MỞ ĐẦU 1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI 1. Cơ sở lý luận Những năm 90 thế kỷ XX đã chứng kiến nhiều thay đổi trong đời sống chính trị, kinh tế, xã hội của Việt Nam. Nhờ những đường lối và chính sách đúng đắn, nền kinh tế đã thoát dần từ tình trạng trì trệ, sang ổn định từng bước và phát triển, cơ cấu nền kinh tế đang có sự chuyển dịch, tỷ trọng các ngành công nghiệp và dịch vụ đang tăng dần.
Về xã hội cũng có nhiều biến chuyển, tỷ lệ đói nghèo về cơ bản đã giảm, chất lượng cuộc sống được cải thiện, đời sống xã hội dần được thể chế hoá, đi vào ổn định nhằm tăng cường sự quản lý dân chủ và chặt chẽ các hoạt động phát triển kinh tế – xã hội. Bối cảnh phát triển kinh tế – xã hội kể trên có ảnh hưởng mạnh mẽ, đặt ra nhiều thách thức, đòi hỏi giáo dục phải đáp ứng: nâng cao dân trí, góp phần xoá đói giảm nghèo, đào tạo nhân lực phục vụ chuyển dịch cơ cấu kinh tế và công cuộc công nghiệp hoá, hiện đại hoá. Ngành giáo dục đã thực hiện nhiều chương trình lớn như xoá mù chữ; phổ cập giáo dục tiểu học, tiến tới phổ cập trung học cơ sở, chuẩn hoá trường lớp, đội ngũ giáo viên, đổi mới chương trình, sách giáo khoa… Dưới tác động của bối cảnh trên, vai trò của Nhà nước nói chung và chính quyền địa phương các cấp trong quản lý, điều hành kinh tế – xã hội cần phải được thay đổi cho phù hợp với điều kiện mới, Chính phủ Trung ương cần tập trung vào việc thực hiện nhiệm vụ quản lý vĩ mô, tăng cường phân cấp nhiều hơn, rõ hơn cho chính quyền địa phương các cấp nhằm phát huy tính năng động, sáng tạo, đảm bảo quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm của các cấp chính quyền địa phương trong việc giải quyết các nhiệm vụ kinh tế – xã hội, phù hợp với yêu cầu phát triển nền kinh tế nhiều thành phần và đa dạng hoá các quan hệ xã hội với đặc điểm tính chất của mỗi địa phương, mỗi vùng lãnh thổ. Cùng với sự chuyển đổi từ cơ chế quản lý hành chính tập trung bao cấp sang cơ chế thị trường có định hướng XHCN thì tất yếu cơ chế quản lý nhà nước về giáo dục và đào tạo cũng phải thay đổi theo.
Bên cạnh đó sự phát triển của nền kinh tế thị trường nhiều thành phần đã tạo được nhiều nguồn lực mới cho sự phát triển và cũng đã đặt ra những nhu cầu đa dạng đối với giáo dục và đào tạo. Sự phát triển khoa học công nghệ, đặc biệt là công nghệ thông tin, sự toàn cầu hoá về kinh tế và những biến động phức tạp của tình hình quốc tế đòi hỏi người lao động cần có tư duy mới, phẩm chất mới, kỹ năng mới, thói quen mới… Sự đòi hỏi phong phú đa chiều tất yếu sẽ dẫn đến xu hướng xã hội hoá giáo dục và đào tạo. Sự phát triển đa dạng sẽ nẩy sinh những mối liên hệ mới, liên hệ dọc sẽ giảm đi, liên hệ ngang sẽ tăng thêm, cơ chế chỉ huy quá tập trung và chính sách bao cấp sẽ không còn thích hợp. Trước những đòi hỏi mới rất đa dạng của đời sống kinh tế xã hội, công tác quản lý xã hội nói chung và quản lý nhà nước về giáo dục đào tạo nói riêng cần được phân cấp.
Cơ sở thực tế Ở Việt Nam, vấn đề phân cấp không phải là vấn đề mới về lý luận cũng như về thực tiễn. Về mặt thực tiễn, từ khi thành lập nhà nước mới, để tổ chức quản lý đất nước, xã hội, tuỳ tình hình từng thời kỳ, chúng ta đã có sự kết hợp giữa quản lý tập trung với phân cấp. Tuy nhiên do đặc thù của quản lý đất nước thời chiến, sau đó là thời kỳ quản lý kế hoạch hoá tập trung bao cấp nên phương thức quản lý, điều hành nhà nước ta mang đậm tính tập trung cao độ. Bước ngoặt “Đổi mới”, chuyển sang quản lý đất nước trong điều kiện hoà bình; dân trí, dân chủ phát triển; mở cửa hội nhập trên nền tảng phát triển nền kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa, thì vấn đề phân cấp lại trở thành một vấn đề mới, nổi cộm, bức xúc cần phải được nghiên cứu một cách cơ bản để phục vụ hoạch định chính sách, tăng cường năng lực, hiệu lực, hiệu quả quản lý kinh tế – xã hội và cung cấp dịch vụ của bộ máy nhà nước, của nền hành chính trong thời kỳ mới.
Hội nghị BCH Trung ương 8 (Khoá VII) đã chỉ rõ “Chính phủ và cơ quan hành chính các cấp cần tập trung chủ yếu vào quản lý vĩ mô…”; “Xác định rõ thẩm quyền, trách nhiệm của các cấp hành chính…”; “Xác định rành mạch cụ thể trách nhiệm và thẩm quyền quản lý của Bộ và của chính quyền địa phương phù hợp với tính chất, đặc điểm của từng ngành, từng lĩnh vực…”[8, tr12] Hội nghị BCH Trung ương 3 (Khoá VIII) tiếp tục khẳng định “Chính phủ và bộ máy hành chính nhà nước thống nhất quản lý việc thực hiện các nhiệm vụ chính trị, kinh tế, văn hoá xã hội, quốc phòng an ninh và đối ngoại đúng chức năng phù hợp với cơ chế mới”; “ phân định trách nhiệm thẩm quyền giữa các cấp chính quyền theo hướng phân cấp rõ hơn cho địa phương, kết hợp chặt chẽ quản lý ngành và quản lý lãnh thổ…” [7,tr 9] Hiện nay, các địa phương đã và đang thực hiện sự phân cấp quản lý nhà nước về giáo dục và đào tạo, nhưng công tác quản lý giáo dục và đào tạo ở các địa phương khác nhau, rất khác nhau và còn nhiều bất cập. Phân cấp quản lý giáo dục giữa Trung ương và địa phương đã bộc lộ những điểm hạn chế. Xuất phát từ cơ sở lý luận và thực tiễn nêu trên, tác giả lựa chọn nghiên cứu đề tài: “Phân cấp quản lý nhà nƣớc về giáo dục và đào tạo”. MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU Trên cơ sở hệ thống hoá những vấn đề lý luận có liên quan và thực tiễn của vấn đề nghiên cứu, nghiên cứu đề xuất một số giải pháp nhằm phân định rõ ràng, cụ thể nhiệm vụ, thẩm quyền, trách nhiệm của mỗi cấp trong hệ thống quản lý nhà nước về giáo dục và đào tạo, phát huy tính năng động, sáng tạo, quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm của chính quyền địa phương trên cơ sở đảm bảo sự quản lý thống nhất của Bộ Giáo dục và Đào tạo để nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước về giáo dục và đào tạo.
KHÁCH THỂ NGHIÊN CỨU. Phân cấp quản lý nhà nước về giáo dục và đào tạo giữa trung ương và địa phương. NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU. - Hệ thống hoá cơ sở lý luận của vấn đề nghiên cứu.
- Khảo sát, phân tích, đánh giá về thực trạng phân cấp quản lý nhà nước về giáo dục và đào tạo - Đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước về giáo dục và đào tạo 5. PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Đề tài sử dụng 3 nhóm phương pháp nghiên cứu chủ yếu sau: - Nhóm phương pháp nghiên cứu lý luận: Nghiên cứu các đường lối, chính sách của Đảng, Pháp luật của Nhà nước, các luận thuyết khoa học có liên quan đến phân cấp quản lý nhà nước giáo dục và đào tạo. - Nhóm các phương pháp nghiên cứu thực tiễn: Khảo sát, điều tra, thu thập các dữ liệu thực tiễn liên quan đến đề tài để từ đó phân tích, tổng hợp đánh giá thực trạng vấn đề nghiên cứu.
- Nhóm các phương pháp nghiên cứu bổ trợ khác: Phương pháp toán thống kê; Phương pháp dự báo; Phương pháp so sánh. để phân tích và tổng hợp các kết quả nghiên cứu. GIỚI HẠN VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU. - Nội dung của phân cấp quản lý nhà nước về giáo dục và đào tạo rất rộng và phức tạp, trong khuôn khổ của luận văn này tác giả chỉ tập trung nghiên cứu về phân cấp quản lý nhà nước về giáo dục và đào tạo giữa Bộ Giáo dục và Đào tạo với UBND các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương và với các Sở Giáo dục và Đào tạo.
CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA PHÂN CẤP QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC VỀ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO 1. Quản lý nhà nƣớc về giáo dục và đào tạo 1. Khái niệm quản lý nhà nước Quản lý nhà nước là một lĩnh vực quản lý đặc biệt, đó là loại quản lý gắn liền trực tiếp với hệ thống các cơ quan thuộc bộ máy quyền lực nhà nước; gắn liền với việc sử dụng quyền lực nhà nước – một loại quyền lực đặc biệt khác hẳn với các loại quyền lực khác. Trong chế độ dân chủ, quyền lực nhà nước chính là loại quyền lực mà nhân dân trao cho các cơ quan nhà nước.
Thông qua các loại cơ quan này, quyền lực nhà nước tác động đến từng người dân và hướng tới, quyết tâm đạt được mục tiêu mà nhà nước đã vạch ra. Một trong những nét đặc trưng cơ bản của nhà nước dân chủ là quyền lực nhà nước chỉ có được khi nhân dân trao cho nó. Không một loại cơ quan nào có thể tự đặt ra cho mình những quyền lực riêng. Hệ thống pháp luật nhà nước quy định các loại quyền lực nhà nước và các cơ quan nhà nước nào được sử dụng các loại quyền lực nhà nước.
Chính vì vậy, khái niệm phân chia quyền lực nhà nước là một khái niệm không đầy đủ. Nhà nước do nhân dân tạo nên và trao quyền lực để quản lý đất nước và do đó quyền lực nhà nước phải thống nhất. Sự thống nhất đó cũng chính là nền tảng tạo nên một quốc gia thống nhất, đơn nhất. Nếu như có một sự phân chia nào đó, để từ đó hình thành các nguồn quyền lực khác nhau sẽ phá vỡ tính thống nhất, đơn nhất của nhà nước và hình thành một kiểu nhà nước mang tính liên minh hoặc liên bang.
Trong chế độ nhà nước liên bang sẽ có những loại quyền lực nhà nước được nhân dân liên bang trao cho một nhà nước mang tính liên bang và đồng thời có loại quyền lực nhà nước mang tính chất nhà nước con trong một nhà nước lớn được từng cộng đồng dân cư để lại cho nhà nước con. Trong trường hợp đó, cũng không mang ý nghĩa về một sự phân chia quyền lực mà nhân dân trao cho nhà nước. Trong một nhà nước đơn nhất, quyền lực nhà nước được sử dụng để quản lý đất nước được thể hiện thông qua ba loại hình: quyền lập pháp, quyền hành pháp và quyền tư pháp.