Chương 1. Những vấn đề lý luận và pháp lý về quản lý nhà nước trong lĩnh vực bán đấu giá tài sản Chương 2. Thực trạng quản lý nhà nước trong lĩnh vực n g tà ản tại thành phố Hồ Chí Minh Chương 3. Phương hướng và các giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước trong lĩnh vực bán đấu giá tài sản từ thực tiễn thành phố Hồ Chí Minh.
5 CHƢƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LÝ VỀ QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC TRONG LĨNH VỰC BÁN ĐẤU GIÁ TÀI SẢN 1. Quan niệm về tài sản, lĩnh vực bán đấu giá tài sản Quan niệm về tài sản hiện nay chưa đồng nhất, tùy thuộc theo góc nhìn khác nhau, như: theo định nghĩa của Việt Nam Từ điển – Nhà xuất bản Khai Trí Tiến Đức thì: Tài sản là của cải [40, tr.504]; theo định nghĩa của Từ điển kinh tế, tài chính ngân hàng của Phó Giáo sư, Tiến s Lê Văn Tề, tài sản là một vật thuộc quyền sở hữu cá nhân biểu hiện dưới hình thức giá trị [53]; theo Từ điển kinh tế học hiện đại của nhà kinh tế học người Anh - David W. Pearce thì: “Tài sản là một thực thể có giá trị thị trường hoặc giá trị trao đổi và là bộ phận cấu thành của cải hay tài sản của chủ sở hữu” [44]. Theo Tiêu chuẩn Thẩm định giá Việt Nam số 12 ban hành kèm theo Quyết định số 219/2008/QĐ-BTC ngày 31 tháng 12 năm 2008 của Bộ trưởng Bộ Tài chính: Tài sản bao gồm vật, tiền, giấy tờ có giá và các quyền tài sản [11, tr.
Theo Bộ luật Dân sự năm 2015: tại Điều 105, tài sản bao gồm vật, tiền, giấy tờ có giá (như trái phiếu, cổ phiếu, kỳ phiếu.) và các quyền tài sản (như quyền tác giả, quyền sở hữu công nghiệp, quyền đối với giống cây trồng, quyền đòi nợ, quyền được nhận số tiền bảo hiểm đối với vật bảo đảm, quyền tài sản đối với phần vốn góp trong doanh nghiệp, quyền tài sản phát sinh từ hợp đồng.); Tài sản bao gồm bất động sản và động sản. Bất động sản và động sản có thể là tài sản hiện có và tài sản hình thành trong tương lai. Theo quy định tại Điều 115: Quyền tài sản là quyền trị giá được bằng tiền, bao gồm quyền tài sản đối với đối tượng quyền sở hữu trí tuệ, quyền sử dụng đất và các quyền tài sản khác. Vậy, quyền sở hữu trí tuệ được coi là tài sản.
Theo quy định tại Điều 158: thì quyền sở hữu bao gồm: quyền chiếm hữu, quyền sử dụng và quyền định đoạt tài sản của chủ sở hữu theo quy định của pháp luật (quyền chiếm hữu là quyền nắm giữ, quản lý tài sản; quyền sử dụng là quyền 6 khai thác công dụng, hưởng hoa lợi, lợi tức từ tài sản; quyền định đoạt là quyền chuyển giao quyền sở hữu tài sản hoặc từ bỏ quyền sở hữu đó). Chủ sở hữu là cá nhân, pháp nhân, chủ thể khác có đủ ba quyền là quyền chiếm hữu, quyền sử dụng, quyền định đoạt tài sản. Điều 107, Bộ luật dân sự chia tài sản thành hai loại bất động sản và động sản. Bất động sản bao gồm đất đai; nhà, công trình xây dựng gắn liền với đất đai; tài sản khác gắn liền với đất đai, nhà, công trình xây dựng và những loại tài sản theo quy định của pháp luật.
Động sản là những tài sản không phải là bất động sản. Luật Thương mại năm 2005 của Việt Nam xem hầu hết các loại tài sản là hàng hóa, kể cả bất động sản và các tài sản vô hình. Theo Khoản 2 Điều 3, hàng hóa bao gồm: (a) tất cả các loại động sản, kể cả động sản hình thành trong tương lai; (b) những vật gắn liền với đất đai. Như vậy, tài sản là một từ ngữ quen thuộc đối với bất kỳ ai.
Từ những quy định và định nghĩa nêu trên, chúng ta có thể đưa ra khái niệm cơ bản về tài sản như sau: Tài sản chính là của cải vật chất dùng vào mục đích sản xuất hoặc tiêu dùng, là vấn đề trọng tâm trong các quan hệ xã hội nói chung và trong quan hệ pháp luật nói riêng. Trong đấu giá, quan niệm về tài sản rất đa dạng, tuỳ theo nhu cầu của chủ sở hữu và theo quy định của pháp luật. Căn cứ vào trình tự, thủ tục quy định cho việc bán đấu giá tài sản thì các loại tài sản bán đấu giá có thể được chia ra hai loại tài sản: tài sản thuộc sở hữu của cá nhân, tổ chức được bán theo hình thức tự nguyện và tài sản tư pháp được bán theo hình thức bắt buộc. Tài sản thuộc sở hữu của cá nhân, tổ chức là những tài sản được phép giao dịch theo quy định của pháp luật, theo đó, mọi tài sản đều có thể được đưa ra bán đấu giá như: cổ vật, tác phẩm nghệ thuật, hiện vật sưu tầm, phương tiện giải trí, bất động sản, thiết bị gia dụng, hàng tiêu dùng, thiết bị văn phòng.
Tài sản tư pháp bao gồm tài sản để thi hành án theo quy định của pháp luật về thi hành án; tài sản là tang vật phương tiện vi phạm hành chính bị tịch thu sung qu nhà nước theo quy định của pháp luật về xử lý vi phạm hành chính; tài sản bảo đảm theo quy định của pháp luật về giao dịch có bảo đảm; 7 hàng hoá lưu giữ do người vận chuyển đường biển, đường hàng không; đường bộ lưu giữ tại cảng, kho; tài sản nhà nước phải bán đấu giá tài sản theo quy định của pháp luật về quản lý tài sản nhà nước; tài sản là quyền sử dụng đất trong trường hợp Nhà nước giao đất có thu tiền sử dụng đất hoặc cho thuê đất được bán đấu giá theo quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền; các tài sản khác phải bán đấu giá theo quy định của pháp luật. Trên thế giới, đấu giá có lịch sử lâu đời (hình thành từ thời kỳ văn minh Hy Lạp cổ đại - khoảng 500 năm trước công nguyên). Theo ghi chép của những người Hy Lạp cổ đại thì từ khoảng năm 500 năm trước công nguyên, hình thức bán đấu giá đã xuất hiện tại Babylon với đối tượng được mua bán là người phụ nữ như một sự cưới hỏi. Theo đó thì “những người phụ nữ xinh đẹp được đưa đến những cuộc đấu giá cao cấp, còn những phụ nữ xấu phải kèm theo của hồi môn và mang tới những cuộc đấu giá để đợi được chấp nhận.
Bất cứ người con gái nào bị gả bán ngoài cuộc đấu giá đều là bất hợp pháp” [75]. Trong đế chế La Mã, phương thức bán đấu giá tiếp tục được sử dụng để bán tất cả chiến lợi phẩm của chiến tranh mà chủ yếu là nô lệ và tài sản con nợ bị tịch thu [75]. Trong nền kinh tế thị trường, bên cạnh các phương thức mua bán thông thường, mua bán tài sản thông qua đấu giá ngày càng phổ biến. Có nhiều mục đích được đặt ra khi các bên lựa chọn phương thức mua bán này, nhưng mục đích thường được hướng tới là nhằm đưa tài sản tiếp cận với đại chúng người mua, qua đó phát huy cao nhất giá trị hàng hóa của tài sản hoặc đáp ứng cao nhất mục đích khác mà người bán tài sản đấu giá mong muốn đạt được.
Theo Bách khoa toàn thư mở Wikipedia thì “Đấu giá là quá trình mua và bán tài sản hoặc dịch vụ bằng cách đưa món hàng cần đấu giá, ra giá và sau đó bán món hàng cho người trả giá cao nhất” [75]. Theo Từ điển Luật học do Viện khoa học pháp lý - Bộ Tư pháp xuất bản năm 2006 thì: Bán đấu giá tài sản là hình thức bán công khai một tài sản, một khối tài sản; theo đó có nhiều người muốn mua tham gia trả giá, người trả giá cao nhất nhưng không thấp hơn giá khởi điểm là người mua được tài sản [70, tr. 8 Theo Luật Thương mại 2005: tại điều 185, đấu giá là phương thức đặc biệt trong đó người bán tự mình hoặc thuê tổ chức đấu giá thực hiện việc bán hàng hoá công khai tại một địa điểm và thời gian thông báo trước để những người mua đến trả giá. Quyền mua hàng hoá sẽ thuộc về người trả giá cao nhất.
Thông thường việc mua bán tài sản diễn ra một cách đơn giản là các bên thỏa thuận với nhau về giá cả, chất lượng, giao hàng…và chỉ diễn ra một cách hạn chế giữa người bán và một số người mua. Việc thỏa thuận giữa họ thông thường không được công khai, những người mua ít được biết mức giá mà đối thủ cạnh tranh mua với mình trả cho người bán. Trong khi bán đấu giá thì nguyên tắc là thông báo và được tổ chức một cách công khai. Những người tham gia đấu giá mua tài sản đều nắm rõ mức giá mà người mua khác đưa ra từ đó có sự lựa chọn mức giá để mua phù hợp và người bán chỉ bán tài sản ở mức giá cao nhất.
Nhìn chung, các quốc gia có thể chế đấu giá hoàn thiện đều thừa nhận bán đấu giá là hình thức bán và mua tài sản công khai mà theo đó, các tài sản và quyền tài sản được bán cho người trả giá cao nhất (Luật về bán đấu giá tài sản của nước CHND Trung Hoa) hay là việc bán công khai một tài sản cho người trả giá cao nhất (Quy chế của Ủy đấu giá bang Alabama)… Tại Việt Nam, theo quy định tại khoản 1, Điều 2 Quy chế bán đấu giá tài sản ban hành kèm theo Nghị định số 86/CP ngày 19/12/1996 thì “Bán đấu giá là hình thức bán tài sản công khai mà có nhiều người muốn mua tham gia trả giá”. Theo quy định tại khoản 1, Điều 2 Nghị định số 05/2005/NĐ-CP ngày 18/01/2005 của Chính phủ về bán đấu giá tài sản thì “Bán đấu giá tài sản là hình thức bán tài sản công khai, có từ hai người trở lên tham gia đấu giá theo nguyên tắc và thủ tục do pháp luật quy định”. Theo quy định tại khoản 1, Điều 2 Nghị định số 17/2010/NĐ-CP ngày 04/3/2010 của Chính phủ về bán đấu giá tài sản thì “Bán đấu giá tài sản là hình thức bán tài sản công khai theo phương thức trả giá lên, có từ hai người trở lên tham gia đấu giá theo nguyên tắc và trình tự, thủ tục được quy định tại Nghị định này. Phương thức trả giá lên là phương thức trả giá từ thấp lên cao cho đến khi có người trả giá cao nhất”.