Tổng quan nghiên cứu

Tình trạng vi phạm pháp luật và tệ nạn xã hội trong lứa tuổi thanh thiếu niên đang có những diễn biến phức tạp, đặt ra nhiều thách thức lớn cho ngành giáo dục. Theo các số liệu thống kê của ngành chức năng, cả nước từng ghi nhận hơn 18.571 vụ việc vi phạm pháp luật và bạo lực liên quan đến học sinh, sinh viên, trong đó có khoảng 53% các vụ việc diễn ra ngay trong khuôn viên trường học. Học sinh bậc trung học cơ sở từ 11 đến 15 tuổi là đối tượng đang trong giai đoạn phát triển mạnh mẽ về thể chất lẫn tâm sinh lý, hình thành nhân cách nhưng lại thiếu kỹ năng sống thực tế, rất dễ bị lôi kéo vào các tệ nạn như bạo lực học đường, thuốc lá điện tử, nghiện game trực tuyến và ma túy trá hình.

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Quản lý giáo dục của tác giả Lê Thị Loan dưới sự hướng dẫn của Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lê Đình Sơn tại Trường Đại học Sư phạm - Đại học Đà Nẵng đã tập trung giải quyết vấn đề cấp bách: Hoàn thiện công tác quản lý hoạt động giáo dục phòng ngừa tệ nạn xã hội cho học sinh tại 10 trường trung học cơ sở trên địa bàn quận Thanh Khê, thành phố Đà Nẵng. Nghiên cứu xác định mục tiêu đánh giá thực trạng quản lý từ khâu xây dựng kế hoạch, nội dung, hình thức, phương pháp đến công tác kiểm tra và phối hợp các lực lượng; từ đó đề xuất hệ thống biện pháp quản lý khoa học, đồng bộ và khả thi từ năm 2021 trở đi. Nghiên cứu được thực hiện trên quy mô khảo sát 711 khách thể, gồm 140 cán bộ quản lý và giáo viên, 423 học sinh cùng 148 phụ huynh học sinh. Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc, cung cấp căn cứ khoa học giúp các nhà quản lý nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện và xây dựng môi trường học đường an toàn.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng lý thuyết quản lý tổ chức của tác giả Nguyễn Ngọc Quang và hệ thống quan điểm quản lý giáo dục của tác giả Đặng Quốc Bảo. Bản chất của quản lý giáo dục là sự tác động có mục đích, có kế hoạch và hợp quy luật của chủ thể quản lý đến toàn bộ hệ thống giáo dục nhằm phát huy tối đa các nguồn lực, hiện thực hóa mục tiêu đào tạo nhân cách cho thế hệ trẻ. Luận văn làm rõ 4 khái niệm nền tảng: quản lý giáo dục, quản lý nhà trường, tệ nạn xã hội và hoạt động giáo dục phòng ngừa tệ nạn xã hội trong trường học.

Tệ nạn xã hội học đường được xác định là những hiện tượng xã hội lệch chuẩn, vi phạm đạo đức và pháp luật. Các dạng thức phổ biến bao gồm bạo lực học đường (chiếm 64,01% là các vụ việc gây thương tích theo số liệu toàn quốc), nghiện chất hướng thần mới như thuốc lá điện tử (với tỷ lệ thanh thiếu niên sử dụng tăng nhanh từ 0,2% lên 2,6% theo điều tra của Tổ chức Y tế Thế giới) và tệ nạn ma túy. Đáng chú ý, các cuộc điều tra xã hội học chỉ ra rằng chỉ có khoảng 4,5% học sinh có hiểu biết đầy đủ về các loại ma túy mới, trong khi hơn 42,2% học sinh hoàn toàn thiếu kiến thức nhận diện, đòi hỏi nhà trường phải có cơ chế quản lý giáo dục phòng ngừa bài bản, khoa học và thường xuyên.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn kết hợp chặt chẽ 3 nhóm phương pháp nghiên cứu khoa học cơ bản:

  • Nhóm phương pháp nghiên cứu lý luận: Phân tích, tổng hợp, hệ thống hóa các văn bản quy phạm pháp luật như Luật Giáo dục, Luật Trẻ em, Nghị định 80/2017/NĐ-CP, Thông tư 32/2020/TT-BGDĐT và các chỉ thị chuyên môn.
  • Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn: Điều tra bằng phiếu hỏi an-két, quan sát sư phạm, nghiên cứu sản phẩm hoạt động, đàm thoại và xin ý kiến chuyên gia.
  • Nhóm phương pháp thống kê toán học: Ứng dụng phần mềm xử lý số liệu để tính điểm trung bình, độ lệch chuẩn và tỷ lệ phần trăm phân bố.

Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 711 đối tượng, được chọn theo phương pháp phân tầng ngẫu nhiên tại 10 trường trung học cơ sở công lập trên địa bàn quận Thanh Khê. Mẫu khảo sát bao gồm 140 cán bộ quản lý và giáo viên, 423 học sinh đại diện các khối lớp 6 đến lớp 9, cùng 148 cha mẹ học sinh. Việc lựa chọn phương pháp phân tích thống kê toán học kết hợp đối chiếu đa chiều giúp đảm bảo độ tin cậy, tính khách quan và tính đại diện cao cho toàn bộ dữ liệu thu thập trong giai đoạn 2021-2022.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả điều tra thực trạng tại 10 trường trung học cơ sở quận Thanh Khê đã chỉ ra các chỉ số định lượng cụ thể:

Thứ nhất, công tác phát huy dân chủ cơ sở và công khai minh bạch trong giáo dục phòng ngừa tệ nạn xã hội đạt mức độ thực hiện tốt rất cao, chiếm tỷ lệ 88,2% ý kiến đánh giá từ cán bộ quản lý và giáo viên. Quản lý xây dựng cảnh quan sư phạm an toàn cũng đạt kết quả ấn tượng với 85,3% đánh giá Tốt.

Thứ hai, việc tổ chức các hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp và hoạt động trải nghiệm theo chủ điểm ghi nhận hiệu quả tích cực, lần lượt đạt 87,8% và 89,4% đánh giá Tốt. Sự kết nối thông tin giữa nhà trường và gia đình về nền nếp học sinh đạt 74,3% đánh giá Tốt từ giáo viên và 88,3% mức độ hài lòng từ phía phụ huynh.

Thứ ba, công tác quản lý cơ chế, chính sách tổ chức giáo dục phòng ngừa tệ nạn xã hội còn nhiều hạn chế, chỉ đạt 55,9% đánh giá Tốt và có tới 10,0% ý kiến xếp loại Yếu.

Thứ tư, khâu kiểm tra, đánh giá thông qua dự giờ, thăm lớp và kiểm tra đột xuất còn nhiều lúng túng, ghi nhận tỷ lệ đánh giá Yếu lên tới 12,0% – mức hạn chế cao nhất trong hệ thống quản lý.

Thảo luận kết quả

Khi mô tả các dữ liệu trên qua biểu đồ cơ cấu và bảng đối chiếu chéo, có thể thấy bức tranh quản lý giáo dục phòng ngừa tệ nạn xã hội tại quận Thanh Khê vừa có điểm sáng rõ rệt, vừa tồn tại những điểm nghẽn mang tính hệ thống. Nguyên nhân chính của những hạn chế bắt nguồn từ việc nguồn ngân sách phân bổ cho công tác phòng ngừa tệ nạn xã hội chưa đáp ứng đủ nhu cầu thực tế, kinh phí cơ sở vật chất bị cắt giảm ước tính hơn 30% do ưu tiên phòng chống dịch bệnh trong giai đoạn nghiên cứu.

Bên cạnh đó, việc thiếu bộ công cụ và tiêu chuẩn kiểm tra đánh giá chuyên biệt khiến nhiều trường học phải lồng ghép hoạt động kiểm tra vào các đợt đánh giá chuyên môn chung. Một bộ phận giáo viên chỉ tập trung truyền thụ kiến thức văn hóa, chưa chú trọng lồng ghép giáo dục kỹ năng tự bảo vệ cho học sinh. Tỷ lệ 12,0% đánh giá yếu trong công tác dự giờ kiểm tra phản ánh sự cần thiết phải xây dựng ngay hệ thống tiêu chí định lượng rõ ràng, giúp nhà trường theo dõi chính xác mức độ chuyển biến hành vi của học sinh thay vì chỉ đánh giá mang tính hình thức.

Đề xuất và khuyến nghị

Để nâng cao chất lượng quản lý hoạt động giáo dục phòng ngừa tệ nạn xã hội cho học sinh trung học cơ sở, luận văn đề xuất 6 nhóm biện pháp hành động cụ thể:

  1. Nâng cao nhận thức cho các lực lượng giáo dục trong nhà trường: Ban giám hiệu xây dựng kế hoạch hành động chiến lược dài hạn, tổ chức quán triệt định kỳ đầu năm học, phấn đấu đạt mục tiêu 100% cán bộ, giáo viên và nhân viên nắm vững các văn bản chỉ đạo và dấu hiệu nhận biết tệ nạn xã hội trước tháng 9 hằng năm.
  2. Bồi dưỡng, tập huấn kỹ năng tổ chức và xử lý tình huống: Nhà trường mời chuyên gia tâm lý và cán bộ an ninh tổ chức tối thiểu 4 chuyên đề tập huấn mỗi năm học về kỹ năng kiềm chế cảm xúc, nhận diện hành vi bất thường và xử lý khủng hoảng học đường, nâng tỷ lệ giáo viên đạt kỹ năng ứng phó xuất sắc lên trên 90%.
  3. Tăng cường cơ sở vật chất từ nguồn ngân sách và xã hội hóa: Khai thác hiệu quả nguồn lực tài trợ theo Thông tư 16/2018/TT-BGDĐT, thành lập phòng tư vấn tâm lý học đường đạt chuẩn và duy trì trang thông tin trực tuyến tiếp nhận phản ánh của học sinh 24/7.
  4. Đổi mới dạy học tích hợp nội dung phòng ngừa vào chương trình chính khóa: Đội ngũ giáo viên các môn Giáo dục công dân, Khoa học tự nhiên, Ngữ văn và Hoạt động trải nghiệm lồng ghép nội dung phòng ngừa vào 35 tuần học, hướng tới nâng tỷ lệ nhận biết nguy cơ của học sinh lên trên 95%.
  5. Tăng cường quản lý công tác phối hợp đa lực lượng: Ban giám hiệu ký kết quy chế phối hợp liên ngành với Ủy ban nhân dân phường, Công an quận, cơ sở y tế và Hội phụ huynh, duy trì giao ban định kỳ mỗi quý 1 lần nhằm kiểm soát chặt chẽ khu vực xung quanh trường học.
  6. Tổ chức giáo dục nâng cao kỹ năng tự bảo vệ cho học sinh: Thành lập các câu lạc bộ phòng chống tệ nạn xã hội do học sinh tự quản, duy trì hòm thư góp ý ẩn danh để kịp thời lắng nghe, tư vấn và hỗ trợ học sinh giải quyết các tình huống nguy hiểm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho 4 nhóm đối tượng chính:

  • Cán bộ quản lý tại các trường trung học cơ sở: Tham khảo quy trình lập kế hoạch chiến lược, bộ công cụ kiểm tra đánh giá và các giải pháp điều hành giúp nâng cao 100% hiệu lực quản trị an toàn trường học.
  • Giáo viên chủ nhiệm và Tổng phụ trách Đội: Sử dụng hơn 10 kịch bản tình huống thực tế và cẩm nang nhận diện sớm học sinh có nguy cơ sa vào bạo lực học đường, thuốc lá điện tử hay nghiện game để áp dụng vào tiết sinh hoạt lớp và hoạt động Đội.
  • Học viên cao học và nhà nghiên cứu giáo dục: Khai thác nguồn tài liệu học thuật giá trị về phương pháp khảo sát phân tầng trên 711 mẫu cùng mô hình vận dụng lý thuyết quản lý giáo dục vào một phân hệ cụ thể.
  • Ban đại diện cha mẹ học sinh và các tổ chức đoàn thể: Nắm bắt các phương pháp giáo dục gia đình hiện đại, nâng cao trách nhiệm phối hợp và thiết lập kênh liên lạc thông suốt 100% với nhà trường để bảo vệ con em.

Câu hỏi thường gặp

Điểm nghẽn lớn nhất trong quản lý giáo dục phòng ngừa tệ nạn xã hội tại các trường THCS hiện nay là gì?

Điểm nghẽn lớn nhất nằm ở khâu kiểm tra, đánh giá chuyên biệt với 12,0% cán bộ và giáo viên đánh giá mức độ Yếu. Đa số các cơ sở giáo dục chưa thiết lập được bộ tiêu chí định lượng riêng cho nội dung phòng ngừa tệ nạn xã hội mà chỉ lồng ghép chung vào các đợt thi đua nền nếp định kỳ của năm học.

Vì sao công tác bồi dưỡng kỹ năng cho giáo viên lại giữ vai trò quyết định?

Giáo viên là lực lượng tiếp xúc trực tiếp hằng ngày với học sinh. Khi có hơn 42,2% học sinh thiếu hiểu biết về các loại ma túy mới và chất gây nghiện, người thầy cần được trang bị kỹ năng nhận diện sớm và phương pháp tư vấn tâm lý sư phạm mềm dẻo thay vì chỉ áp dụng các biện pháp xử phạt mang tính răn đe truyền thống.

Mô hình phối hợp giữa nhà trường, gia đình và xã hội cần triển khai thế nào để đạt hiệu quả cao?

Mô hình cần vận hành dựa trên cơ chế chia sẻ thông tin hai chiều minh bạch với 100% phụ huynh học sinh, kết hợp ký kết biên bản phối hợp an ninh trật tự với công an địa phương. Tỷ lệ hài lòng 88,3% của phụ huynh trong nghiên cứu chứng minh sự công khai thông tin là chìa khóa tạo nên sự đồng thuận xã hội.

Nội dung giáo dục phòng ngừa tệ nạn xã hội nên được tích hợp vào những môn học nào?

Nội dung phòng ngừa nên được tích hợp linh hoạt trong 35 tuần dạy học ở các môn Giáo dục công dân, Khoa học tự nhiên, Ngữ văn và Hoạt động trải nghiệm hướng nghiệp, kết hợp xây dựng diễn đàn trực tuyến để giải đáp thắc mắc cho học sinh mọi lúc mọi nơi.

Lộ trình triển khai các biện pháp trong luận văn được đề xuất như thế nào?

Nhà trường nên chia lộ trình thành 3 giai đoạn rõ ràng: chuẩn bị và tập huấn đội ngũ vào đầu năm học (tháng 8 - tháng 9), triển khai dạy học tích hợp và hoạt động trải nghiệm trong 2 học kỳ chính khóa, sau đó thực hiện kiểm tra đánh giá và tổng kết khen thưởng vào tháng 5 hằng năm.

Kết luận

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Quản lý giáo dục của tác giả Lê Thị Loan đã hoàn thành trọn vẹn các mục tiêu khoa học và thực tiễn đề ra:

  • Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quản lý hoạt động giáo dục phòng ngừa tệ nạn xã hội cho học sinh trung học cơ sở.
  • Khảo sát thực chứng quy mô lớn trên 711 cán bộ quản lý, giáo viên, học sinh và phụ huynh tại 10 trường trung học cơ sở quận Thanh Khê, thành phố Đà Nẵng.
  • Xác định rõ các thành tựu nổi bật đạt 88,2% mức độ Tốt về dân chủ hóa trường học, đồng thời chỉ ra điểm nghẽn 12,0% mức độ Yếu trong khâu kiểm tra dự giờ chuyên đề.
  • Đề xuất 6 nhóm biện pháp quản lý đồng bộ, có tính cấp thiết và khả thi cao, gắn liền với chương trình giáo dục phổ thông.
  • Cung cấp mô hình quản lý thực tiễn có khả năng nhân rộng cho các cơ sở giáo dục có điều kiện tương đồng trên toàn quốc.

Để xây dựng môi trường học đường an toàn, kỷ cương và không có tệ nạn xã hội, các nhà trường và cơ quan quản lý giáo dục cần nhanh chóng áp dụng ngay các giải pháp đồng bộ trong năm học mới. Hãy cùng chung tay đổi mới công tác quản trị và tăng cường phối hợp đa lực lượng để bảo vệ thế hệ tương lai.