CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC HƯỚNG NGHIỆP TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề 1. Trên thế giới Hoạt động giáo dục hướng nghiệp cho học sinh có từ hàng trăm năm nay và ngày càng phát triển trên thế giới. Những vấn đề hướng dẫn chọn nghề được đặt ra một cách rộng rãi ở nhiều nước, vì đây là vấn đề mang tính cấp thiết là điều kiện để cung cấp nguồn nhân lực có chất lượng cao cho nền kinh tế các nước.
Tại Australia: Vấn đề GDHN và lập nghiệp ở các trường học không chỉ dạy lý thuyết đơn thuần, mà còn giúp học sinh phát triển những kỹ năng lao động, tri thức cần thiết và thái độ đúng đắn thông qua một chương trình học tập được kế hoạch hóa. Việc giáo dục này giúp cho học sinh biết tự quyết định về việc lựa chọn có tính HN, lập nghiệp trong và sau khi học ở trường để tham gia có hiệu quả vào đời sống lao động xã hội. [19,19] Giáo dục hướng nghiệp của vương quốc Anh: học sinh của chương trình giai đoạn từ 11 đến 14 tuổi và giai đoạn từ 14 đến 16 tuổi có thể lựa chọn nghề nghiệp của mình theo bảng danh mục (ví dụ như của Ủy ban giáo dục hướng nghiệp Xcốtlen) và hoàn thành chương trình hướng nghiệp này họ sẽ nhận được một chứng chỉ để làm cơ sở cho việc nhận bằng quốc gia… Mục đích của giáo dục phổ thông là nhằm trang bị cho học sinh vốn kiến thức tiếp thu chương trình đào tạo hướng nghiệp và giáo dục đại học ở những giai đoạn sau. Tất cả các học sinh 16 tuổi đều phải có hai tuần thử việc ở các công ty địa phương như là một phần của chương trình hướng nghiệp chung.
[7, 281] Cải cách giáo dục Pháp đặc biệt chú trọng tới giảng dạy lao động và nghề nghiệp cho học sinh. Để phát triển nhân cách toàn diện cho học sinh, nhà trường Pháp đặt giáo dục lao động, thủ công và nghề nghiệp bình đẳng với các loại hình hoạt động khác của nhà trường, đào tạo “tiền nghề nghiệp” là cơ sở của việc học tập liên tục về sau và chuẩn bị cho học sinh bước vào cuộc sống lao động. [14,263] Vấn đề giáo dục hướng nghiệp ở Nhật Bản thì lại chú trọng đến việc hoàn thiện nội dung, hình thức dạy học kĩ thuật nhằm cung cấp tri thức, rèn luyện kỹ năng lao động nghề nghiệp và phát triển tư duy sáng tạo cho HSPT để đáp ứng các yêu cầu phát triển kinh tế của đất nước trong từng thời kỳ cụ thể. [22,18] 7 Đối với Philippin, “đào tạo nguồn nhân lực với trình độ tay nghề cần thiết để có thể lựa chọn nghề” là một trong những mục tiêu GDPT ở nước này.
Chính vì thế ngay ở cấp II đã thực hiện giáo dục nghề nghiệp và học sinh phải đạt được những kiến thức, kỹ năng nghề nghiệp cũng như tinh thần làm việc tối thiểu cần thiết để có thể chọn nghề. Sang cấp III tập trung vào một số lĩnh vực cụ thể như hướng nghiệp, dạy nghề. [19,20] Còn ở Thái Lan: Công tác giáo dục nghề nghiệp gắn liền với hướng nghiệp nhằm mục đích là cung cấp cho học sinh những kĩ năng nghề nghiệp. Ngay từ Tiểu học đã trang bị cho HS những kiến thức cơ bản, kĩ năng tối thiểu của một số công việc nội trợ, nông nghiệp và nghề thủ công.
Sang cấp II đẩy mạnh công tác GDHN gắn với một nghề trên cơ sở phù hợp với độ tuổi, sở thích, nhu cầu của mỗi HS. Đây là bước tiền đề cho học sinh vào cấp III. Đến cấp III, hoạt động GDHN gắn với HN nhằm cung cấp cho học sinh những kỹ năng nghề nghiệp nhất định. Ở Việt Nam Công tác giáo dục hướng nghiệp ở Việt Nam đã nhận được sự quan tâm của tất cả các cấp, ban ngành đoàn thể trong xã hội từ Trung ương đến địa phương cũng như các nhà quản lý giáo dục, các bậc cha mẹ học sinh và các em học sinh.
Vì đây là vấn đề ảnh hưởng đến sự phát triển kinh tế xã hội của đất nước, do đó Đảng đã có nhiều văn kiện, Nghị quyết về giáo dục nhấn mạnh ý nghĩa, tầm quan trọng của việc GDHN và phân luồng HS các cấp nhằm góp phần giáo dục toàn diện, chuẩn bị nguồn nhân lực chất lượng cao cho thời đại kinh tế và kỷ nguyên công nghệ. Những quan điểm của Đảng về GDHN đã được cụ thể hóa bằng những Nghị quyết, Luật của Quốc hội, Nghị định, Chỉ thị của Chính phủ và các văn bản chỉ đạo của Bộ GD&ĐT. Nghị quyết Trung Ương 2 khoá VIII đã đề ra nhiệm vụ của ngành Giáo Dục là cần mở rộng và nâng cao chất lượng giáo dục kĩ thuật tổng hợp – hướng nghiệp. Ở nghị quyết Trung Ương 6 khóa IX tiếp tục khẳng định lại những mục tiêu và yêu cầu về GD kỹ thuật tổng hợp – hướng nghiệp.
Đến Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X của Đảng cũng có thông qua văn kiện xác định đổi mới toàn diện GD-ĐT, trong đó có yêu cầu dạy học phân ban và tự chọn ở cấp THPT trên cơ sở làm tốt công tác HN và phân luồng học sinh từ THCS. Đặc biệt, Công tác hướng nghiệp được chính thức đưa vào trường phổ thông từ ngày 19/03/1981 theo quyết định 126/CP của Chính phủ về công tác hướng nghiệp trong 8 trường phổ thông và việc sử dụng hợp lý học sinh trung học cơ sở, trung học phổ thông tốt nghiệp ra trường. Quyết định này nêu rõ vai trò, vị trí, nhiệm vụ công tác hướng nghiệp, phân công cụ thể chính quyền các cấp, các ngành kinh tế, văn hóa từ Trung Ương đến địa phương có nhiệm vụ tạo mọi điều kiện thuận lợi trực tiếp giúp đỡ các trường phổ thông trong việc đào tạo, sử dụng hợp lý và tiếp tục bồi dưỡng học sinh phổ thông sau khi ra trường. Thông tư 31/TT ngày 17/8/1981 của Bộ GD-ĐT có hướng dẫn thực hiện Quyết định 126/CP với những nội dung về vị trí, nhiệm vụ của công tác HN; bốn con đường thực hiện công tác HN cho HSPT.
Trong các quan điểm chỉ đạo của chiến lược phát triển GD 2001 – 2010 do Chính phủ phê duyệt tại Quyết định 201/2001/QĐ-TTg ngày 28/12/2001, cũng có nêu rõ: “Thực hiện nguyên lý học đi đôi với hành, giáo dục kết hợp với lao động sản xuất, lý luận gắn liền với thực tiễn, giáo dục nhà trường kết hợp với giáo dục gia đình và giáo dục xã hội”. Luật GD 2005, ở Điều 27 có nêu “Mục tiêu GD phổ thông là chuẩn bị cho HS tiếp tục học lên hoặc đi vào cuộc sống lao động, tham gia xây dựng và bảo vệ tổ quốc”, “GD THPT nhằm giúp cho HS có những hiểu biết thông thường về kỹ thuật và HN, có điều kiện phát huy năng lực cá nhân để lựa chọn hướng phát triển, tiếp tục học lên ĐH, CĐ, TC, học nghề hoặc đi vào lao động cuộc sống”; ở Điều 28 cũng có ghi “… Nội dung giáo dục phổ thông đảm bảo tính phổ thông, cơ bản, toàn diện, hướng nghiệp và có hệ thống…”. Ở Nghị định quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật GD cũng đề cập đến nội dung hướng nghiệp và phân luồng học sinh trong giáo dục. Ngoài ra theo Chỉ thị 33/2003/CT- BGD&ĐT ngày 23/7/2003 cũng đã đề cập về việc tăng cường GDHN cho học sinh.
Quyết định số 16/2006/QĐ–BGD&ĐT ngày 5/6/2006 cũng đề cập về việc ban hành chương trình GD phổ thông và trong chương trình GD phổ thông cũng có chương trình chuẩn “Hoạt động GDHN”. Vì giáo dục hướng nghiệp là một bộ phận quan trọng của nền giáo dục phổ thông do đó vấn đề này đã được nhận được sự quan tâm của nhiều nhà khoa học giáo dục, có nhiều công trình nghiên cứu, tài liệu, bài báo khoa học bàn về hoạt động giáo dục hướng nghiệp và quản lý giáo dục hướng nghiệp. Đối với hoạt động giáo dục hướng nghiệp có thể kể đến những công trình nghiên cứu tiêu biểu sau: Công trình nghiên cứu của tác giả Nguyễn Trọng Bảo (1985), “Giáo dục lao động, kỹ thuật tổng hợp, hướng nghiệp trường phổ thông”, hay đề tài “Nghiên 9 cứu một số giải pháp khả thi trong việc ứng dụng triển khai công tác tư vấn hướng nghiệp cho học sinh phổ thông cấp 2,3 ở thành phố Hồ Chí Minh – Tư vấn hướng nghiệp, Thực trạng và giải pháp” Nguyễn Toàn chủ nhiệm đề tài; đặc biệt, GS-TSKH Nguyễn Văn Hộ đã đã xây dựng luận chứng cho hệ thống hướng nghiệp và dạy nghề phổ thông trong điều kiện phát triển kinh tế - xã hội của đất nước, đề xuất những hình thức phối hợp giữa nhà trường, các cơ sở đào tạo nghề, cơ sở sản xuất trong hướng nghiệp – dạy nghề cho học sinh phổ thông trong đề tài “Thiết lập và phát triển hệ thống hướng nghiệp cho học sinh Việt Nam” Về công tác quản lý hoạt động giáo dục hướng nghiệp cũng có những công trình khoa học tiêu biểu như: luận văn Thạc sĩ khoa học quản lí Trường ĐH Sư phạm thành phố Hồ Chí Minh “Quản lí công tác HN cho HSPT bậc trung học tại các Trung tâm Giáo dục thường xuyên trên địa bàn thành phố Đà Nẵng, Thực trạng và giải pháp” của tác giả Huỳnh Thị Tam Thanh (2003) đã xác định được các đầu việc quản lý của lãnh đạo các nhà trường trong công tác quản lí GDHN và đưa ra những biện pháp nhằm tăng cường hiệu quả của công tác này, hay đề tài “Quản lý hoạt động giáo dục hướng nghiệp cho học sinh THPT trên địa bàn Hà Nội” – Luận Văn thạc sĩ Khoa học giáo dục – Viện Khoa học giáo dục Việt Nam của tác giả Lê Thị Thu Thu Trà (2016) đã xây dựng luận cứ khoa học và các giải pháp triển khai hệ thống quản lý GDHN ở các trường THPT góp phần bảo đảm và từng bước nâng cao chất lượng đào tạo nhân lực, đáp ứng nhu cầu tuyển dụng của thị trường lao động khu vực cả nước và địa phương, đáng chú ý là Luận văn Thạc sĩ khoa học Quản lý của tác giả Nguyễn Hữu Thiện (2004) “Tìm hiểu thực trạng công tác quản lý hoạt động hướng nghiệp cho học sinh THPT tại thành phố Hồ Chí Minh và đề xuất một số biện pháp” - Trường Đại học Sư phạm thành phố Hồ Chí Minh” đã tập trung phân tích các thực trạng về sự thiếu thông tin, sự thiếu hiểu biết của học sinh về các ngành, nghề trong xã hội dẫn đến việc chọn nghề nghiệp tương lai của các em học sinh không phù hợp và từ đó đề xuất giải pháp để nâng cao chất lượng quản lý hoạt động hướng nghiệp.
