CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ CHI THƯỜNG XUYÊN NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC CẤP QUẬN/HUYỆN CHO GIÁO DỤC TRUNG HỌC CƠ SỞ 1.1 Khái niệm, vai trò, nguyên tắc quản lý chi thường xuyên NSNN cấp Quận/Huyện cho giáo dục THCS 1.1 Một số khái niệm cơ bản - Ngân sách nhà nước: Theo Lê Đại Hà (2004): “NSNN phản ánh hoạt động của Nhà nước trên phương diện tài chính. Trong hệ thống tài chính, NSNN là bộ phận chủ đạo, là điều kiện vật chất quan trọng để Nhà nước thực hiện các nhiệm vụ của mình. Mặt khác nó còn là công cụ quan trọng để Nhà nước thực hiện điều tiết vĩ mô nền kinh tế xã hội.” Xét“theo biểu hiện bên ngoài, NSNN bao gồm những nguồn thu cụ thể, những khoản chi cụ thể và được định hướng các nguồn thu đều được nộp vào một quỹ tiền tệ gọi là quỹ NSNN và các khoản đều được xuất ra từ quỹ tiền tệ ấy. Những khoản thu nộp và cấp phát qua quỹ NSNN là các quan hệ được xác định trước, được định lượng và Nhà nước sử dụng chúng để điều chỉnh vĩ mô nền kinh tế.
Dưới góc độ hình thức, NSNN là một bản dự toán thu và chi tài chính hàng năm của nhà nước do Chính phủ lập ra, đệ trình Quốc hội quyết định và giao cho chính phủ thực hiện. Xét về bản chất kinh tế chứa đựng trong NSNN, những quan hệ thu nộp cấp phát qua quỹ NSNN là những quan hệ được xác định trước, được định lượng và nhà nước sử dụng chúng để điều tiết vĩ mô kinh tế xã hội. Các hoạt động thu - chi NSNN đều phản ánh những quan hệ kinh tế giữa nhà nước với các chủ thể khác trong xã hội gắn với quá trình tạo lập quản lý và sử dụng quỹ„NSNN. Từ những phân tích trên có thể đưa ra khái niệm NSNN như sau: “Ngân sách nhà nước là là hoạt động tài chính cơ bản của Nhà nước, đó là hoạt động thu NSNN và hoạt động chi NSNN trong một giai đoạn nhất định„ - Quản lý NSNN: Quản“lý nói chung là khái niệm rộng về phương diện và phức tạp về nội LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Hiện nay có nhiều khái niệm khác nhau về quản lý. Theo Mary Parker Follett (1936): Quản lý là nghệ thuật hoàn thành công việc thông qua những người khác. Như vậy có thể hiểu, quản lý là quá trình lập kế hoạch, tổ chức, lãnh đạo và kiểm tra công việc của các thành viên trong tổ chức, sử dụng các nguồn lực sẵn có để đạt được các mục tiêu của„tổ chức. Vận dụng khái niệm quản lý trong lĩnh vực quản lý NSNN, có thể hiểu quản lý NSNN là một nội dung trọng yếu của quản lý tài chính, do Nhà nước điều hành và là một mặt của quản lý kinh tế - xã hội quan trọng, do đó trong quản lý NSNN cần được nhận thức đầy đủ.
Chủ thể quản lý NSNN là Nhà nước hoặc các cơ quan nhà nước được Nhà nước giao nhiệm vụ thực hiện các hoạt động tạo lập và sử dụng các quỹ NSNN. Chủ thể trực tiếp quản lý NSNN là bộ máy tài chính trong hệ thống các cơ quan nhà nước. Đối tượng của quản lý NSNN là các hoạt động của NSNN. Nói cụ thể hơn đó là các hoạt động thu, chi bằng tiền của NSNN.
- Ngân sách cấp Quận/Huyện: Theo Trần Nghiệp Hoàng (2012), “Ngân sách cấp Quận/Huyện là toàn bộ các khoản chi thường xuyên NSNN trong dự toán đã được Hội đồng nhân dân (HĐND) cấp Quận/Huyện quyết định và được thực hiện trong một năm nhằm đảm bảo nguồn tài chính cho chính quyền cấp Quận/Huyện trong quá trình thực hiện các chức năng, nhiệm vụ về quản lý KT-XH trên địa bàn”. Từ định nghĩa trên, có thể hiểu Ngân sách cấp Quận/Huyện là nguồn tài chính trong phạm vi quản lý của chính quyền cấp Quận/Huyện bao gồm các khoản thu và chi nhằm duy trì sự hoạt động của chính quyễn xã và các hoạt động kinh tế, xã hội, an ninh, quốc phòng…tại địa phương. - Chi thường xuyên NSNN: Chi thường xuyên là quá trình phân phối, sử dụng nguồn lực tài chính của nhà nước nhằm trang trải những nhu cầu của các cơ quan nhà nước, các tổ chức chính trị xã hội thuộc khu vực công, qua đó thực hiện nhiệm vụ quản lý nhà nước ở các hoạt động sự nghiệp kinh tế, giáo dục và đào tạo, y tế, xã hội, văn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 11 hóa thông tin thể dục thể thao khoa học và công nghệ môi trường và các hoạt động sự nghiệp khác. Từ những phân tích trên, luận văn rút ra khái niệm về chi thường xuyên NSNN như sau: Chi thường xuyên NSNN là quá trình lập, phân bổ và sử dụng quỹ tiền tệ tập hợp được của Nhà nước để thực hiện các nhiệm vụ kinh tế - xã hội của Nhà nước trong năm ngân sách.
- Quản lý chi thường xuyên NSNN cấp Quận/Huyện: là hoạt động của các chủ thể quản lý NSNN thông qua việc sử dụng có chủ định các phương pháp quản lý và các công cụ quản lý để tác động và điều khiển hoạt động chi thường xuyên của NSNN nhằm đạt được các mục tiêu đã định. Quản lý chi thường xuyên NSNN cấp Quận/Huyện là việc các chủ thể quản lý NSNN cấp Quận/Huyện áp dụng các biện pháp thực hiện tốt khâu quản lý định mức, lập dự toán chi thường xuyên cho các đơn vị sử dụng NSNN, chấp hành dự toán chi thường xuyên NSNN và quyết toán chi thường xuyên NSNN cấp Quận/Huyện hằng năm.2 Vai trò của quản lý chi thường xuyên NSNN cấp Quận/Huyện cho giáo dục THCS Trong“tất cả mọi lĩnh vực của hoạt động KT-XH nói chung, cũng như hoạt động của lĩnh vực giáo dục THCS nói riêng, để đảm bảo hoạt động bình thường, đều phải có vai trò của con người tác động vào. Những tác động mang tính tất yếu đó gọi là quản lý. Hay thực chất của quản lý là thiết lập và tồ chức thực hiện hệ thống các phương pháp và biện pháp, tác động một cách có chủ.định tới các đối tượng quan tâm, trong trường hợp này là hoạt động chi thường xuyên NSNN cho giáo dục THCS, nhằm đạt được kết quả nhất định cho phát triển giáo dục THCS và thực thi các chính sách có liên quan.
Quản lý chi thường xuyên NSNN cho giáo dục THCS là một bộ phận trong công tác quản lý NSNN và cũng là một bộ phận trong công tác quản lý nói chung. Xét theo nghĩa rộng, quản lý chi thường xuyên NSNN cho giáo dục THCS là việc sử dụng NSNN làm công cụ quản lý hệ thống giáo dục THCS thông qua các chức năng vốn có; theo nghĩa hẹp, quản lý chi thường xuyên NSNN cho giáo dục THCS là quản lý các đầu ra thường xuyên của NSNN thông qua các công cụ và quy định cụ thể. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 12 Quản lý chi thường xuyên NSNN cho giáo dục THCS giữ một vị trí đặc biệt quan trọng bởi NSNN luôn giữ vai trò chủ đạo trong hệ thống các khâu tài chính, bảo đảm thực hiện các chức năng nhiệm vụ của Nhà nước, điều tiết vĩ mô nền kinh tế để thực hiện các mục tiêu chiến lược giáo dục của quốc gia, đặc biệt là trong thực hiện các mục tiêu phát triển giáo dục THCS. Quản lý chi thường xuyên NSNN cho giáo dục THCS góp phần quan trọng để NSNN phát huy được vai trò chủ đạo đó và NSNN thực sự trở thành công cụ hữu hiệu hướng tới mục tiêu phát triển giáo dục THCS đã xác định trước.
Vị trí quan trọng của công tác quản lý chi thường xuyên NSNN cho giáo dục THCS được thể hiện rõ nét thông qua quá trình định hướng, hoạch định chính sách, ban hành cơ chế, tiêu chuẩn, định mức để thực hiện chức năng vốn có của NSNN dành cho lĩnh vực giáo dục THCS.” Với“chức năng NSNN đảm bảo kinh phí cho bộ máy nhà nước hoạt động thì công tác quản lý chi thường xuyên NSNN cho giáo dục THCS cần hướng tới và phải đạt được, đó là, chính sách chi thường xuyên cho bộ máy quản lý, đào tạo trong giáo dục THCS đáp ứng cải cách hành chính, góp phần làm trong sạch bộ máy, đặt quyền và trách nhiệm của các công chức, viên chức và người lao động trng lĩnh vực giáo dục THCS trong mối quan hệ ràng buộc nhau. Quản lý chi thường xuyên NSNN cho giáo dục THCS giúp cho ngân sách được sử dụng minh bạch, tiền tệ hoá các khoản chi chủ yếu gắn với lương, đảm bảo tái sản xuất sức lao động, đủ nuôi sống bản thân và gia đình, tạo cơ sở để xây dựng hệ thống bộ máy hành chính trong sạch đang được đón nhận rộng rãi ở nhiều quốc gia trên thế giới. Việc tính toán lương là một khoản lớn trong chi hành chính gắn với năng lực, hiệu suất làm việc, khuyến khích người có tài, đặc biệt ở những lĩnh vực đòi hỏi trình độ chuyên môn cao và trách nhiệm xã hội lớn, các lĩnh vực liên quan đến dân, nhạy cảm, có thể nảy sinh tham nhũng, có thể gây những hệ lụy xã hội phức tạp như đối với lĩnh vực giáo dục THCS. Với chức năng đảm bảo kinh phí cho quản lý giáo dục THCS, quản lý chi thường xuyên NSNN cho giáo dục THCS tạo nền tảng cho việc thoả mãn nhu cầu LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 13 phát triển giáo dục THCS, đóng góp vào sự phát triển giáo dục, văn hóa xã hội nói chung bằng hệ thống các chính sách, giải pháp theo đúng quy định.
Cơ cấu và quy mô chi thường xuyên NSNN trong lĩnh vực giáo dục THCS cũng thể hiện ý chí tập trung chỉ đạo, ưu tiên đầu tư, nâng cao chất lượng và hiệu quả của khoản chi đó thông qua cơ cấu chi NSNN, thể hiện chính sách của Nhà nước ưu tiên cho phát triển giáo dục, mà giai đoạn THCS là gia đoạn then chốt trong thực thi chính sách phổ cập giáo dục, nâng cao dân trí. Với chức năng chi ngân sách đóng vai trò là công cụ điều tiết vĩ mô nền kinh tế thị trường, thông thường, Nhà nước sử dụng chi NSNN như công cụ tác động vào phát triển kinh tế khi cần thiết, đối với ngành, lĩnh vực chiến lược cần ưu tiên song các tổ chức kinh tế tư nhân không muốn làm thì xuất hiện Nhà nước với vai trò nhà tài trợ nhằm đảm bảo sự phát triển cân đối, hài hoà. Lĩnh vực giáo dục là một lĩnh vực đặc trưng, hiện thu hút sự đầu tư không chỉ của NSNN mà còn từ nhiều thành phần trong xã hội.