Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ DẠY HỌC MÔN ĐẠO ĐỨC THEO CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC PHỔ THÔNG MỚI Ở TRƯỜNG TIỂU HỌC 1.1 Tổng quan những công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài 1.1 Những nghiên cứu về quản lý dạy học Hiện nay cũng đã có nhiều đề tài đề cập tới quản lý dạy học tại các trường phổ thông nói chung và trường tiểu học nói riêng như: Nguyễn Thanh Hà (2016), Quản lý hoạt động dạy học trong trường tiểu học ở quận Hoàn Kiếm theo mô hình trường học mới (VNEN), Luận văn Thạc sỹ Quản lý giáo dục, Trường Đại học Giáo dục (ĐHQGHN) [6]. Luận văn làm sáng tỏ các vấn đề về công tác quản lý hoạt động dạy học cấp tiểu học tại các đơn vị trên địa bàn quận Hoàn Kiếm, thành phố Hà Nội, chỉ ra những thành công và hạn chế, cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng một số phương pháp quản lý hiệu quả cho hoạt động này. Luận văn nghiên cứu công tác quản lý hoạt động dạy học của hiệu trưởng trong các trường tiểu học của quận 11, TP. Hồ Chí Minh.
Đối với lĩnh vực quản lý dạy học các môn học tại các trường phổ thông hiện nay, hiện đang có một số công trình nghiên cứu tiêu biểu như: Lê Văn Hiến (2017), nghiên cứu về “Quản lý dạy học môn toán ở các trường trung học cơ sở huyện Mỹ Đức, thành phố Hà Nội theo định hướng phát triển năng lực học sinh [7]. Đề tài nghiên cứu cơ sở lý luận về quản lý dạy học môn Toán Theo định hướng phát triển năng lực và thực trạng quản lý dạy học môn Toán Theo định hướng phát triển năng lực ở các trường trung học cơ sở huyện Mỹ Đức, thành phố Hà Nội , từ đó đề xuất những biện pháp quản lý dạy học môn toán theo hướng phát triển năng lực học sinh ở trường THCS huyện 6 Mỹ Đức, thành phố Hà Nội nhằm góp phần quản lý một cách hiệu quả chất lượng dạy học nói chung và dạy học môn toán nói riêng. Vi Thị Quỳnh Anh (2017), nghiên cứu về “Quản lý hoạt động dạy học môn Mỹ thuật ở các trường tiểu học huyện Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên theo định hướng đổi mới giáo dục” [1]. Tác giả đã nghiên cứu về cơ sở lý luận của quản lý dạy học môn Mỹ thuật ở các trường tiểu học, phân tích, đánh giá thực trạng quản lý dạy học môn Mỹ thuật ở các trường tiểu học huyện Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên theo định hướng đổi mới giáo dục và đề xuất những biện pháp quản lý dạy học môn mỹ thuật theo hướng đổi mới giáo dục ở trường tiểu học tại huyện Định Hóa nhằm góp phần quản lý một cách hiệu quả chất lượng dạy học nói chung và dạy học môn mỹ thuật nói riêng.
Nghiên cứu về quản lý dạy học môn Đạo đức ở trường tiểu học Tại Việt Nam, nghiên cứu về dạy học đạo đức cho học sinh tiểu học. Tiêu biểu còn khiêm tốn chủ yếu là các sách, tài liệu dạy học: Nguyễn Hữu Hợp (2006), nghiên cứu về phương pháp dạy học đạo đức từ xa dành cho sinh viên đại học sư phạm, NXb ĐHSP Hà Nội. Nguyễn Thị Tính(2009) nghiên cứu về phương pháp dạy học Đạo đức ở trường tiểu học, tác giả đã hệ thống hóa những vấn đề cơ bản về dạy học Đạo đức ở trường tiểu học và thiết kế một số bài tập tình huống dạy học Đạo đức cho học sinh ở trường tiểu học. Nguyễn Hữu Hợp (2019), đã phân tích cách xác định mục tiêu dạy học một số bài trong môn Đạo đức lớp 4 theo hướng phát triển năng lực học sinh được thể hiện ở 4 mặt: nội dung bài học Đạo đức, phương pháp được xác định để dạy bài học đó, hình thức tổ chức dạy học và cách thức giáo viên kiểm tra, đánh giá kết quả dạy học.
Như vậy cách tiếp cận chỉ rõ các hành động của người giáo viên hướng tới mục tiêu năng lực, học sinh cần tư duy, trải nghiệm để xử lí một tình huống trong cuộc sống (tức là năng lực giải quyết vấn đề) (Nguyễn Hữu Hợp, Thiết kế bài học phát triển năng lực học sinh tiểu học, NXB Đại học sư phạm, Hà Nội). 7 Tài liệu tập huấn về dạy học tích hợp ở trường tiểu học của Bộ GD&DT (2018) có đề cấp đến một số chủ đề dạy học có liên quan đến môn Đạo đức cũng đẫ cung cấp cho giáo viên thực hiện dạy học tích hợp theo định hướng đổi mới của chương trình giáo dục phổ thông mới (Bộ GD&ĐT, Tài liệu tập huấn dạy học tích hợp ở trường tiểu học, NXB Đại học sư phạm) Nhìn chung các nghiên cứu về dạy học Đạo đức theo chương trình mới chưa có nhiều công trình, vì vậy tác giả luận văn chọn đề tài để nghiên cứu: “Quản lý dạy học môn Đạo đức ở các trường tiểu học theo chương trình giáo dục phổ thông mới ở các trường tiểu học huyện Quế Võ, tỉnh Bắc Ninh”. Có thể khẳng định việc nghiên cứu đề tài này là cấp thiết và không trùng với những nghiên cứu trước đó đã công bố mà tác giả được biết. Các khái niệm cơ bản 1.1 Khái niệm Khái niệm dạy học được tiếp cận dưới nhiều góc độ khác nhau, Nguyễn Hữu Hợp: “Dạy học - một trong các bộ phận của quá trình tổng thể giáo dục nhân cách toàn vẹn - là quá trình tác động qua lại giữa giáo viên và học sinh nhằm truyền thụ và lĩnh hội tri thức khoa học, những kỹ năng kỹ xảo hoạt động nhận thức và thực tiễn, để trên cơ sở đó hình thành thế giới quan, phát triển năng lực sáng tạo và xây dựng phát triển các phẩm chất của nhân cách người học theo mục đích giáo dục” [10].
Cách tiếp cận trên thể hiện dạy học là một bộ phận của quá trình sư phạm tổng thể hướng vào việc hình thành phát triển nhân cách học sinh theo mục tiêu của cấp học và mục đích giáo dục đặt ra. Dưới góc độ Tâm lí học: Dạy học được hiểu là sự biến đổi hợp lí hoạt động và hành vi của người học trên cơ sở cộng tác hoạt động và hành vi của người dạy và người học. 8 Dưới góc độ Điều khiển học: Dạy học là quá trình cộng tác giữa thầy và trò nhằm điều khiển - truyền đạt và tự điều khiển - lĩnh hội tri thức nhân loại nhằm thực hiện mục đích giáo dục [11]. Dưới góc độ Lý luận dạy học hiện đại: Dạy học là quá trình tương tác giữa người dạy với người học và đối tượng (nội dung) học tập.
Trong đó giáo viên giữ vai trò là người tổ chức, hướng dẫn; học sinh là người chủ động, tích cực tự tổ chức, tự học [5]. Nguyễn Thị Tính cùng nhóm tác giả quan niệm: Dạy học là quá trình được tổ chức có mục đích, có kế hoạch, trong đó, dưới vai trò chủ đạo của giáo viên, học sinh tự giác, tích cực, chủ động tự tổ chức, tự điều khiển hoạt động nhận thức nhằm thực hiện có hiệu quả các nhiệm vụ dạy học, đạt mục đích dạy học đề ra” [18]. Tác giả luận văn chọn khái niệm sau đây là khái niệm công cụ của đề tài: Dạy học là một quá trình xã hội được tổ chức một cách có mục đích, có kế hoạch. Trong đó dưới vai trò chủ đạo của giáo viên (tổ chức, hướng dẫn, chỉ đạo) học sinh tự giác, tích cực, chủ động tự tổ chức, tự điều khiển hoạt động nhận thức nhằm thực hiện có hiệu quả các nhiệm vụ dạy học, đạt mục đích dạy học đề ra.2 Quản lí Quản lý trở thành một hoạt động phổ biến, mọi nơi, mọi lúc, mọi lĩnh vực, mọi cấp độ và có liên quan đến mọi người.
Đó là một loại hoạt động bắt nguồn từ tính chất cộng đồng, dựa trên sự phân công và hợp tác để làm một công việc nhằm đạt một mục tiêu chung. Quản lí đã trở thành một lĩnh vực khoa học được sự quan tâm của rất nhiều nhà khoa học đến từ các lĩnh vực khác nhau. Trong quá trình phát triển của lý luận quản lý, các nhà nghiên cứu lý luận cũng như thực hành quản lý đưa ra quan điểm quản lý dưới các góc độ khác nhau. Tác giả Đặng Quốc Bảo cho rằng: Hoạt động quản lý là hoạt động bao gồm hai quá trình "quản" và "lý" tích hợp vào nhau; trong đó, "quản" có nghĩa 9 là duy trì và ổn định hệ, "lý" có nghĩa là đổi mới hệ.
Tác giả khẳng định : Hoạt động quản lý bắt nguồn từ sự phân công, hợp tác lao động. Chính sự phân công, hợp tác lao động nhằm đến hiệu quả nhiều hơn, năng suất cao hơn trong việc đòi hỏi phải có sự chỉ huy phối hợp, điều hành, kiểm tra, chỉnh lý. phải có người đứng đầu. Đây là hoạt động để người thủ trưởng phối hợp nỗ lực với các thành viên trong nhóm, trong cộng đồng, trong tổ chức đạt được mục tiêu đề ra.
[Dẫn theo 1] Theo Tác giả Nguyễn Quốc Chí và Nguyễn Thị Mỹ Lộc: Quản lý là sự tác động có định hướng, có chủ đích của chủ thể quản lý (người quản lý) tới đối tượng quản lý - trong tổ chức - nhằm làm cho tổ chức vận hành và đạt được mục đích của tổ chức. Cũng theo đó các tác giả còn phân định rõ hơn về hoạt động quản lý là quá trình đạt đến mục tiêu của tổ chức bằng cách vận dụng các chức năng kế hoạch hoá, tổ chức, chỉ đạo (lãnh đạo) và kiểm tra. Tuy có nhiều cách định nghĩa khác nhau, song có thể hiểu một cách khái quát thì: Quản lý là một quá trình tác động có định hướng, có mục đích của chủ thể quản lý tới khách thể quản lý trong một tổ chức, nhằm làm cho tổ chức vận hành và đạt được mục đích đã đề ra. Quản lý hoạt động dạy học Trong nhà trường tiểu học mọi hoạt động đều hướng vào người học, phục vụ hoạt động dạy học và quản lí hoạt động dạy học là nhiệm vụ trọng tâm, cơ bản của quản lý nhà trường.
Quản lý dạy học là quản lý một hoạt động với tư cách là một hệ thống toàn vẹn, bao gồm các nhân tố cơ bản: mục đích, nhiệm vụ, nội dung dạy học, thầy với hoạt động dạy, trò với hoạt động học, các phương pháp và phương tiện dạy học, các hình thức tổ chức dạy học, phương thức kiểm tra và đánh giá kết quả học tập. 10 Theo tác giả Đặng Vũ Hoạt: “Quản lý quá trình dạy học là một bộ phận cấu thành chủ yếu của toàn bộ hệ thống quản lý quá trình giáo dục và đào tạo trong trường học.