đặt vấn đề và cách thức khảo sát của đề tài này trong việc thực hiện đề tài của mình. - Luận văn thạc sỹ: “Quản lý hoạt động tổ chuyên môn trường Trung học cơ sở Yên Bái - Huyện Yên Định - Thanh Hóa dựa trên tiếp cận nghiên cứu bài học” của tác giả Trịnh Thị Nam, năm 2016 [18]. Trong công trình của mình, tác giả đề cập lý luận liên quan đến hoạt động TCM trường THCS dựa trên tiếp cận nghiên cứu bài học với việc xây dựng các khái niệm công cụ và đề cập những vấn đề lý luận cơ bản khác có liên quan. Bên cạnh đó, tác giả làm rõ thực trạng quản lý hoạt động tổ chuyên môn trường THCS Yên Bái - Huyện Yên Định - Thanh Hóa, chỉ rõ kết quả đạt được cùng những hạn chế và nguyên nhân.
Từ đó, tác giả đề xuất các biện pháp nâng cao hiệu quả quản lý. Tuy nhiên, vấn đề mà đề tài này khai thác chưa rộng, chỉ ở phạm vi hẹp. Tác giả tiếp thu, kế thừa cách xác định, đưa ra các biện pháp giải quyết những hạn chế trong thực hiện đề tài của mình. - Luận văn thạc sỹ: “Quản lý hoạt động tổ chuyên môn ở Trường Trung học cơ sở Nam Hồng, huyện Đông Anh, thành phố Hà Nội đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục”, Nguyễn Thị Hoài Vân [29].
Người nghiên cứu đã rất nhạy bén khi phát hiện vấn đề nóng mà toàn ngành giáo dục, xã hội đang quan tâm. “Quản lý hoạt động tổ chuyên môn ở Trường Trung học cơ sở Nam Hồng, huyện Đông Anh, thành phố Hà Nội đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục” là kho tư liệu quý giá để khai thác các giá trị, kết quả nghiên cứu ứng dụng trong thực tiễn. Mặc dù vậy, nội dung công trình chưa thực sự gắn biện pháp với vấn đề mà thực tiễn giáo dục đang đòi hỏi trong thời kì đổi mới. Tác giả kế thừa các phương pháp nghiên cứu của đề tài vào thực hiện đề tài của mình… 9 Bên cạnh những công trình nêu trên, còn rất nhiều công trình khác dưới dạng Đề tài, luận văn, luận án, bài báo… đề cập và khai thác về quản lý hoạt động của TCM ở trường THCS.
Mỗi công trình đều có cách khai thác, tiếp cận khác nhau song điểm chung là đề cập vấn đề nghiên cứu chưa sâu sắc, toàn diện; còn đơn thuần. Mặc dù còn một số hạn chế song đây đều là kho tư liệu quý giá để tác giả nghiên cứu, tiếp thu. Tóm lại, cho đến hiện tại, chưa có công trình nào đề cập vấn đề “quản lý hoạt động của TCM ở các trường THCS huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh đáp ứng yêu cầu chương trình GDPT 2018”. Mặc dù vậy, sự đa dạng, phong phú của hệ thống các công trình là lợi thế của tác giả khi có kho tư liệu khổng lồ để tiếp cận nghiên cứu.
Một số khái niệm cơ bản 1. Quản lý Khái niệm quản lý xuất hiện từ lâu trong đời sống xã hội. Quản lý được hình thành tư nhu cầu bản thân mỗi con người, tuy nhiên, hoạt động quản lý phát huy tác động mạnh mẽ khi con người hình thành nên các nhóm, gia đình, cộng đồng dân cư, tổ chức xã hội, vùng miền, quốc gia… Có nhiều định nghĩa quản lý, quan niệm về quản lý, chẳng hạn: Theo tác giả Trần Kiểm viết “Quản lý là một hệ thống xã hội, là tác động có mục đích đến tập thể người - thành viên của hệ - nhằm làm cho hệ vận hành thuận lợi và đạt tới mục đích dự kiến”[16]. Tác giả Vũ Dũng và Nguyễn Thị Mai Lan cho rằng: “Quản lý là sự tác động có định hướng, có mục đích, có kế hoạch và có hệ thống thông tin của chủ thể đến khách thể của nó”[6].
Dưới góc độ chung nhất, có thể hiểu: “Quản lý là sự tác động có hướng đích, có nguyên tắc của người đứng đầu một tổ chức tới các cá nhân và đơn vị có liên quan thông qua các chức năng quản lý nhằm đạt mục tiêu đã đề ra”. 10 Theo khái niệm này, khai niệm quản lý gồm hai thành phần là chủ thể và đối tượng quản lý: - Chủ thể quản lý hay là con người cụ thể, người đứng đầu lãnh đạo một nhóm, tổ chức nhất định và quyết định sự phát triển của tổ chức đó. - Đối tượng quản lý (gồm cá nhân, đơn vị) cùng chung tập thể, chung động cơ, mục đích với chủ thể quản lý. Chính vì vậy, chủ thể quản lý sử dụng những biện pháp, cách thức để tác động với nhóm đối tượng quản lý nhằm đưa tập thể đến mục đích cao nhất đã thống nhất.
Đối tượng quản lý chịu sự tác động chỉ đạo trực tiếp. Nhà quản lý cần nắm rõ đặc điểm tâm tư tình cảm và thái độ của mỗi đối tượng quản lý để có cách tác động phù hợp nhằm thúc đẩy họ vươn lên, tạo ra nhiều giá trị cho tổ chức. - Các chức năng là chức năng quản lý bao gồm: Xây dựng kế hoạch; tổ chức thực hiện; chỉ đạo thực hiện và kiểm tra, đánh giá. Quản lý giáo dục Quản lý nhà nước về giáo dục là: “Sự tác động có tổ chức và điều chỉnh bằng quyền lực nhà nước đối với các hoạt động giáo dục và đào tạo do các cơ quan có trách nhiệm về quản lý giáo dục của Nhà nước từ Trung ương đến cơ sở tiến hành để thực hiện chức năng nhiệm vụ theo quy định của nhà nước nhằm phát triển sự nghiệp giáo dục và đào tạo, duy trì kỉ cương, thỏa mãn nhu cầu được giáo dục và đào tạo của nhân dân, thực hiện mục tiêu giáo dục và đào tạo của nhà nước” [8].
Từ nhận thức như trên, có thể định nghĩa: “Quản lý giáo dục là hệ thống các tác động có mục đích, có kế hoạch của chủ thể quản lý lên đối tượng quản lý theo các quy luật khách quan nhằm đưa các hoạt động giáo dục của một hệ thống giáo dục đạt tới mục tiêu giáo dục đã được đặt ra”. Đối với các nhà trường, nói đến quản lý là nói đến chức năng của chủ thể quản lý cao nhất - Hiệu trưởng. Vai trò của các nhà quản lý giáo dục, trực tiếp là Hiệu trưởng sẽ thể hiện ở việc tổ chức, sắp xếp và điều hành các phòng ban, 11 đơn vị như đào tạo, nhân sự, cơ sở vật chất (CSVC), quản lý hành chính… Qua đó giúp nhà trường đồng thời đạt cả chất lượng giáo dục và hiệu quả kinh tế ở mức cao nhất Quản lý con người nên đây là hoạt động phức tạp, liên quan đến nhiều chủ thể, nhiều cá nhân, đơn vị trong ngành giáo dục và cả hệ thống chính trị. Do đó, nhà quản lý phải có chiến lược, kế hoạch và tầm nhìn để phát triển giáo dục theo định hướng mà Đảng, Nhà nước đề ra.
Quản lý nhà trường Nếu xét theo hệ thống, tất cả các trường học hợp thành hệ thống giáo dục thì nhà trường là một bộ phận của hệ thống đó. Bàn về “Quản lý nhà trường”, Phạm Viết Vượng cho rằng: “Quản lý trường học là hoạt động của các cơ quan quản lý nhằm tập hợp và tổ chức lao động của giáo viên, học sinh và các lực lượng giáo dục, cũng như huy động tối đa các nguồn lực giáo dục và đào tạo trong nhà trường” [30]. Trần Kiểm trong công trình nghiên cứu của mình xác định: “Quản lý nhà trường là thực hiện đường lối giáo dục của Đảng trong phạm vi trách nhiệm của mình, tức là đưa nhà trường vận hành theo nguyên lý giáo dục, để tiến tới mục tiêu giáo dục, mục tiêu đào tạo đối với ngành giáo dục, với thế hệ trẻ và với từng học sinh” [16]. Nói đến quản lý nhà trường cũng là nói đến vai trò quản lý của người Hiệu trưởng.
Nếu ví toàn bộ hoạt động của Nhà trường như một “dàn nhạc giao hưởng” thì người Hiệu trưởng như người nhạc trưởng của dàn nhạc: Dàn nhạc có một nhạc trưởng và nhiều nhạc công, nhạc trưởng là người lãnh đạo và nhạc công là người quản lý, họ quản lý nhạc cụ riêng của họ để chơi nhạc. Hiệu trưởng phải là người hài hòa được trong động thái chấp hành các chỉ thị của cấp trên và điều hành thuộc cấp thực hiện các nhiệm vụ trong nội bộ nhà trường. Để quản lý nhà trường, Hiệu trưởng phải thực hiện được 4 điều: kế hoạch, tổ chức, chỉ đạo, kiểm tra. Từ đó, Hiệu trưởng xác định chiến lược phát 12 triển nhà trường.
Nếu nhà trường ở trạng thái vừa mạnh, vừa thuận lợi thì chiến lược hành động sẽ theo hướng phát triển, tăng tốc. Nếu nhà trường mạnh về chủ quan song khó khăn về khách quan thì chiến lược hành động phải tìm ra sự tăng trưởng thích ứng. Nếu nhà trường yếu về chủ quan song thuận lợi về khách quan thì chiến lược hành động là xác định được sự tăng trưởng phòng ngự. Nếu nhà trường yếu về chủ quan lại khó khăn về khách quan thì chiến lược hành động là thực hiện sự phòng thủ ổn định.
Từ nhận thức trên, có thể hiểu: “Quản lý nhà trường là hệ thống các tác động có mục đích, có kế hoạch của chủ thể quản lý bằng các biện pháp cụ thể tác động đến thầy, trò và các lực lượng giáo dục khác nhằm đạt được các mục tiêu giáo dục góp phần nâng cao chất lượng giáo dục của nhà trường”. Tổ chuyên môn và hoạt động của tổ chuyên môn ở trường THCS Theo quy định hiện hành, cơ cấu của trường trung học gồm có: “Hội đồng trường, hiệu trưởng và phó hiệu trưởng, hội đồng thi đua khen thưởng, hội đồng kỷ luật, hội đồng tư vấn, tổ chức Đảng Cộng sản Việt Nam, tổ chức Công đoàn, tổ chức Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh, tổ chức Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh; TCM, tổ văn phòng, lớp học, tổ phục vụ các hoạt động giáo dục đặc thù của trường chuyên biệt” [3]. Điều 14 của Điều lệ ban hành kèm theo Thông tư 32/2020/TT - BGDĐT quy định về TCM: “Cán bộ quản lý, giáo viên, viên chức làm công tác thư viện, thiết bị giáo dục, cán bộ làm công tác tư vấn cho học sinh của nhà trường được tổ chức thành các tổ chuyên môn. TCM có tổ trưởng, nếu có từ 7 thành viên trở lên thì có tổ phó.
Tổ trưởng, tổ phó tổ chuyên môn do hiệu trưởng bổ nhiệm, chịu sự quản lý, chỉ đạo của hiệu trưởng. TCM tổ chức sinh hoạt chuyên môn ít nhất 1 lần trong 2 tuần và có thể họp đột xuất theo yêu cầu công việc khi hiệu trưởng yêu cầu.