CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG CHUYÊN 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề QLGD là vấn đề lớn với nhiều khó khăn phức tạp diễn ra trong nền kinh tế đang chuyển đổi từ cơ chế tập trung, bao cấp sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, là một nhu cầu tất yếu của xã hội, là một hoạt động phổ biến, diễn ra trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, là nhân tố rất quan trọng của sự phát triển xã hội. Trong công tác QLGD, quản lý HĐDH luôn có những khó khăn, thách thức. Nâng cao chất lượng dạy học là mục tiêu hướng tới của quản lý dạy học.
Đã có nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu hoạt động giảng dạy.Saxerđôlốp nhận định: “Công tác quản lý hoạt động giảng dạy, giáo dục trong nhà trường là khâu then chốt trong hoạt động quản lý trường học. Bên cạnh đó nhiều tác giả khác lại đi sâu nghiên cứu những nhiệm vụ cụ thể trong hoạt động giảng dạy. Quản lý HĐDH trong nhà trường phổ thông không chỉ chú trọng đến việc quản lý phương pháp giảng dạy, quản lý nội dung chương trình mà còn phải chú trọng đến nhiều yếu tố khác vì chúng có mối liên hệ tương hỗ.Xukhomlinxki cho rằng việc xây dựng và bồi dưỡng đội ngũ GV là nhiệm vụ quan trọng hàng đầu. Người Hiệu trưởng (HT) phải biết chọn lựa GV bằng nhiều nguồn khác nhau và bồi dưỡng họ trở thành GV tốt theo tiêu chuẩn nhất định, bằng những biện pháp khác nhau [44, tr.
Thực tế cho thấy với đội ngũ GV có năng lực chuyên môn vững vàng, thường xuyên được bồi dưỡng nâng cao tay nghề thì công tác đào tạo của nhà trường sẽ đạt hiệu quả cao. Ở Việt Nam, nhận thức được vai trò to lớn của công tác QLGD đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước, nhiều công trình nghiên cứu về quản lý nói chung, QLGD nói riêng đã có nhiều đóng góp về lý luận và thực tiễn, tiêu biểu là các tác giả: Phạm Minh Hạc, Đặng Quốc Bảo, Nguyễn Văn Lê, Thái 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Duy Tuyên, Nguyễn Thị Mỹ Lộc, Trần Kiểm, Hà Sỹ Hồ, Nguyễn Ngọc Quang, Hoàng Chúng, Phạm Thanh Liêm, Võ Quang Phúc. Nhiều tác giả đã đi sâu nghiên cứu về quản lý HĐDH trong đó các vấn đề liên quan như tổ chức quản lý tốt các hoạt động giảng dạy trong nhà trường bao gồm: Quản lý nội dung chương trình đào tạo, quản lý xây dựng và phát triển cơ sở vật chất (CSVC), điều kiện phương tiện phục vụ tốt cho hoạt động dạy và học, quản lý việc chuẩn bị giờ lên lớp, phân công giảng dạy một cách khoa học, thực hiện kiểm tra thường xuyên các hoạt động giảng dạy của GV; phát hiện và phổ biến kinh nghiệm giảng dạy và các biện pháp giáo dục chính trị tư tưởng, bồi dưỡng chuyên môn nghiệp vụ để xây dựng tiềm lực giảng dạy cho đội ngũ; đánh giá tầm quan trọng của công tác thi đua khen thưởng trong quá trình quản lý nhà trường nhằm động viên, phát huy hết khả năng, trí tuệ của GV… Đứng trước yêu cầu đổi mới quản lý và nâng cao chất lượng giáo dục nói chung, chất lượng quản lý dạy học trong các trường phổ thông nói riêng, nhiều tác giả rất quan tâm đến các nội dung nghiên cứu có liên quan đến quản lý nhà trường, quản lý hoạt động dạy học trên các địa bàn trong Tỉnh cũng như trên cả nước, chẳng hạn như các luận văn của các tác giả: - Tác giả Đỗ Thị Thúy Vinh, luận văn thạc sĩ, trường Đại học Giáo dục, năm 2008 với đề tài “Biện pháp quản lý hoạt động dạy - học nhằm nâng cao chất lượng đào tạo ở các trường Trung học phổ thông huyện Thủy Nguyên thành phố Hải Phòng” - Tác giả Trần Thị Thanh Mai, luận văn thạc sĩ, trường Đại học Giáo dục, năm 2009 với đề tài “Biện pháp quản lý hoạt động dạy học ở trường trung học phổ thông Trần Phú, thành phố Vĩnh Yên, tỉnh Vĩnh Phúc.” - Tác giả Vũ Thanh Lam, luận văn thạc sĩ, trường Đại học Giáo dục, năm 2012 với đề tài “Quản lý hoạt động dạy học ở trường trung học phổ thông Hồng Quang thành phố Hải Dương trong bối cảnh hiện nay.” - Tác giả Nguyễn Thái Dương, luận văn thạc sĩ, trường Đại học Giáo dục, năm 2013 với đề tài “Quản lý hoạt động dạy ở trường Trung học phổ thông Vân Nham, huyện Hữu Lũng, tỉnh Lạng Sơn.” 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Các tác giả các luận văn này đã làm sáng tỏ một số vấn đề lý luận, thực tiễn và đề ra các biện pháp quản lý nâng cao chất lượng dạy học dưới những góc độ khác nhau. Tuy nhiên kết quả nghiên cứu đã giúp cho các nhà quản lý nói chung và đặc biệt là Hiệu trưởng các trường THPT nói riêng có thể tham khảo và vận dụng một cách linh hoạt trong việc quản lý hoạt động dạy học và giáo dục.
Trường THPT chuyên Lê Quý Đôn là trường chuyên duy nhất của tỉnh Điện Biên, nhà trường là đơn vị mũi nhọn của toàn Tỉnh do vậy công tác giáo dục luôn là một trong những nội dung được quan tâm hàng đầu. Để đáp ứng yêu cầu đổi mới căn bản toàn diện nền giáo dục, không ngừng nâng cao chất lượng giáo dục, chất lượng hoạt động dạy học trong nhà trường, vì vậy đề tài tập trung nghiên cứu cơ sở lý luận và tìm hiểu thực trạng quản lý hoạt động dạy học ở trường THPT chuyên Lê Quý Đôn tỉnh Điện Biên nhằm đề xuất những biện pháp quản lý có tính khả thi, phù hợp với tình hình thực tiễn giáo dục địa phương theo xu hướng đổi mới QLGD của đất nước nhằm nâng cao chất lượng dạy học ở nhà trường. Một số khái niệm cơ bản liên quan đến đề tài 12. Khái niệm quản lý Theo lý luận của chủ nghĩa Mác về quản lý “ Quản lý xã hội một cách khoa học là sự tác động có ý thức của chủ thể quản lý đối với toàn bộ hay những hệ thống khác nhau của hệ thống xã hội trên cơ sở nhận thức và vận dụng đúng đắn những quy luật khách quan vốn có của nó nhằm đảm bảo cho nó hoạt động và phát triển tối ưu theo mục đích đặt ra.”[3] Nhà lý luận kinh tế người Pháp H.Fayon cho rằng “Quản ly là sự dự đoán và lập kế hoạch, tổ chức điều khiển, phối hợp và kiểm tra.Taylor, nhà kinh tế học người Anh thì cho rằng: “Quản lý là biết được điều bạn muốn người khác làm và sau đó thấy được rằng họ hoàn thành công việc một cách tốt nhất và rẻ nhất.Afanaxev: “Quản lý con người có nghĩa là tác động đến anh ta, sao cho hành vi, công việc và hoạt động của anh ta đáp ứng những yêu cầu của xã hội, tập thể, để những cái đó có lợi cho cả tập thể và cá nhân, thúc đẩy sự tiến bộ của cả xã hội lẫn cá nhân.” [42, tr 27] 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Các tác giả nước ngoài định nghĩa về khái niệm quản lý có khác nhau, song có thể nhận thấy một số điểm chung là: quản lý là biết được điều bạn muốn người khác làm, sao cho đem lại hiệu quả nhất và thúc đẩy sự tiến bộ.
Quan điểm của các tác giả trong nước về quản lý Theo tác giả Phạm Minh Hạc cho rằng: “Quản lý là tác động có mục đích, có kế hoạch của người quản lý (chủ thể quản lý) đến tập thể người lao động nói chung (khách thể quản lý) nhằm thực hiện được những mục tiêu đã dự kiến.21] Theo Hà Thế Ngữ và Đặng Vũ Hoạt cho rằng: “Quản lý là một quá trình định hướng, quá trình có mục tiêu, quản lí một hệ thống là quá trình tác động đến hệ thống nhằm đạt được mục tiêu nhất định”.225] Theo Nguyễn Ngọc Quang: “Quản lý là tác động có mục đích, có kế hoạch của chủ thể quản lý đến tập thể những người lao động(Khách thể quản lý) nhằm thực hiện những mục tiêu dự kiến.24] Tác giả Phạm Viết Vượng định nghĩa: “Quản lý là sự tác động có ý thức của chủ thể quản lý lên đối tượng quản lý nhằm chỉ huy, điều hành, hướng dẫn các quá trình xã hội và hành vi của cá nhân hướng tới mục đích hoạt động chung và phù hợp với quy luật khách quan”.40] Tác giả Nguyễn Quốc Chí và Nguyễn Thị Mỹ Lộc đưa ra quan niệm “Quản lý là sự tác động có định hướng, có chủ đích của chủ thể quản lý (người quản lý) đến khách thể quản lý (người bị quản lý) trong một tổ chức nhằm làm cho tổ chức vận hành và đạt được mục tiêu của tổ chức”. [11] Tuy có nhiều cách hiểu, cách diễn đạt khác nhau, song có thể nói rằng: Quản lý là hệ thống những tác động có chủ định, phù hợp quy luật khách quan của chủ thể quản lý đến đối tượng quản lý nhằm khai thác và tận dụng tốt nhất những tiềm năng và cơ hội của đối tượng quản lý để đạt đến mục tiêu quản lý trong một môi trường luôn biến động. Từ các định nghĩa khái niệm trên, ta có thể khái quát bằng sơ đồ về mô hình quản lý như sau: 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com MÔI TRƯỜNG QUẢN LÝ Công cụ Chủ thể QL Đối tượng QL Mục tiêu QL Phương pháp Sơ đồ 1. Cấu trúc hệ thống quản lý 1.
Khái niệm quản lý giáo dục Theo tác giả M.I Kônđacốp: Quản lý giáo dục cũng là tập hợp những biện pháp kế hoạch hóa, nhằm đảm bảo sự vận hành bình thường của cơ quan trong hệ thống giáo dục để tiếp tục phát triển, mở rộng hệ thống cả về số lượng cũng như chất lượng.M Mechti –Zade, nhà lý luận Xô Viết trước đây cho rằng: Quản lý giáo dục là tập hợp những biện pháp (tổ chức, phương pháp, cán bộ, giáo dục, kế hoạch hóa, tài chính.) nhằm bảo đảm sự vận hành bình thường của các cơ quan trong hệ thống giáo dục, bảo đảm sự tiếp tục phát triển và mở rộng hệ thống cả về số lượng và chất lượng. Quản lý giáo dục là một loại quản lý xã hội. Dựa vào khái niệm quản lý, một số tác giả trong nước đã đưa ra khái niệm về quản lý giáo dục như sau: Theo Phạm Minh Hạc cho rằng: Quản lý giáo dục là tổ chức các hoạt động dạy học.