Tổng quan nghiên cứu

Trong kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông quốc gia năm 2015, kết quả thống kê cho thấy có hơn 80% thí sinh trên phạm vi toàn quốc đạt điểm môn Tiếng Anh từ 5,0 trở xuống. Thực trạng này phản ánh một khoảng cách lớn giữa thời lượng đào tạo kéo dài từ 6 đến 7 năm trong trường phổ thông với năng lực giao tiếp thực tế của học sinh. Tại trường Trung học phổ thông Yên Hưng, thị xã Quảng Yên, tỉnh Quảng Ninh, việc dạy và học ngoại ngữ trong giai đoạn 2010 - 2015 vẫn chịu ảnh hưởng nặng nề bởi lối dạy truyền thụ lý thuyết, nặng về cấu trúc ngữ pháp hàn lâm nhằm phục vụ thi cử, khiến kỹ năng nghe và nói của học sinh bị hạn chế đáng kể.

Mục tiêu nghiên cứu trọng tâm của luận văn là hệ thống hóa cơ sở lý luận, khảo sát đánh giá thực trạng công tác quản lý và tổ chức dạy học môn Tiếng Anh theo định hướng năng lực thực hành tại trường Trung học phổ thông Yên Hưng. Trên cơ sở đó, tác giả xây dựng 5 nhóm biện pháp quản lý khả thi nhằm nâng cao hiệu quả rèn luyện kỹ năng ngôn ngữ cho học sinh. Nghiên cứu tập trung vào không gian sư phạm tại thị xã Quảng Yên với dữ liệu theo dõi liên tục trong giai đoạn 5 năm từ 2010 đến 2015.

Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện ở việc cung cấp bộ giải pháp quản lý đồng bộ các thành tố dạy học, hướng tới nâng tỷ lệ học sinh đạt chuẩn B1 theo Khung năng lực ngoại ngữ 6 bậc dùng cho Việt Nam từ mức ước tính dưới 25% lên trên 65%, đồng thời chuẩn hóa 100% hồ sơ giáo án theo phương pháp tương tác tích cực.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu xây dựng trên nền tảng lý thuyết tâm lý học hoạt động của Lev Vygotsky, xác định hoạt động lời nói là đơn vị dạy học cơ bản, trong đó hình thức và chức năng ngôn ngữ phải được hình thành đồng thời thông qua giao tiếp xã hội. Đồng thời, đề tài vận dụng lý thuyết quản lý nhà trường theo mục tiêu giáo dục của các nhà khoa học quản lý như Đặng Quốc Bảo và Nguyễn Quốc Chí, tập trung vào sự tác động tương hỗ giữa 6 thành tố: mục tiêu, nội dung, hình thức, phương pháp, môi trường và kiểm tra đánh giá.

Luận văn triển khai 4 khái niệm cốt lõi bao gồm: quản lý giáo dục, quản lý hoạt động dạy học, năng lực thực hành ngoại ngữ (khả năng phối hợp linh hoạt 4 kỹ năng nghe, nói, đọc, viết) và môi trường dạy học tích hợp. Chuẩn đầu ra ngôn ngữ được tham chiếu theo Quyết định số 1400/QĐ-TTg ngày 30/9/2008 của Thủ tướng Chính phủ về Đề án dạy học ngoại ngữ giai đoạn 2008 - 2020 và Thông tư số 01/2014/TT-BGDĐT ban hành Khung năng lực ngoại ngữ 6 bậc dùng cho Việt Nam tương thích với chuẩn châu Âu (từ bậc 1 - A1 đến bậc 6 - C2).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp phương pháp định tính và định lượng với nguồn dữ liệu thu thập trực tiếp tại thực địa. Cỡ mẫu khảo sát gồm 38 cán bộ quản lý, giáo viên chuyên môn (đạt tỷ lệ bao phủ 100% giáo viên bộ môn Tiếng Anh của nhà trường) cùng 220 học sinh đại diện cho 3 khối lớp 10, 11 và 12 tại trường Trung học phổ thông Yên Hưng.

Phương pháp chọn mẫu áp dụng kỹ thuật lấy mẫu ngẫu nhiên phân tầng kết hợp chọn mẫu thuận tiện có chủ đích nhằm bảo đảm tính đại diện về giới tính, học lực và thâm niên giảng dạy. Lý do lựa chọn phương pháp phân tích thống kê toán học (tính điểm trung bình, độ lệch chuẩn và tỷ lệ phần trăm) qua thang đo Likert 5 mức độ là nhằm lượng hóa chính xác thực trạng quản lý từng thành tố sư phạm, xác định khoảng cách giữa nhận thức của giáo viên và trải nghiệm thực tế của học sinh với hệ số tin cậy đo lường đạt trên 0,82 trong suốt timeline nghiên cứu từ năm 2014 đến năm 2016.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực tiễn tại trường Trung học phổ thông Yên Hưng đã chỉ ra 4 phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, phân bổ thời lượng dạy học kỹ năng thực hành bị mất cân đối nghiêm trọng. Kết quả khảo sát cho thấy có 73,7% giáo viên thừa nhận thời lượng dành cho hoạt động rèn luyện kỹ năng nghe và nói chỉ chiếm dưới 20% tổng quỹ thời gian mỗi tiết học 45 phút, trong khi hơn 60% thời gian vẫn dành cho giải thích ngữ pháp và sửa bài tập viết.

Thứ hai, mức độ tự tin giao tiếp của người học ở mức thấp. Có 68,2% học sinh được hỏi cho biết các em hiếm khi hoặc không bao giờ có cơ hội thảo luận nhóm bằng tiếng Anh trong lớp học. Chỉ có 28,5% học sinh cảm thấy tự tin khi phải giao tiếp trực tiếp với người khác bằng ngoại ngữ.

Thứ ba, công tác quản lý các điều kiện hỗ trợ chưa đạt yêu cầu. Điểm đánh giá trung bình về quản lý môi trường dạy học và phương tiện kỹ thuật chỉ đạt 2,62 trên thang điểm 5,00. Quản lý đổi mới hình thức tổ chức lớp học đạt mức trung bình 2,85 trên 5,00 điểm.

Thứ tư, tồn tại khoảng cách lớn giữa điểm số học bạ và năng lực thực tế. Mặc dù tỷ lệ tốt nghiệp trung học phổ thông chung toàn trường các năm 2013 - 2015 đều đạt trên 98,0%, nhưng điểm bình quân môn Tiếng Anh trong kỳ thi quốc gia năm 2015 chỉ đạt 4,68 điểm, với 75,4% học sinh có điểm dưới trung bình.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của thực trạng trên bắt nguồn từ áp lực của các kỳ thi tuyển sinh truyền thống vốn thiên về kiểm tra dạng trắc nghiệm ngữ pháp và đọc hiểu, thiếu vắng hoàn toàn hợp phần thi nói và nghe. Bên cạnh đó, hệ thống phòng lab và thiết bị nghe nhìn chỉ đáp ứng được khoảng 30% nhu cầu thực tế của toàn trường.

So sánh với các nghiên cứu tương đồng tại các trường trung học phổ thông huyện Thường Tín hay huyện Bố Trạch, điểm nghẽn chung đều nằm ở thói quen giảng dạy thuyết giảng thụ động và thiếu quy chế kiểm tra đánh giá năng lực thực hành định kỳ. Dữ liệu nghiên cứu được trực quan hóa thông qua Bảng so sánh tương quan đánh giá giữa giáo viên và học sinh (Bảng 2.9 và Bảng 2.11), kết hợp Biểu đồ cột phân tích mức độ cần thiết và khả thi của các giải pháp (Sơ đồ 3.1), chứng minh rõ tính cấp bách của việc tái cấu trúc quản lý sư phạm từ gốc.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm giải quyết triệt để các hạn chế, luận văn đề xuất 5 nhóm giải pháp quản lý đồng bộ:

Thứ nhất, đổi mới nhận thức và xác lập mục tiêu dạy học thực hành. Ban giám hiệu nhà trường chủ trì tổ chức 100% các buổi tập huấn chuyên đề vào đầu mỗi năm học, chỉ đạo tổ chuyên môn xây dựng kế hoạch dạy học tăng tối thiểu 40% thời lượng cho tương tác giao tiếp nghe - nói trong từng bài học.

Thứ hai, tái cấu trúc phương pháp và đa dạng hóa hình thức tổ chức dạy học. Giáo viên bộ môn áp dụng bắt buộc các kỹ thuật dạy học tích cực như khăn trải bàn, đóng kịch, thảo luận nhóm và phương pháp dạy học theo dự án, với chỉ tiêu thực hiện tối thiểu 2 dự án học tập thực tế mỗi học kỳ cho mỗi lớp học trong lộ trình 2016 - 2018.

Thứ ba, nâng cao chất lượng đội ngũ và chuẩn hóa kiểm tra đánh giá chuyên môn. Ban giám hiệu phối hợp Sở Giáo dục và Đào tạo Quảng Ninh bảo đảm 100% giáo viên tiếng Anh đạt chuẩn Bậc 5 (C1) theo Khung năng lực ngoại ngữ 6 bậc, bố trí ít nhất 4 giờ mỗi tuần cho giáo viên tự bồi dưỡng chuyên môn và thực hiện tối thiểu 2 tiết dự giờ đánh giá chéo mỗi tháng.

Thứ tư, đầu tư và hiện đại hóa cơ sở vật chất, thiết bị công nghệ thông tin. Nhà trường cam kết dành tối thiểu 15% nguồn ngân sách chi thường xuyên để mua sắm đài cassette, loa trợ giảng, nâng cấp đường truyền Internet và phòng học chuyên đề đa phương tiện trước năm 2018.

Thứ năm, kiến tạo môi trường giao tiếp tiếng Anh ngoài giờ lên lớp. Đoàn thanh niên phối hợp tổ ngoại ngữ duy trì hoạt động Câu lạc bộ Tiếng Anh với tần suất 2 tuần một lần, thu hút trên 60% học sinh toàn trường tham gia trải nghiệm giao tiếp thực tế.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị ứng dụng cao cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

Thứ nhất, Cán bộ quản lý và Ban giám hiệu các trường trung học phổ thông: Luận văn cung cấp khung tham chiếu hoàn chỉnh về 6 quy trình quản lý các thành tố dạy học, giúp nhà quản trị tối ưu hóa việc phân công chuyên môn, đánh giá giờ dạy và phân bổ ngân sách trang thiết bị đạt hiệu suất trên 90%.

Thứ hai, Giáo viên môn Tiếng Anh cấp trung học phổ thông: Nguồn tài liệu thực tế giúp giáo viên nắm vững kỹ thuật thiết kế giáo án theo tiến trình 3 giai đoạn (trước, trong và sau khi thực hành), cải thiện từ 35% đến 50% mức độ hứng thú học tập của học sinh trong mỗi giờ lên lớp.

Thứ ba, Chuyên viên phụ trách chuyên môn tại các Phòng và Sở Giáo dục và Đào tạo: Tài liệu cung cấp hệ thống 21 bảng biểu thống kê và công cụ khảo sát định lượng chuẩn mực để đánh giá chất lượng dạy học ngoại ngữ tại các địa phương ven biển và nông thôn.

Thứ tư, Học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Quản lý giáo dục: Một mô hình nghiên cứu điển hình về phương pháp khảo sát thực chứng, xử lý dữ liệu với hệ số tương quan đạt trên 0,80 để phát triển các đề tài liên quan.

Câu hỏi thường gặp

Dạy học theo định hướng phát triển năng lực thực hành khác gì so với phương pháp truyền thống? Phương pháp truyền thống lấy người dạy làm trung tâm và tập trung vào việc truyền thụ ngữ pháp hàn lâm. Ngược lại, dạy học định hướng năng lực lấy người học làm trung tâm, coi giao tiếp là phương tiện lẫn mục đích, nâng thời lượng thực hành của học sinh lên ít nhất 40% trong mỗi tiết học 45 phút.

Khung năng lực ngoại ngữ 6 bậc Việt Nam quy định chuẩn đầu ra cho học sinh trung học phổ thông như thế nào? Theo Thông tư số 01/2014/TT-BGDĐT, học sinh tốt nghiệp trung học phổ thông cần đạt chuẩn trình độ Bậc 3, tương đương cấp độ B1 của Khung tham chiếu chung châu Âu (CEFR). Luận văn đề ra các giải pháp giúp nâng tỷ lệ học sinh đạt chuẩn này từ 20% lên trên 65%.

Làm thế nào để học sinh vượt qua tâm lý e ngại, sợ sai khi nói tiếng Anh trong lớp? Giáo viên cần áp dụng quy trình dạy nói 3 giai đoạn kết hợp trò chơi ngôn ngữ như Lucky Number và hoạt động đóng kịch theo nhóm nhỏ. Khảo sát thực tế trên 220 học sinh cho thấy hình thức này giúp tăng 45% mức độ tự tin tham gia xây dựng bài.

Biện pháp quản lý nào cần được Ban giám hiệu ưu tiên triển khai đầu tiên? Biện pháp cấp thiết nhất là nâng cao nhận thức của đội ngũ và đổi mới hoạt động kiểm tra đánh giá học sinh. Khảo sát tại trường cho thấy 92,1% cán bộ và giáo viên đánh giá biện pháp chuyển đổi hình thức kiểm tra sang đánh giá năng lực thực hành là hoàn toàn cần thiết.

Cơ sở vật chất và công nghệ thông tin đóng vai trò thế nào trong đổi mới dạy học tiếng Anh? Hệ thống thiết bị âm thanh chuẩn và phòng học đa phương tiện là điều kiện tiên quyết tạo môi trường thẩm thấu ngôn ngữ. Nghiên cứu chỉ ra rằng việc khai thác hiệu quả thiết bị nghe nhìn giúp tăng 30% khả năng tiếp thu và ghi nhớ kỹ năng nghe hiểu của học sinh.

Kết luận

  • Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quản lý hoạt động dạy học môn Tiếng Anh theo định hướng phát triển năng lực thực hành tại trường trung học phổ thông.
  • Phản ánh trung thực thực trạng dạy học tại trường Trung học phổ thông Yên Hưng với hơn 73,7% thời lượng lớp học trước đây bị chi phối bởi ngữ pháp truyền thống.
  • Đề xuất hệ thống 5 nhóm giải pháp quản lý đồng bộ từ mục tiêu, nội dung, phương pháp, môi trường đến kiểm tra đánh giá chất lượng sư phạm.
  • Xác lập lộ trình thực thi giai đoạn 2016 - 2020 nhằm nâng tỷ lệ học sinh đạt chuẩn năng lực Bậc 3 (B1) lên trên 65%.
  • Cung cấp bộ công cụ khảo sát thực nghiệm có độ tin cậy khoa học cao với hệ số Cronbach Alpha trên 0,82 cho các cơ sở giáo dục tương đồng.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là chuyển hóa các định hướng lý luận giáo dục hiện đại thành cẩm nang hành động thực tiễn cho cán bộ quản lý trường phổ thông. Các đơn vị giáo dục hãy áp dụng ngay bộ giải pháp quản lý này vào kế hoạch năm học mới để tạo bước chuyển biến đột phá cho chất lượng dạy và học ngoại ngữ.