 tuổi đối với nữ) và một số người đã ngoài tuổi lao động có khả năng tham gia sản xuất. Có trình độ học vấn và sức khỏe phù hợp với nghề cần học. Ngoài ra, LĐNT là những người có hộ khẩu thường trú tại xã, phường, thị trấn đang trực tiếp làm nông nghiệp hoặc thuộc hộ gia đình có đất nông nghiệp bị thu hồi. Bên cạnh đó, còn có các đối tượng người lao động thuộc diện hưởng chính sách ưu đãi người có công với cách mạng, người thuộc hộ nghèo, hộ cận nghèo, người dân tộc thiểu số, người khuyết tật, người thuộc hộ gia đình bị thu hồi đất nông nghiệp, ngư dân.
Khái niệm đào tạo nghề cho lao động nông thôn Mục tiêu việc đào tạo nghề cho lao động nông thôn là có được nhân lực chất lượng cao để nâng cao sức cạnh tranh của hàng hóa nông nghiệp và hàng hóa thủ công, tiểu thủ công và của những ngành nghề mới ở nông thôn, nhằm đáp ứng yêu cầu chuyển dịch cơ cấu kinh tế của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Theo Quyết định số 1956/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ (2009) như sau: “Đào tạo nghề cho LĐNT là sự nghiệp của Đảng, Nhà nước của các cấp, các ngành và xã hội nhằm nâng cao chất lượng LĐNT, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn. Nhà nước tăng cường đầu tư để phát triển đào tạo nghề cho LĐNT, có chính sách bảo đảm thực hiện công bằng xã hội về cơ hội học nghề đối với mọi LĐNT, khuyến khích, huy động và tạo điều kiện để toàn xã hội tham gia đào tạo nghề cho LĐNT” [13]. Theo Thủ tướng Chính phủ (2015): “Đào tạo cho lao động nông thôn đa dạng, cụ thể, theo nhu cầu của người học và thực tiễn sản xuất; từ đào tạo một công đoạn, một kỹ năng nghề nhất định, đến đào tạo cấp văn bằng, chứng chỉ 12 một cách đầy đủ, toàn diện theo quy định của Luật Giáo dục nghề nghiệp” [16].
Một số tác giả cho rằng “ĐTN cho LĐNT là quá trình kết hợp giữa dạy nghề và học nghề, đó là quá trình giảng viên truyền bá những kiến thức về lý thuyết và thực hành để những người LĐNT có một trình độ, kỹ năng, kỹ xảo, sự khéo léo, thành thục nhất định về nghề nghiệp đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội nông thôn”[15]; hay ĐTN cho LĐNT là hoạt động dạy và học nhằm trang bị kiến thức, kỹ năng và thái độ nghề nghiệp cần thiết cho LĐNT để người học nghề sau khi tốt nghiệp có thể hành nghề (tìm được việc làm hoặc tự tạo việc làm) nhằm giúp cho LĐNT cải thiện thu nhập, nâng cao chất lượng cuộc sống phù hợp với sự phát triển của xã hội [14]. Đặc điểm đào tạo nghề cho lao động nông thôn: - Người lao động ở nông thôn được tham gia các chương trình đào tạo nghề của Chính phủ ban hành. Trong đó, ưu tiên dạy nghề cho các đối tượng là người thuộc diện được hưởng chính sách ưu đãi, có công với cách mạng, hộ nghèo, hộ có thu nhập tối đa bằng 150% thu nhập của hộ nghèo, người dân tộc thiểu số, người tàn tật, người bị thu hồi đất canh tác. - Kinh phí hỗ trợ đào tạo nghề được lấy từ ngân sách trung ương, địa phương, doanh nghiệp.
Trong đó, ngân sách nhà nước là chủ yếu đảm bảo kinh phí để thực hiện chính sách hỗ trợ LĐNT học nghề, hoạt động đào tạo; các cá nhân, doanh nghiệp tham gia công tác ĐTN được hưởng mức thuế ưu đãi theo đúng quy định của pháp luật. - Sự liên kết giữa cơ quan quản lý nhà nước - doanh nghiệp - người lao động trong tất cả các khâu đào tạo nghề. Trong đó, chính quyền quản lý đóng vai trò cầu nối trung gian cho nhà tuyển dụng doanh nghiệp và người lao động, thường xuyên điều tra khảo sát nhu cầu lao động của nhà tuyển dụng lao động và thông tin rộng rãi đến các cấp và trực tiếp đến người lao động, đặc biệt người lao động chưa có việc làm hoặc mới nghỉ việc. Như vậy, đào tạo nghề cho lao động nông thôn là hoạt động dạy và học về một nghề nào đó, nhằm truyền đạt kiến thức và kỹ năng cho lao động nông 13 thôn, giúp họ ổn định cuộc sống, cải thiện thu nhập và đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội ở nông thôn.
Vai trò của đào tạo nghề cho lao động nông thôn - Công tác đào tạo nghề cho lao động nông thôn trên thực tế đã và đang góp phần nâng cao chất lượng lao động trong khu vực nông thôn, tạo ra cơ hội việc làm và thu nhập cho LĐNT đảm bảo ổn định cuộc sống. Chỉ khi có thêm kiến thức và hiểu biết về một lĩnh vực nào đó thì lực lượng lao động nông thôn đã có thể định hướng cho bản thân một con đường mới để phát triển và giúp ích cho gia đình. - Trong quá trình đào tạo nghề cho người lao động sẽ được trang bị và bổ sung thêm kiến thức về các ngành nghề và lĩnh vực khác nhau. Các kiến thức về sản xuất và chế biến cũng như cách ứng dụng vào khoa học- công nghệ vào quá trình sản xuất để đạt hiệu quả cao hơn, cũng sẽ được nhắc đến.
Nhờ vậy, người LĐNT sẽ từng bước học tập và tự mình cải tiến các phương thức sản xuất theo hướng tiên tiến, hiện đại, góp phần thay đổi vị trí của ngành nông nghiệp ở nước ta ngày một đi lên. - Khi lực lượng LĐNT được đào tạo bài bản thì sẽ thay đổi thị trường lao động của nước ta. Bởi lẽ, nước ta được biết đến là một nước nông nghiệp. Nguồn thu nhập và sự phát triển của nước ta phụ thuộc rất nhiều vào sự phát triển của nông nghiệp và nông thôn.