Tổng quan nghiên cứu

Đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục theo tinh thần Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 04/11/2013 đặt ra yêu cầu cấp thiết phải chuyển đổi mạnh mẽ từ mô hình truyền thụ kiến thức một chiều sang phát triển toàn diện phẩm chất và năng lực người học. Tại bậc giáo dục tiểu học, hoạt động dạy học giữ vai trò cốt lõi, quyết định trực tiếp đến chất lượng đào tạo nền tảng của toàn bộ hệ thống giáo dục quốc dân. Thành phố Hà Tiên thuộc tỉnh Kiên Giang hiện có quy mô 9 trường tiểu học với 137 lớp học và 4.183 học sinh, đạt tỷ lệ 100% học sinh được học 2 buổi/ngày. Mặc dù tỷ lệ hoàn thành chương trình hàng năm đạt trên 97% và tỷ lệ huy động trẻ đúng độ tuổi đạt trên 99%, công tác quản lý hoạt động dạy học tại địa phương vẫn bộc lộ nhiều điểm nghẽn mang tính hình thức, thiếu tính đồng bộ và chưa theo kịp tốc độ chuyển đổi số trong giáo dục.

Mục tiêu trọng tâm của luận văn là hệ thống hóa cơ sở lý luận về quản lý hoạt động dạy học cấp tiểu học, khảo sát và phân tích toàn diện thực trạng giáo dục tại địa bàn thành phố Hà Tiên, từ đó đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp quản lý khoa học, đồng bộ và có tính khả thi cao. Nghiên cứu được triển khai trong phạm vi không gian gồm 7 xã, phường thuộc thành phố Hà Tiên trong giai đoạn từ năm 2020 đến tháng 5 năm 2022. Kết quả nghiên cứu mang lại giá trị thực tiễn to lớn khi cung cấp hệ thống chỉ số đo lường chuẩn xác, làm căn cứ giúp các trường tiểu học chuẩn hóa quy trình quản lý chuyên môn, nâng cao năng lực sư phạm cho đội ngũ 220 giáo viên và tối ưu hóa hiệu quả giáo dục toàn diện theo Chương trình Giáo dục phổ thông 2018.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết tiếp cận quản lý theo chức năng của Henri Fayol kết hợp với tư tưởng quản lý giáo dục hiện đại của các học giả Việt Nam như Phạm Minh Hạc và Nguyễn Thị Mỹ Lộc. Mô hình quản lý hoạt động dạy học được vận hành theo chu trình khép kín gồm 4 chức năng cơ bản: kế hoạch hóa, tổ chức thực hiện, chỉ đạo và kiểm tra - đánh giá. Bên cạnh đó, luận văn tích hợp lý thuyết giáo dục lấy người học làm trung tâm của Campbell, thuyết phát triển nhận thức và phương pháp dạy học nêu vấn đề của Davydov, cùng thuyết đa trí tuệ gồm 8 loại hình trí thông minh của Howard Gardner và Thomas Armstrong nhằm đa dạng hóa phương thức tác động sư phạm.

Trong khuôn khổ đề tài, tác giả làm sáng tỏ 5 khái niệm nòng cốt: quản lý, hoạt động, hoạt động dạy học, quản lý hoạt động dạy học và cơ sở giáo dục tiểu học. Quản lý hoạt động dạy học được xác định là hệ thống các tác động có mục đích, có tổ chức của chủ thể quản lý (đứng đầu là Hiệu trưởng) đến đối tượng quản lý (giáo viên và học sinh) nhằm tối ưu hóa các thành tố: mục tiêu dạy học, nội dung chương trình, phương pháp giảng dạy, phương tiện kỹ thuật và quy trình kiểm tra đánh giá theo chuẩn Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn kết hợp chặt chẽ giữa nhóm phương pháp nghiên cứu lý luận (tổng hợp, phân tích văn bản pháp quy) và nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn nhằm thu thập dữ liệu đa chiều. Nguồn dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua khảo sát thực địa bằng phiếu hỏi, quan sát giờ dạy, phỏng vấn sâu chuyên gia và nghiên cứu sản phẩm học tập tại 9 trường tiểu học trên địa bàn thành phố Hà Tiên từ tháng 2/2022 đến tháng 7/2022.

Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 205 khách thể, bao gồm 30 cán bộ quản lý (Hiệu trưởng, Phó Hiệu trưởng, Tổ trưởng chuyên môn), 70 giáo viên trực tiếp đứng lớp và 105 học sinh tiểu học. Tác giả áp dụng phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp chọn mẫu ngẫu nhiên tại 7 đơn vị hành chính, bảo đảm đại diện đầy đủ cho các trường khu vực đô thị, vùng nông thôn và xã đảo Tiên Hải. Phương pháp phân tích thống kê toán học trên phần mềm Microsoft Excel được lựa chọn để tính toán giá trị điểm trung bình theo thang đo 5 mức độ (từ 1,00 đến 5,00), tính độ lệch chuẩn và tỷ lệ phần trăm. Việc sử dụng phương pháp này giúp lượng hóa khách quan mức độ nhận thức, đánh giá chính xác khoảng cách giữa mức độ cần thiết và tính khả thi của các biện pháp đề xuất.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực trạng nhận thức cho thấy sự phân hóa rõ nét giữa các nhóm đối tượng: 75,00% cán bộ quản lý và 39,78% giáo viên đánh giá hoạt động dạy học ở mức độ rất quan trọng, trong khi tỷ lệ này ở nhóm học sinh chỉ đạt 19,31% (80,82% học sinh đánh giá ở mức quan trọng). Điều này phản ánh nhận thức của học sinh về vai trò của hoạt động học tập tự giác chưa được khơi dậy đúng mức.

Về mức độ thực hiện nội dung chương trình, dữ liệu khảo sát chỉ ra sự chênh lệch đáng kể giữa các môn học. Môn Tiếng Việt đạt điểm trung bình đánh giá cao nhất với 3,40 điểm ở cán bộ quản lý, 3,07 điểm ở giáo viên và 3,16 điểm ở học sinh. Môn Toán xếp thứ hai với điểm số dao động từ 2,62 đến 3,33 điểm. Ngược lại, môn Hoạt động trải nghiệm có điểm đánh giá thấp nhất trong toàn bộ chương trình, chỉ đạt từ 1,85 điểm (đánh giá của cán bộ quản lý) đến 2,23 điểm (đánh giá của học sinh), cho thấy các hoạt động giáo dục thực tế ngoài giờ lên lớp chưa được đầu tư đúng tầm.

Về chất lượng đội ngũ, mặc dù 100% giáo viên đạt chuẩn đào tạo, 80% đạt trình độ trên chuẩn và trên 90% giáo viên được xếp loại chuyên môn khá hoặc xuất sắc, nhưng năng lực ứng dụng công nghệ thông tin và phương pháp dạy học tích cực chưa đồng đều. Các chức năng quản lý của Hiệu trưởng đạt mức khá nhưng khâu kiểm tra, đánh giá thường xuyên và chỉ đạo đổi mới phương pháp giảng dạy còn mang nặng tính hành chính, thiếu các biện pháp hỗ trợ chuyên môn sâu sát cho từng phân môn.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những hạn chế trên xuất phát từ việc một bộ phận cán bộ quản lý chậm đổi mới tư duy, chưa xây dựng được cơ chế tạo động lực tự học cho giáo viên. Cơ sở vật chất và trang thiết bị dạy học hiện đại tại một số điểm trường vùng sâu, xã đảo còn thiếu thốn, dẫn đến tình trạng dạy học chay, nặng về truyền thụ kiến thức lý thuyết và đọc chép. Học sinh thiếu môi trường tương tác thực tế nên các năng lực đặc thù như giải quyết vấn đề và sáng tạo chỉ đạt mức trung bình thấp (điểm trung bình dao động từ 1,75 đến 2,35).

So sánh với các nghiên cứu tương đồng tại huyện Phong Điền (thành phố Cần Thơ) và huyện Thới Bình (tỉnh Cà Mau), thực trạng tại thành phố Hà Tiên phản ánh bức tranh chung của giáo dục Đồng bằng sông Cửu Long: năng lực chuyên môn của giáo viên cao nhưng kỹ năng sư phạm tích hợp công nghệ còn nhiều rào cản. Toàn bộ dữ liệu thực trạng được hệ thống hóa qua 13 bảng thống kê chi tiết và 3 biểu đồ trực quan, tiêu biểu là biểu đồ đánh giá hình thức tổ chức dạy học và biểu đồ phân tán thể hiện mối tương quan chặt chẽ giữa tính cấp thiết và tính khả thi của các biện pháp quản lý với hệ số tương quan r đạt trên 0,85.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao chất lượng giáo dục tiểu học tại thành phố Hà Tiên, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp quản lý đồng bộ:

Thứ nhất, lập kế hoạch và quản lý thực hiện nghiêm túc chương trình giáo dục tiểu học theo định hướng phát triển năng lực người học. Chủ thể thực hiện là Hiệu trưởng các trường tiểu học phối hợp cùng các Tổ chuyên môn. Mục tiêu cần đạt là 100% kế hoạch dạy học của 9 trường được chuẩn hóa, tích hợp giáo dục địa phương và phê duyệt hoàn tất trước ngày 30 tháng 8 hàng năm.

Thứ hai, đổi mới công tác bồi dưỡng và tự bồi dưỡng chuyên môn, nghiệp vụ sư phạm cho đội ngũ giáo viên. Ban Giám hiệu chủ trì tổ chức tối thiểu 4 đợt tập huấn chuyên sâu mỗi năm học về kỹ thuật dạy học tích cực, phương pháp dạy học dự án và kỹ năng chuyển đổi số. Mục tiêu nâng tỷ lệ giáo viên ứng dụng thành thạo giáo án điện tử và phần mềm tương tác lên trên 95% trong giai đoạn 2022 - 2025.

Thứ ba, chỉ đạo đa dạng hóa hình thức tổ chức dạy học và khai thác tối đa trang thiết bị dạy học hiện đại. Phó Hiệu trưởng phụ trách chuyên môn và giáo viên bộ môn chịu trách nhiệm triển khai dạy học phân hóa, tăng cường các hoạt động trải nghiệm thực địa tại địa phương. Target đặt ra là 100% học sinh được tham gia học tập theo nhóm và thực hành dự án thực tế, tăng thời lượng ứng dụng phòng học bộ môn lên tối thiểu 80% số tiết quy định.

Thứ tư, hoàn thiện quy trình kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học sinh gắn liền với sự phối hợp giữa nhà trường, gia đình và xã hội. Hiệu trưởng ban hành quy chế kiểm tra thường xuyên theo 4 mức độ nhận thức của Thông tư 27/2020/TT-BGDĐT. Duy trì tỷ lệ học sinh hoàn thành chương trình lớp học đạt trên 98,5%, đồng thời thiết lập kênh liên lạc điện tử 100% giữa giáo viên chủ nhiệm và phụ huynh học sinh định kỳ hàng tháng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm 1: Cán bộ quản lý trường tiểu học (Hiệu trưởng, Phó Hiệu trưởng). Lợi ích nhận được là quy trình 4 bước chuẩn hóa công tác quản trị chuyên môn, giúp tối ưu hóa việc phân công giảng dạy cho 220 giáo viên và thiết lập hệ thống giám sát chất lượng đào tạo chuẩn mực tại các cơ sở giáo dục.

Nhóm 2: Tổ trưởng chuyên môn và giáo viên tiểu học trực tiếp giảng dạy. Luận văn cung cấp cẩm nang thực hành chi tiết về các phương pháp dạy học tích cực (dạy học giải quyết vấn đề, dạy học tình huống, đóng vai), giúp giáo viên thiết kế bài giảng phát triển toàn diện 5 phẩm chất và 10 năng lực cốt lõi cho học sinh.

Nhóm 3: Cán bộ quản lý tại Phòng Giáo dục và Đào tạo, Sở Giáo dục và Đào tạo. Nguồn dữ liệu khảo sát thực chứng từ 205 khách thể tại 7 xã, phường là căn cứ khoa học quan trọng để xây dựng chính sách đầu tư cơ sở vật chất, phân bổ ngân sách mua sắm trang thiết bị và tổ chức bồi dưỡng giáo viên vùng hải đảo.

Nhóm 4: Học viên cao học, nghiên cứu sinh chuyên ngành Quản lý Giáo dục. Công trình 114 trang này là tài liệu tham khảo mẫu mực về cấu trúc luận văn, phương pháp thiết kế công cụ đo lường thống kê toán học và cách luận giải ma trận tương quan giữa tính cần thiết và tính khả thi trong nghiên cứu khoa học giáo dục.

Câu hỏi thường gặp

Đề tài luận văn giải quyết vấn đề cốt lõi nào trong quản lý giáo dục tiểu học? Nghiên cứu tập trung giải quyết mâu thuẫn giữa yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học theo Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 và thực trạng quản lý chuyên môn còn mang tính hành chính, truyền thụ thụ động. Luận văn chuẩn hóa chu trình 4 chức năng quản lý nhằm nâng cao chất lượng dạy học toàn diện tại 9 trường tiểu học trên địa bàn.

Quy mô và phương pháp chọn mẫu khảo sát của luận văn được thực hiện như thế nào? Khảo sát được thực hiện trên mẫu 205 đối tượng gồm 30 cán bộ quản lý, 70 giáo viên và 105 học sinh tại 9 trường tiểu học thuộc 7 xã, phường của thành phố Hà Tiên. Tác giả áp dụng phương pháp chọn mẫu phân tầng đại diện cho cả vùng trung tâm, nông thôn và xã đảo Tiên Hải trong giai đoạn tháng 2 đến tháng 7 năm 2022.

Điểm hạn chế lớn nhất trong hoạt động dạy học tại địa phương theo khảo sát là gì? Hạn chế nổi bật là việc triển khai nội dung Hoạt động trải nghiệm đạt điểm trung bình rất thấp (từ 1,85 đến 2,23 điểm). Năng lực tự chủ, giải quyết vấn đề và sáng tạo của học sinh chỉ đạt mức trung bình do giáo viên thiếu đồ dùng dạy học hiện đại và chưa áp dụng triệt để phương pháp dạy học theo dự án.

Các biện pháp quản lý đề xuất trong luận văn có tính khả thi ra sao? Kết quả khảo nghiệm thực tiễn từ 100 cán bộ quản lý và giáo viên cho thấy hệ số tương quan giữa tính cấp thiết và tính khả thi của 4 nhóm giải pháp đạt mức r trên 0,85. Điều này chứng minh các giải pháp hoàn toàn phù hợp với điều kiện kinh tế, đội ngũ và cơ sở vật chất thực tế của địa phương.

Nghiên cứu mang lại đóng góp mới nào cho công tác quản lý giáo dục tại Kiên Giang? Đây là công trình nghiên cứu toàn diện đầu tiên về quản lý hoạt động dạy học tiểu học tại thành phố biên giới Hà Tiên. Luận văn đã lượng hóa cụ thể thực trạng chuyên môn của 137 lớp học, tạo tiền đề khoa học để nhân rộng mô hình trường tiểu học đổi mới phương pháp dạy học cho toàn tỉnh Kiên Giang.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa hoàn chỉnh khung lý luận về quản lý hoạt động dạy học cấp tiểu học theo tiếp cận 4 chức năng quản lý hiện đại và định hướng phát triển phẩm chất, năng lực của Chương trình Giáo dục phổ thông 2018.
  • Đánh giá chuẩn xác thực trạng hoạt động dạy học tại 9 trường tiểu học với 4.183 học sinh tại thành phố Hà Tiên, chỉ rõ các điểm nghẽn về Hoạt động trải nghiệm và ứng dụng công nghệ thông tin.
  • Đề xuất hệ thống 4 nhóm biện pháp quản lý khả thi, có căn cứ khoa học vững chắc và được kiểm chứng thông qua ma trận tương quan thống kê toán học với độ tin cậy cao.
  • Cung cấp tài liệu tham khảo giá trị cho hơn 220 giáo viên và cán bộ quản lý giáo dục trong việc đổi mới phương pháp giảng dạy, kiểm tra đánh giá và nâng cao chất lượng đào tạo tại các vùng khó khăn.
  • Lộ trình tiếp theo hướng tới việc triển khai áp dụng đồng bộ các giải pháp trong năm học 2022 - 2023 và giai đoạn đến năm 2025. Quý thầy cô, cán bộ quản lý và các nhà nghiên cứu hãy tải toàn văn tài liệu để ứng dụng ngay các biểu mẫu và giải pháp quản lý hữu hiệu vào thực tiễn nhà trường.