Tổng quan nghiên cứu

Quản lý nhà nước đối với các cơ sở giáo dục mầm non ngoài công lập là nhiệm vụ trọng tâm nhằm bảo đảm trật tự kỷ cương, an toàn học đường và chuẩn hóa chất lượng nuôi dạy trẻ tại các đô thị lớn. Trên địa bàn Quận 8, Thành phố Hồ Chí Minh, quá trình đô thị hóa nhanh chóng cùng mật độ dân số đạt 423.129 người phân bổ tại 16 phường đã tạo ra áp lực rất lớn lên hệ thống an sinh và dịch vụ công. Với cơ cấu kinh tế chuyển dịch mạnh mẽ khi ngành thương mại và dịch vụ chiếm 73,5% giá trị sản xuất, lực lượng lao động nhập cư đổ về địa bàn ngày càng đông đảo, kéo theo nhu cầu gửi trẻ tăng vọt qua từng năm.

Thực tiễn này đặt hệ thống mầm non công lập vào tình trạng quá tải cục bộ, thúc đẩy sự hình thành và phát triển của mạng lưới mầm non ngoài công lập với quy mô lên tới 29 trường và 69 nhóm trẻ độc lập. Tuy nhiên, công tác quản lý nhà nước tại địa phương đang đối mặt với nhiều bất cập, nổi bật là sự thiếu đồng bộ trong phối hợp liên ngành, công tác hậu kiểm sau cấp phép còn hạn chế và nguồn nhân lực chuyên trách quá mỏng khi chỉ có 3 cán bộ tại Phòng Giáo dục và Đào tạo trực tiếp phụ trách mảng này.

Mục tiêu cốt lõi của nghiên cứu là hệ thống hóa cơ sở khoa học, đánh giá toàn diện thực trạng quản lý nhà nước giai đoạn 2015-2021 trên 4 nội dung trọng yếu: ban hành văn bản, tổ chức bộ máy nhân sự, triển khai thực hiện và thanh tra kiểm tra; từ đó đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu lực quản lý giai đoạn 2021-2025. Kết quả nghiên cứu đóng vai trò nền tảng giúp địa phương tối ưu hóa nguồn lực đầu tư giáo dục trị giá 314,117 tỷ đồng, đồng thời bảo đảm môi trường giáo dục an toàn tuyệt đối cho hơn 4.250 học sinh đang theo học tại 301 nhóm lớp trên toàn địa bàn.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự tích hợp của ba nền tảng lý thuyết quản lý công hiện đại, bao gồm: Lý thuyết quản lý nhà nước về hành chính công, Lý thuyết xã hội hóa dịch vụ giáo dục theo tinh thần Nghị quyết số 29-NQ/TW và Lý thuyết phân cấp quản lý hành chính lãnh thổ. Quản lý nhà nước trong lĩnh vực này được định nghĩa là quá trình các cơ quan công quyền sử dụng quyền lực pháp lý, chính sách và nguồn lực tổ chức để định hướng, điều chỉnh và kiểm soát hành vi của các tổ chức, cá nhân tham gia cung ứng dịch vụ giáo dục mầm non ngoài công lập.

Khung phân tích vận hành dựa trên 4 khái niệm cốt lõi: cơ sở giáo dục mầm non ngoài công lập (bao gồm trường tư thục, nhà trẻ, nhóm trẻ và lớp mẫu giáo độc lập quy mô dưới 70 trẻ); thẩm quyền quản lý hành chính cấp quận; cơ chế liên ngành và kiểm định chất lượng nuôi dạy trẻ từ 03 tháng đến 6 tuổi. Mô hình nghiên cứu cấu trúc hóa toàn bộ quy trình quản lý thành 4 trụ cột tương tác liên hoàn: ban hành văn bản quy phạm và quy hoạch phát triển mạng lưới; kiện toàn bộ máy và bồi dưỡng nhân sự; tổ chức thực thi chính sách gắn liền hỗ trợ chuyên môn; thanh tra, xử lý vi phạm và giải quyết khiếu nại tố cáo.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn kết hợp chặt chẽ giữa phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng nhằm bảo đảm tính khách quan và độ tin cậy khoa học cao. Nguồn dữ liệu thứ cấp được thu thập toàn diện từ 15 báo cáo tổng kết năm học của Phòng Giáo dục và Đào tạo Quận 8, các văn kiện chỉ đạo của Ủy ban nhân dân Quận 8 và số liệu thống kê kinh tế - xã hội tại 16 phường trong giai đoạn 2015-2021.

Về nguồn dữ liệu sơ cấp, nghiên cứu áp dụng phương pháp chọn mẫu có chủ đích toàn diện với cỡ mẫu khảo sát bao gồm 32 cán bộ, công chức phụ trách lĩnh vực văn hóa - xã hội tại 16 phường (gồm 16 Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân phường và 16 công chức chuyên trách), cùng toàn bộ hồ sơ quản lý hành chính của 29 trường mầm non ngoài công lập và 69 nhóm trẻ độc lập. Lý do lựa chọn phương pháp phân tích tài liệu và thống kê so sánh là nhằm nhận diện chính xác mối tương quan giữa biến động quy mô dân số với năng lực đáp ứng của bộ máy quản lý, từ đó đo lường chính xác khoảng trống thực thi chính sách tại một địa bàn đô thị đặc thù.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, mạng lưới cơ sở giáo dục mầm non ngoài công lập trên địa bàn Quận 8 có sự tăng trưởng vượt bậc về quy mô lớp học và số lượng cơ sở. Số liệu thống kê chỉ ra rằng từ 20 cơ sở với 200 lớp học trong năm học 2015-2016, hệ thống đã tăng lên 29 trường với 301 lớp học vào năm học 2020-2021, tương ứng mức tăng trưởng 45% về số lượng trường và 50,5% về số lượng phòng học. Bên cạnh đó, số lượng nhóm trẻ, lớp mẫu giáo độc lập tư thục cũng tăng từ 57 nhóm lên 69 nhóm, tiếp nhận chăm sóc hơn 4.250 trẻ em, giúp giảm tải khoảng 35% áp lực tiếp nhận học sinh cho khối trường mầm non công lập.

Thứ hai, công tác cấp phép hoạt động giáo dục được thực hiện nghiêm túc, chặt chẽ đúng quy trình pháp luật. Trong giai đoạn 2016-2020, Ủy ban nhân dân Quận 8 đã tiếp nhận, thẩm định và ban hành quyết định thành lập, cấp phép hoạt động mới cho 09 cơ sở giáo dục mầm non ngoài công lập. Điểm đáng ghi nhận là trong suốt 5 năm, địa phương không ghi nhận trường hợp nào phải giải thể bắt buộc, chia tách hoặc bị đình chỉ hoạt động kéo dài do vi phạm nghiêm trọng quy chuẩn chuyên môn.

Thứ ba, cơ cấu nhân sự quản lý nhà nước bộc lộ sự mất cân đối nghiêm trọng giữa khối lượng công việc và biên chế thực tế. Đội ngũ chuyên trách trực tiếp tại Phòng Giáo dục và Đào tạo Quận 8 chỉ có 03 công chức (01 Phó Trưởng phòng và 02 chuyên viên), nhưng phải quản lý địa bàn rộng lớn gồm 29 trường và 69 nhóm lớp. Tại cấp cơ sở, 32 công chức thuộc 16 phường đều phải kiêm nhiệm nhiều mảng công tác xã hội khác nhau, trong đó tỷ lệ cán bộ có bằng cấp chuyên môn về quản lý giáo dục mầm non ước tính chỉ đạt dưới 25%.

Thứ tư, công tác quy hoạch tổng thể mạng lưới trường lớp ngoài công lập chưa được ban hành độc lập. Việc mở rộng cơ sở vẫn phụ thuộc chủ yếu vào nhu cầu tự phát của nhà đầu tư, dẫn đến tình trạng phân bổ không đồng đều giữa các phường, tập trung dày đặc ở các phường giáp ranh thương mại và thưa thớt tại các khu vực dân cư vùng trũng.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những hạn chế trên xuất phát từ áp lực tăng dân số cơ học và xu hướng thương mại hóa giáo dục tại một bộ phận cơ sở tư thục, nơi chủ cơ sở ưu tiên tối đa hóa lợi nhuận mà chưa chú trọng đầu tư đúng mức cho cơ sở vật chất, thiết bị phòng cháy chữa cháy và vệ sinh an toàn thực phẩm. Thêm vào đó, tâm lý khoán trắng trách nhiệm quản lý chuyên môn cho ngành giáo dục của một số chính quyền phường đã làm giảm tính chủ động kiểm tra tại chỗ.

Khi so sánh với kinh nghiệm quản lý tại Quận 1 (nơi đã ban hành Quy chế phối hợp liên ngành đồng bộ) và Quận Thủ Đức (nơi triển khai văn bản chỉ đạo tới 100% cơ sở và đẩy mạnh thanh tra đột xuất), công tác quản lý tại Quận 8 còn mang tính bị động, chủ yếu kiểm tra theo kế hoạch định kỳ mà thiếu các đợt hậu kiểm bất ngờ.

Những dữ liệu trên có thể được hệ thống hóa trực quan thông qua biểu đồ cột chồng kết hợp đường xu hướng, biểu diễn song song đà tăng trưởng của 29 trường ngoài công lập và 69 nhóm trẻ so với 69 trường công lập trong cùng kỳ; đồng thời tích hợp bảng ma trận phân tích nhân sự quản lý tại 16 phường để làm nổi bật khoảng cách giữa tải trọng quản lý thực tế và năng lực thực thi của bộ máy công quyền.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, nâng cao chất lượng xây dựng quy hoạch và hoàn thiện hệ thống văn bản chỉ đạo. Ủy ban nhân dân Quận 8 cần chủ trì xây dựng và ban hành Đề án phát triển mạng lưới cơ sở giáo dục mầm non ngoài công lập giai đoạn 2021-2025 gắn liền quy hoạch không gian 16 phường, đặt mục tiêu đạt 100% cơ sở hoạt động theo đúng chỉ tiêu phân vùng đô thị, tránh phát triển tự phát trước quý IV năm 2022.

Thứ hai, kiện toàn tổ chức bộ máy và chuẩn hóa năng lực đội ngũ cán bộ quản lý. Ủy ban nhân dân Quận 8 giao Phòng Nội vụ phối hợp Phòng Giáo dục và Đào tạo bổ sung thêm 02 biên chế chuyên trách mầm non; định kỳ tổ chức 2 đợt tập huấn nghiệp vụ hàng năm cho 32 công chức văn hóa - xã hội tại 16 phường, bảo đảm 100% cán bộ nắm vững quy trình thẩm định cơ sở vật chất và xử lý vi phạm hành chính.

Thứ ba, tăng cường cơ chế phối hợp liên ngành và đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin. Phòng Giáo dục và Đào tạo giữ vai trò đầu mối, ký kết quy chế phối hợp thường xuyên với Công an quận, Thanh tra quận, Phòng Tài chính - Kế hoạch và Ủy ban nhân dân 16 phường trong việc chia sẻ dữ liệu; hoàn thành số hóa 100% cơ sở dữ liệu hồ sơ quản lý của 29 trường và 69 nhóm trẻ độc lập lên phần mềm quản lý trực tuyến trong giai đoạn 2022-2023.

Thứ tư, siết chặt công tác thanh tra, hậu kiểm và xử lý nghiêm minh các vi phạm. Thiết lập đường dây nóng tiếp nhận phản ánh 24/7; duy trì tối thiểu 2 đợt kiểm tra liên ngành mỗi năm và tăng cường kiểm tra đột xuất tại 69 nhóm trẻ độc lập; kiên quyết đình chỉ 100% các điểm trông giữ trẻ không đủ điều kiện an toàn, đồng thời công khai danh tính cơ sở vi phạm trên cổng thông tin điện tử của quận trong vòng 24 giờ sau khi có quyết định xử phạt.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, cán bộ lãnh đạo và chuyên viên quản lý nhà nước tại Ủy ban nhân dân các quận, huyện và phòng Giáo dục và Đào tạo. Công trình cung cấp mô hình thực tiễn về phân cấp quản lý, giải quyết bài toán thiếu hụt nhân lực khi phải giám sát 301 lớp học và hướng dẫn quy trình liên ngành giữa 16 phường đô thị.

Thứ hai, các nhà đầu tư, chủ cơ sở và cán bộ quản lý trường mầm non ngoài công lập. Luận văn cung cấp bức tranh pháp lý chi tiết, giúp các đơn vị nắm vững quy chuẩn thành lập cho 09 loại hình thủ tục hành chính, từ đó chủ động chuẩn hóa chương trình nuôi dạy và cơ sở vật chất theo quy định của Bộ Giáo dục và Đào tạo.

Thứ ba, học viên cao học, nghiên cứu sinh chuyên ngành Quản lý công, Chính sách công và Quản lý giáo dục. Tài liệu là tài liệu tham khảo giá trị về khung lý thuyết 4 trụ cột, phương pháp thu thập và xử lý dữ liệu thực tế tại 29 cơ sở giáo dục trong chuỗi thời gian kéo dài 6 năm liên tục.

Thứ tư, các tổ chức xã hội, ban đại diện cha mẹ học sinh và cộng đồng dân cư đô thị. Nghiên cứu cung cấp hệ thống tiêu chí giám sát minh bạch, giúp phụ huynh có căn cứ khoa học để nhận diện chất lượng chăm sóc trẻ tại 69 nhóm lớp độc lập, nâng cao hiệu quả giám sát xã hội đối với cơ sở tư thục.

Câu hỏi thường gặp

Thách thức lớn nhất trong quản lý mầm non ngoài công lập tại Quận 8 là gì? Thách thức lớn nhất là áp lực gia tăng dân số với quy mô 423.129 người, tạo ra sự phát triển tự phát của 69 nhóm trẻ độc lập, trong khi lực lượng chuyên trách tại Phòng Giáo dục và Đào tạo chỉ có 03 công chức, gây khó khăn cho việc kiểm soát chất lượng đồng đều tại 16 phường.

Quy mô giáo dục mầm non ngoài công lập Quận 8 biến động ra sao trong giai đoạn nghiên cứu? Trong giai đoạn 2015-2021, số lượng cơ sở mầm non ngoài công lập tăng từ 20 lên 29 trường (tăng 45%), số lớp học mở rộng từ 200 lên 301 phòng học (tăng 50,5%), giải quyết chỗ học an toàn cho hơn 4.250 trẻ em và giảm tải đáng kể cho hệ thống công lập.

Công tác phối hợp liên ngành trong thanh tra, kiểm tra hiện gặp vướng mắc gì? Công tác phối hợp giữa Phòng Giáo dục và Đào tạo với 32 cán bộ phụ trách tại 16 phường còn mang tính hình thức, thiếu cơ chế chia sẻ thông tin định kỳ, dẫn đến tình trạng khoán trắng chuyên môn và chưa thực hiện được nhiều đợt thanh tra đột xuất tại các nhóm lớp tư thục.

Luận văn đề xuất giải pháp công nghệ cụ thể nào để quản lý các cơ sở này? Nghiên cứu đề xuất xây dựng phần mềm quản lý số hóa đồng bộ dữ liệu của 100% cơ sở (29 trường và 69 nhóm trẻ), tích hợp hệ thống camera giám sát kết nối dữ liệu về phòng quản lý và công khai danh mục cơ sở đạt chuẩn trên cổng thông tin điện tử quận.

Phụ huynh học sinh đóng vai trò như thế nào trong giải pháp của đề tài? Phụ huynh được xác định là chủ thể giám sát cộng đồng then chốt; thông qua hệ thống đường dây nóng và kênh phản ánh trực tuyến, phụ huynh tham gia phát hiện kịp thời các sai phạm về bạo hành, vệ sinh thực phẩm tại 69 nhóm trẻ độc lập để cơ quan chức năng xử lý nghiêm.

Kết luận

  • Hệ thống hóa hoàn chỉnh khung lý luận quản lý công và phân cấp hành chính lãnh thổ áp dụng trực tiếp cho lĩnh vực giáo dục mầm non ngoài công lập tại địa bàn đô thị lớn.
  • Khái quát thực trạng phát triển mạnh mẽ của mạng lưới giáo dục tư thục với quy mô tăng từ 20 lên 29 trường và 69 nhóm trẻ độc lập tại 16 phường trên địa bàn Quận 8.
  • Nhận diện chính xác 4 nhóm hạn chế cốt lõi về quy hoạch, thể chế, sự phối hợp liên ngành và tình trạng thiếu hụt biên chế chuyên trách khi chỉ có 3 cán bộ phòng chuyên môn.
  • Đề xuất đồng bộ 4 nhóm giải pháp mang tính khả thi cao cho giai đoạn 2021-2025, tập trung vào số hóa 100% dữ liệu quản lý, chuẩn hóa năng lực cho 32 cán bộ phường và siết chặt kỷ cương hậu kiểm.
  • Cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn phục vụ hiệu quả cho việc triển khai Đề án đổi mới giáo dục trị giá 314,117 tỷ đồng, tạo tiền đề xây dựng môi trường học đường an toàn, thân thiện và chất lượng cao cho toàn bộ trẻ em mầm non. Các cơ quan quản lý đô thị và nhà nghiên cứu chính sách cần tiếp tục khai thác, ứng dụng mô hình này vào thực tiễn quản trị địa phương ngay trong năm học tới.