CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI HỆ THỐNG CHỢ 1. Các khái niệm liên quan về quản lý nhà nước đối với hệ thống chợ 1. Khái niệm chợ, hệ thống chợ a, Khái niệm chợ “Chợ đã tồn tại và phát triển bao đời nay, nó đã trở nên quen thuộc với mọi người. Chợ ra đời và phát triển gắn liền với sự phát triển của nền sản xuất xã hội ”, tính chất xã hội ngày càng sâu sắc thì nhu cầu trao đổi hàng hóa ngày càng lớn, chợ - nơi trao đổi hàng hóa, dịch vụ sẽ ngày càng phát triển.
“Có nhiều cách hiểu khác nhau về chợ, nhưng có thể khẳng định rằng chợ là một loại hình thương nghiệp truyền thống. Theo cách hiểu thông thường thì chợ là nơi gặp nhau giữa người mua và người bán để trao đổi, mua bán sản phẩm hàng hóa và dịch vụ”. “Theo từ điển tiếng Việt thì chợ là nơi nhiều người tụ họp để mua bán trong những ngày, những buổi nhất định. Như vậy, chợ được cấu thành bởi các yếu tố cơ bản đó là: Không gian (là nơi), thời gian (ngày, buổi nhất định), chủ thể (nhiều người), và mục đích là mua bán”.
“Trong từ điển Bách Khoa Việt Nam thì chợ là nơi gặp nhau giữa cung và cầu hàng hóa, dịch vụ, vốn, là nơi tập trung hoạt động mua bán hàng hóa giữa người sán xuất, người buôn bán và người tiêu dùng”. Theo “Văn bản hợp nhất số 11/VBHN-BCT ngày 23/11/2014 của Bộ Công Thương, hợp nhất Nghị định về phát triển và quản lý chợ (hợp nhất Nghị định 02/2003/NĐ-CP ngày 14/01/2003 của Chính phủ (gọi tắt là Nghị định 02) về phát triển và quản lý chợ và Nghị định số 114/2009/NĐ-CP ngày 23/12/2009 của Chính phủ gọi tắt là Nghị định 114) sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định 02)” thì khái niệm về chợ được điều chỉnh trong Văn bản hợp nhất này là “loại chợ mang tính truyền thống, được tổ chức tại một điểm theo quy hoạch, đáp ứng nhu cầu mua bán, trao đổi hàng hóa và nhu cầu hàng hóa và nhu cầu tiêu dùng của dân cư.” Luan van 10 Như vậy, “dù ở góc độ nào thì khái niệm chợ cũng bao gồm các nội dung chủ yếu là: Không gian họp chợ, thời gian họp chợ, chủ thể tham gia mua bán, các hoạt động trao đổi mua bán và các điều kiện hạ tầng trong chợ”. Vậy, ta có thể hiểu “Chợ là loại hình kinh doanh thương mại mang tính truyền thống, là bộ phận cấu thành quan trọng trong mạng lưới thương mại xã hội; chợ là nơi tập trung đông người mua bán, trao đổi hàng hoá dịch vụ với nhau, được hình thành do yêu cầu của sản xuất, lưu thông và đời sống tiêu dùng xã hội”. b, Khái niệm hệ thống chợ.
- Để đi đến khái niệm về hệ thống chợ trước hết ta đi đến khái niệm hệ thống: “Hệ thống được hiểu là một chỉnh thể thống nhất, bao gồm một tập hợp các phần tử có mối quan hệ chặt chẽ với nhau, phụ thuộc lẫn nhau và có sự tác động qua lại lẫn nhau” - Theo khái niệm hệ thống đó thì hệ thống chợ được hiểu là: Một tập hợp các chợ trong một mạng lưới có quan hệ hữu cơ được xây dựng theo quyết định của cấp có thẩm quyền phù hợp với quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội trên phạm vi địa bàn cụ thể. Các chợ này có mối quan hệ chặt chẽ với nhau, có sự tác động, ảnh hưởng qua lại giữa các chợ trong hệ thống. Các chợ trong cùng hệ thống có quan hệ chặt chẽ, gắn kết với nhau, chúng phụ thuộc và chi phối lẫn nhau, cùng có quan hệ liên kết về kinh tế, sản xuất trong không gian lãnh thổ. Các chợ trong hệ thống chợ không chỉ có mối quan hệ với nhau mà còn có mối quan hệ với các loại hình thương mại khác như siêu thị, trung tâm thương mại, với lĩnh vực sản xuất, lĩnh vực tiêu dung, với hệ thống hạ tầng và các hoạt động kinh tế xã hội khác.
Như vậy, hệ thống chợ có thể được hiểu là một tập hợp các chợ trên địa bàn một vùng. Hệ thống chợ thể hiện mối liên kết các chợ theo chiều dọc hoặc chiều ngang. Liên kết theo chiều dọc là mối liên kết giữa các chợ trong cùng hệ thống được hình thành theo một trật tự từ trên xuống dưới như chợ đầu mối có vai trò tập trung nguồn hàng và phân luồng xuống các chợ bán lẻ, từ đó có mối liên hệ mật Luan van 11 thiết trong cùng hệ thống. Một mặt hàng khan hiếm từ chợ đầu mối có thể dẫn đến khan hiếm trong toàn hệ thống, giá của một loại hàng hoá nào đó có sự biến động dẫn đến sự ảnh hưởng của toàn hệ thống.
Liên kết ngang được xác lập giữa các chợ cùng loại hoặc cùng tính chất phục vụ nhưng được tạo bởi sự phân bổ về mặt cự ly, khoảng cách, thời gian họp chợ… Hoạt động của chợ này không làm hạn chế hoạt động của các chợ khác.2 Vai trò của hệ thống chợ a, Chợ - đây là nơi diễn ra hoạt động mua bán trao đổi hàng hóa giữa người sản xuất, người kinh doanh và người tiêu dùng. Hàng hóa, dịch vụ được mua bán, trao đổi diễn ra tại chợ góp phần thỏa mãn nhu cầu người tiêu dung, thúc đẩy sản xuất. “Chợ là một kênh quan trọng, đặc biệt đối với sản xuất hàng hóa nhỏ, không tập trung, nhiều người sản xuất (hàng nông sản, thủ công, hàng tiêu dùng …), phân phối hàng hóa đến các tầng lớp nhân dân, đặc biệt là khu vực nông thôn miền núi, khu vực miền sâu, miền xa”. “Đối với vùng nông thôn: Chợ vừa là nơi tiêu thụ nông sản hàng hoá, tập trung thu gom các sản phẩm, hàng hoá phân tán, nhỏ lẻ để cung ứng cho các thị trường tiêu thụ lớn trong và ngoài nước, vừa là nơi cung ứng hàng công nghiệp tiêu dùng cho nông dân và một số loại vật tư cho sản xuất nông nghiệp ở nông thôn”.
“Ở khu vực thành thị: Chợ cũng là nơi cung cấp hàng hoá tiêu dùng, lương thực, thực phẩm chủ yếu cho các khu vực dân cư”. Tuy nhiên “hiện nay đã xuất hiện khá nhiều hình thức thương mại cạnh tranh trực tiếp với chợ, vì thế bên cạnh việc mở rộng hay tăng thêm số lượng chợ chúng ta sẽ đầu tư nâng cấp chất lượng hoạt động của chợ và đầu tư nâng cấp chất lượng dịch vụ của chợ.” b, Đóng góp vào việc giải quyết vấn đề lao động việc làm “Hiện nay, tốc độ đô thị hóa tại các địa phương tăng lên làm cho một bộ phận người nông dân bị thu hồi đất nông nghiệp phục vụ cho các dự án kinh tế - xã hội chuyển thành các hộ tiểu thương tại các chợ đang có xu hướng ngày càng tăng, việc Luan van 12 phát triển hệ thống chợ góp phần giải quyết công ăn việc làm góp phẩn phát triển kinh tế - xã hội tại các địa phương trong cả nước”. c, Góp phần đảm bảo lưu thông hàng hóa thông suốt “Chợ là một bộ phận quan trọng trong cấu thành mạng lưới thương nghiệp xã hội. Chợ được hình thành do yêu cầu khách quan của sản xuất và trao đổi hàng hoá, dịch vụ của dân cư, chợ có thể được hình thành một cách tự phát hoặc do quá trình nhận thức tự giác của con người”.
Vì vậy trên thực tế có nhiều chợ đã được hình thành từ việc quy hoạch, xây dựng, tổ chức, quản lý chặt chẽ của các cấp chính quyền và các ngành quản lý kinh tế kỹ thuật. “Như vậy, chợ hình thành và phát triển nhằm đáp ứng nhu cầu trao đổi mua bán hàng hóa, cung cứng dịch vụ, đó chính là chức năng lưu thông hàng hóa của hệ thống chợ”. d, Đóng góp vào ngân sách nhà nước “Các khoản thu từ hệ thống chợ như các khoản thu từ thuế, phí chợ, phí trông xe, phí môi trường, vệ sinh…góp phần đóng góp vào ngân sách nhà nước, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế- xã hội, giữ vững an ninh – quốc phòng địa phương nói riêng và đất nước nói chung”.3 Phân loại chợ a, Phân loại theo địa lý - Chợ nông thôn “Chợ nông thôn là chợ thường diễn ra các hoạt động trao đổi, mua bán hàng hóa trực tiếp giữa người mua và người bán theo thỏa thuận về giá cả trên địa bàn khu vực nông thôn.” + Chợ xã, cụm thôn: + Chợ liên xã: + Chợ liên huyện: - Chợ đô thị. Chợ đô thị “là chợ xây dựng trong các khu đô thị, tại các chợ này diễn ra hoạt động mua bán, trao đổi hàng hóa và phục vụ nhu cầu của số lượng lớn người tiêu dung tại thành thị.
Chợ đô thị thường nằm ở những khu vực trung tâm, thuận tiện Luan van 13 giao thông, do đó bán kính phục vụ của chợ đô thị là rất lớn, phục vụ đa dạng đối tượng dân cư sinh sống ở nhiều nơi khác nhau đến mua hàng”. b, Phân loại theo tính chất chuyên môn hóa. - Chợ đầu mối Chợ đầu mối “được hiểu là chợ có vai trò chủ yếu thu hút, tập trung lực lượng hàng hóa lớn từ các nguồn sản xuất, kinh doanh của khu vực kinh tế hoặc của ngành hàng để tiếp tục phân phối tới các chợ và các kênh lưu thông khác. Ngoài ra, nó còn có vai trò quan trọng là đầu mối cung ứng hàng hóa, hoạt động bán buôn là chủ yếu”.
“Chợ đầu mối được hình thành ở các vùng hội tụ những điều kiện phát triển về cơ sở nguồn hàng, về điều kiện lưu thông hàng hóa, về sự cởi mở rộng của các kênh tiêu thụ, chợ đầu mối có khả năng thu hút sự tham gia mua bán hàng hóa, dịch vụ với quy mô lớn của nhiều người sản xuất, người tiêu dung và người buôn bán trên phạm vi không gian rộng lớn.” + Chợ đầu mối chuyên ngành: + Chợ đầu mối đa ngành: - Chợ chuyên doanh Chợ chuyên doanh "là loại hình chợ chỉ chuyên kinh doanh một hoặc một vài mặt hàng nhất định có cùng tính chất và cùng điều kiện kinh doanh như nhau. Khối lượng hàng hóa tại chợ lớn, vừa tổ chức bán lẻ cho người tiêu dùng. Chợ chuyên doanh có hàng hóa phong phú về chủng loại của cùng một ngành hàng do chợ này chuyên buôn bán các mặt hàng nhất định nên có nguồn hàng cnng ứng lớn từ khắp nơi đổ về”.