Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC Ở TRƯỜNG TIỂU HỌC 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề Giáo dục là mối quan tâm hàng đầu của mọi quốc gia trên thế giới từ xa xưa cho tới nay. Ở Phương Đông, từ thời cổ đại, Khổng Tử (551 - 479 TCN) - Triết gia nổi tiếng, nhà giáo dục lỗi lạc của Trung Hoa cho rằng: Đất nước muốn phồn vinh, vững mạnh thì người quản lý (Quân vương) cần chú trọng đến ba yếu tố [18]: Thứ (dân đông); Phú (dân giàu); Giáo (dân được giáo dục). Theo Khổng Tử, giáo dục là một thành tố không thể thiếu được của mỗi dân tộc.
Ông cho rằng giáo dục là cần thiết cho mọi người “Hữu giáo vô loại”. Về phương pháp giáo dục, ông coi việc tự học, tự tu luyện, phát huy tính tích cực sáng tạo, năng lực nội sinh, dạy học sát đối tượng, cá biệt hoá đối tượng, kết hợp học với hành, lý thuyết gắn với thực tiễn, phát triển động cơ, hứng thú, ý chí của người học. Nhìn chung cho đến nay, phương pháp giáo dục của Khổng Tử vẫn là những bài học lớn cho các nhà trường và cán bộ quản lý trong công tác quản lý của mình. Ngay sau khi ra khỏi đại chiến thế giới thứ hai, Nhật Bản một nước bại trận đã nhận thức rõ ràng điều kiện phát triển của nước mình không còn gì ngoài phát triển chính con người.
Họ đã nhận thức rất tốt vai trò của giáo dục đối với sự phát triển của đất nước. Với điều kiện thiếu thốn về tài nguyên, bại trận trong chiến tranh nhưng ngay từ những năm 1946 Nhật Bản đã đầu tư rất lớn cho giáo dục với 28% ngân sách và cho đến những năm 1950 họ tiếp tục tăng đầu tư cho giáo dục lên mỗi năm 1% cho đến 32% ngân sách cho giáo dục và ổn định từ đó cho đến nay mà chưa nước nào trên thế giới có thể làm được điều đó. 7 Ngay cả Mỹ một nước phát triển nhất thế giới, để giữ vững vị trí hàng đầu trên trường Quốc tế, cựu tổng thỗng Mỹ Bill Clinton, đã ra thông điệp gửi quốc dân ngày 04/2/1997 kêu gọi: “Tôi đưa ra lời kêu gọi hành động để cho nước Mỹ bước vào thế kỷ XXI, hành động để duy trì nền kinh tế của chúng ta, hành động để tăng cường nền giáo dục, công nghệ khoa học…”. Vì ông cho rằng: “giáo dục là vấn đề an ninh quốc gia tối quan trọng đối với tương lai của chúng ta”.
Theo ông: “Để có trường tốt nhất phải có giáo viên tốt nhất, cần thưởng công và công nhận những giáo viên tốt nhất, đông thời loại bỏ một cách nhanh chóng và công bằng một số ít người không đủ chuyên môn”.[4] Ở Việt Nam, Đảng và Nhà nước ta đã nhận thức rất thấu đáo về vai trò giáo dục đối với sự phát triển của đất nước. Vì lẽ đó, giáo dục được xác định là quốc sách hàng đầu, toàn xã hội phải có ý thức chăm lo cho sự nghiệp giáo dục. Quá trình dạy học có ý nghĩa đặc biệt đối với sự phát triển của giáo dục. Vì thế, ở nước ta có rất nhiều nhà sư phạm tiến hành nghiên cứu một cách toàn diện các vấn đề về vị trí, vai trò của việc tổ chức quá trình dạy học, ý nghĩa của việc nâng cao chất lượng dạy học, những ưu và nhược điểm của các hình thức tổ chức dạy học hiện nay, bản chất của mối quan hệ giữa hoạt động dạy và hoạt động học, vai trò của người dạy và người học, việc đổi mới nội dung và phương pháp dạy học như Hà Thế Ngữ, Đặng Vũ Hoạt, Nguyễn Ngọc Bảo, Nguyễn Ngọc Quang, Hoàng Đức Nhuận, Nguyễn Cảnh Toàn, Nguyễn Kỳ, Thái Duy Tuyên, Trần Kiều, Hồ Ngọc Đại v.v… Quan điểm phát triển giáo dục của Chủ tịch Hồ Chí Minh (1890- 1969).
Bằng việc kế thừa các tinh hoa của các tư tưởng giáo dục tiên tiến và bằng việc vận dụng sáng tạo phương pháp luận của triết học Mác- Lê Nin, Người đã để lại cho chúng ta những nền tảng lý luận về: Vai trò của giáo dục, định hướng phát triển giáo dục, mục đích dạy học, các nguyên lý dạy học, các 8 phương thức dạy học, vai trò của quản lý và CBQLGD, phương pháp lãnh đạo và quản lý…Phải khẳng định rằng: Hệ thống các tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh về giáo dục có giá trị cao trong quá trình phát triển lý luận dạy học, lý luận giáo dục của nền giáo dục cách mạng Việt Nam. Trong luận văn này chúng tôi chỉ đề cập đến một số quan điểm cụ thể của Người như sau: + Thứ nhất, Người quan tâm đến chính sách giáo dục và dạy học. Người nói “muốn lãnh đạo cho đúng, tất nhiên phải theo đường lối chung” và “ Chính sách đúng là nguồn gốc của thắng lợi”. Như vậy trong quản lý giáo dục cần phải có chính sách đúng.
[7] + Thứ hai, việc bồi dưỡng nâng cao trình độ cán bộ, Người dạy “những cán bộ giáo dục phải luôn luôn cố gắng học tập thêm, học chính trị, học chuyên môn. Nêú không tiến bộ mãi, thì sẽ không theo kịp đà tiến chung, sẽ trở thành lạc hậu” [7]. “ Trong công tác, trong học tập, các cô các chú nên cố gắng thi đua, trao đổi kinh nghiệm, để cùng nhau tiến bộ không ngừng”. Như vậy muốn dạy học có kết quả cao thì phải chăm lo đến việc nâng cao chất lượng đội ngũ giáo viên bằng phương thức kèm cặp nhau trong lao động sư phạm hàng ngày của họ.
+ Thứ ba, đối với các thành tố cấu trúc quá trình dạy học, Người chỉ rõ: Huấn luyện ai, ai huấn luyện, huấn luyện gì, huấn luyện thế nào, và tài liệu huấn luyện [7]. + Thứ tư, Người đã chỉ giáo về phương pháp dạy học” Phải nâng cao và hướng dẫn tự học” hoặc “ Lấy tự học làm cốt, do thảo luận và chỉ đạo giúp vào” [7]. Quan điểm này thể hiện rằng: Muốn mang lại hiệu quả dạy học phải lựa chọn được những phương pháp dạy học nhằm đề cao năng lực tự học, phát huy tinh thần độc lập suy nghĩ và sáng tạo của người học. 9 + Thứ năm, là về điều kiện và phương tiện dạy học, Người khẳng định “Kinh tế tiến bộ thì giáo dục mới tiến bộ, kinh tế không phát triển thì giáo dục cũng không phát triển được… hai việc đó có quan hệ mật thiết với nhau” [7].
Như vậy, theo Chủ tịch Hồ Chí Minh: Để nâng cao hiệu quả dạy học và hiệu quả quản lý dạy học cần có chính sách dạy học đúng; phải có đội ngũ giáo viên được nâng cao về trình độ và học hỏi kinh nghiệm của nhau; phải đề cao năng lực tự học; phát huy tinh thần độc lập suy nghĩ và sáng tạo của học sinh; phải có đầy đủ phương tiện điều kiện phục vụ dạy học. - Trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác -Lê Nin và tư tưởng Hồ Chí Minh, các nhà khoa học Việt Nam tiếp cận quản lý giáo dục, quản lý trường học. Hầu hết các cuốn giáo dục học của các nhà khoa học Việt Nam thường có một chương về công tác quản lý trường học. Bằng sự tổng hoà các tri thức của giáo dục học, tâm lý học, xã hội học, kinh tế học…, các tác giả đã thể hiện trong công trình của mình một cách khoa học về khái niệm quản lý giáo dục, quản lý trường học, chức năng quản lý, nguyên tắc và phương pháp quản lý, thong tin và môi trường quản lý; đồng thời nêu lên một cách khái quát nhất về nghiệp vụ quản lý trường học.
Năm 2001, Viện Khoa học giáo dục Việt Nam cho xuất bản tuyển tập “ Giáo dục học- Một số vấn đề lý luận và thực tiễn” của cố giáo sư Hà Thế Ngữ (1929 - 1990). Thông qua việc trình bày về đối tượng nghiên cứu và cấu trúc của khoa học quản lý giáo dục, khái niệm cơ bản của lý luận quản lý giáo dục, những nguyên tắc quản lý giáo dục và những quy luật giáo dục… tác giả đã để lại nhiều tri thức về phương pháp luận nghiên cứu hiệu quả quản lý giáo dục và dạy học. Để nâng cao chất lượng giáo dục, một trong những yếu tố không thể thiếu và là định hướng cho việc phát triển giáo dục đó là việc quản lý việc 10 nâng cao chất lượng dạy và học. Điều này đã được Đảng ta khẳng định: “Đổi mới mạnh mẽ nội dung, phương pháp và quản lý giáo dục - đào tạo”.
Việc quản lý hoạt động dạy học là một vấn đề bức xúc mới chỉ được nghiên cứu ở những cấp độ hẹp và vẫn được tiếp tục nghiên cứu nhằm đưa ra những bức tranh tổng thể cho việc quản lý chất lượng dạy học. Ngoài ra còn có một số giáo trình của Trường đại học Sư phạm Hà Nội, Viện Chiến lược và Chương trình giáo dục, Học viện Quản lý giáo dục và đã trình bày những vấn đề cơ bản của quản lý hoạt động dạy học. Trong các luận văn thạc sĩ chuyên ngành Quản lí giáo dục cũng đã có một số tác giả viết về đề tài biện pháp quản lí hoạt động dạy học của Hiệu trưởng các trường THPT công lập huyện Vũ Thư - tỉnh Thái Bình của Lê Văn Tú; biện pháp quản lí của Hiệu trưởng đối với hoạt động dạy học ở các trường THPT huyện Nam Sách tỉnh Hải Dương của Trần Khoa.Các công trình nghiên cứu, các luận văn thạc sĩ chủ yếu nghiên cứu về mặt lí luận ở mức vĩ mô, mang tính định hướng, chỉ đạo, chưa đề cập nhiều đến việc đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục ở từng trường THPT. Chưa có công trình nào nghiên cứu về quản lý hoạt động dạy học ở trường tiểu học.
Vì vậy, nghiên cứu hoạt động dạy học nhằm nâng cao chất lượng dạy học ở trường Tiểu học Yên Xá - Thanh Trì - Hà Nội là vấn đề rất đáng được quan tâm nghiên cứu. Một số khái niệm cơ bản 1. Quản lý Trong lịch sử phát triển của xã hội loài người, hoạt động quản lý đã xuất hiện rất sớm. Từ khi con người biết tập hợp lại với nhau, tập trung sức lực để tự vệ hoặc kiếm sống, thì bên cạnh lao động chung của mọi người đã xuất hiện những hoạt động tổ chức, phối hợp điều khiển đối với họ.
Những hoạt động đó xuất hiện, tồn tại và phát triển như một yếu tố khách quan, là cơ 11 sở cho các hoạt động chung của con người đạt được kết quả mong muốn.Marx đã viết: “Một người độc tấu vĩ cầm tự mình điều khiển lấy mình, còn một dàn nhạc thì cần phải có nhạc trưởng”.