CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ GIÁO DỤC GIÁ TRỊ VĂN HÓA TRUYỀN THỐNG DÂN TỘC CHO HỌC SINH Ở CÁC TRƯỜNG TIỂU HỌC THÀNH PHỐ SƠN LA, TỈNH SƠN LA THÔNG QUA HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Các nghiên cứu về giáo dục giá trị văn hóa truyền thống dân tộc trong trường học Giáo dục giá trị văn hóa truyền thống dân tộc là nội dung được các nhà khoa học, lý luận trong và ngoài nước quan tâm. Đảng và nhà nước ta qua các thời kỳ cách mạng luôn chú trọng công tác giáo dục nói chung và đặc biệt là phát huy giáo dục giá trị văn hóa truyền thống dân tộc trong trường học làm kim chỉ nam trong chiến lược giáo dục và phát triển con người.
Điều này được thể hiện rất rõ thông qua các văn kiện Nghị quyết của Đảng Cộng sản Việt Nam tại các kỳ đại hội, đặc biệt là các kỳ đại hội lần thứ VIII; IX; X; XI, XII và XIII cũng như các Nghị quyết của Trung ương, các Luật, Thông tư của các Bộ, ban ngành chức năng. Xuất phát từ những nhận định vô cùng đúng đắn như vậy mà Đảng, nhà nước ta qua các thời kỳ, ngoài việc chú trọng đến việc phát triển kinh tế, xã hội. Các nhà nghiên cứu Trần Văn Giàu, với tác phẩm “Giá trị tinh thần truyền thống của dân tộc Việt Nam” (NXB KHXH, HN, 1980) và Trần Ngọc Thêm, với hai tác phẩm: “Tìm về bản sắc văn hóa Việt Nam” (NXB Thành phố Hồ Chí Minh 2001) và “Cơ sở văn hóa Việt Nam” (NXB GD, 1997). Là những công trình nghiên cứu chuyên về văn hóa với một lượng tri thức đồ sộ, trong đó chúng ta có thể thấy một hệ thống các khái niệm, kiến thức nền tảng cho ngành văn hóa học.
Tác giả Trần Mạnh Tường với tác phẩm: “Việt Nam văn hóa và giáo dục” (NXB VH - TT 2010). Phòng giáo dục Kiến Thụy - Hải Phòng với dự án: “Giáo dục ý thức bảo tồn giá trị văn hóa lịch sử nhà Mạc cho học sinh THCS trên địa bàn huyện Kiến Thụy - Thành phố Hải Phòng” (2018). Luận án tiến sĩ của học viên Võ Thanh Phong, Học viện khoa học xã hội với đề tài: “Giáo dục giá trị đạo đức truyền thống dân tộc cho 8 thanh niên Long An hiện nay” đề cập đến những nét văn hóa truyền thống của các dân tộc, việc bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa đó. Hệ thống lý luận nghiên cứu về giáo dục giá trị văn hóa truyền thống dân tộc trong trường học đã đi sâu vào phân tích những cơ hội và thách thức trong công cuộc sự nghiệp đổi mới công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, phát huy giá trị văn hóa truyền thống trong giáo dục, trong đó có các công trình tiêu biểu như: Giáo trình văn học dân gian các dân tộc thiểu số Việt Nam.
Tác giả Nguyễn Việt Hương (Chủ biên), Phan Đăng Nhật, Nguyễn Thị Huế, Phạm Việt Long; “Về truyền thống dân tộc” – Tác giả Trần Quốc Vượng; cùng hàng trăm ngàn các luận án tiến sĩ, luận văn thạc sĩ, bài báo nghiên cứu khoa học như: Tác giả Nguyễn Thị Nội (2016) với luận án tiến sĩ “Giữ gìn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống tộc người Tày ở Thái Nguyên hiện nay” chuyên ngành Chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn; “Đời sống văn hóa tinh thần của cư dân Cù Lao Phố trong mối quan hệ tương tác với các cơ sở tín ngưỡng - tôn giáo” tác giả Nguyễn Thị Toàn Thắng (2017) luận án tiến sĩ chuyên ngành Dân tộc học, Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn. Các công trình của các tác giả nêu trên về cơ bản đã đi sâu phân tích về các giá trị văn hóa truyền thống dân tộc, làm rõ thực trạng, phân tích bối cảnh toàn cầu hóa, hội nhập kinh tế quốc tế, chuyển đổi số, xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, từ đó đưa ra các khuyến nghị, giải pháp nhằm nâng cao giá trị truyền thống văn hóa hiện nay. Tuy nhiên, hầu hết các công trình nghiên cứu đều tập trung vào nghiên cứu giá trị văn hóa truyền thống dân tộc nói chung ở góc độ ngoại diên mà ít đề cập đến phạm vi cụ thể một tộc người ở Việt Nam. Các nghiên cứu về quản lý giáo dục giá trị văn hóa truyền thống dân tộc trong trường học thông qua hoạt động trải nghiệm Chương trình giáo dục phổ thông với quy định hoạt động trải nghiệm và hoạt động trải nghiệm – hướng nghiệp chính thức được ban hành kèm theo quy định Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT ngày 26 tháng 12 năm 2018 của Bộ trưởng Bộ giáo dục và Đào tạo ký và ban hành.
Tuy nhiên, các nghiên cứu về hoạt động trải nghiệm hay hoạt động trải nghiệm sáng tạo, kỹ năng mềm,… cho học sinh từ lâu đã 9 được xuất hiện, thể hiện ở các đề tài nghiên cứu, bài báo. Các đề tài nghiên cứu như: “Quản lý phát triển chương trình hoạt động trải nghiệm sáng tạo tại Trường Tiểu học Văn Chương, Quận Đống Đa, Thành phố Hà Nội” (Nguyễn Thị Thanh Thương, 2016). Nguyễn Thị Liên, năm 2016 với cuốn sách “Tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong nhà trường phổ thông trang bị cho đội ngũ giáo viên phổ thông” (Tiểu học, Trung học cơ sở, Trung học phổ thông) với những kiến thức lý luận và hướng dẫn thực hành cơ bản nhất về hoạt động trải nghiệm sáng tạo và đặc biệt với các nội dung liên quan đến công tác học tập bồi dưỡng trải nghiệm sáng tạo cho sinh viên khối các trường Đại học chuyên ngành Sư phạm. Các khái niệm cơ bản của đề tài 1.
Văn hóa, giá trị văn hóa Văn hóa là một khái niệm với nội hàm rộng lớn và nhiều định nghĩa, cách hiểu khác nhau, nó chi phối và chịu tác động bởi mọi mặt đời sống vật chất và tinh thần của con người. Theo Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hợp Quốc UNESCO, văn hóa được định nghĩa "Là tập hợp các đặc trưng tiêu biểu về tinh thần, vật chất, tri thức và xúc cảm của xã hội hoặc một nhóm người trong xã hội; văn hóa không chỉ bao gồm văn học và nghệ thuật, mà còn cả phong cách sống, phương thức chung sống, các hệ giá trị, truyền thống và niềm tin" [11, tr. Với định nghĩa này, UNESCO nhấn mạnh sự liên kết mật thiết giữa văn hóa với cách thức mà xã hội hoặc cộng đồng, nhóm, tộc người trong xã hội đó xây dựng và xác định bản sắc của họ. Từ những định nghĩa trên có thể thấy, văn hóa phản ánh hệ giá trị chính thống của một xã hội, quốc gia, dân tộc.
Vì vậy, văn hóa hình thành song hành cùng sự phát triển của một quốc gia, dân tộc, là kim chỉ nam định hướng cho bản sắc riêng biệt, định hướng hành động và cả những quy chuẩn xã hội mà mỗi con người là thành viên của xã hội đó. Giá trị được hiểu là hệ thống những đánh giá mang tính chủ quan của con người về tự nhiên, xã hội và tư duy theo hướng những chân - thiện mỹ, hướng về những giá trị bản ngã của con người. Giá trị văn hóa của mỗi cộng đồng, quốc gia, dân tộc luôn gắn kết chặt chẽ 10 và có những mối liên kết, ràng buộc. Hệ giá trị (Value System) thể hiện cho những giá trị riêng lẻ liên kết tạo thành hệ thống giá trị, nhấn mạnh đến yếu tố ảnh hưởng, tương hỗ lẫn nhau, không có giá trị văn hóa hay biểu hiện của giá trị văn hóa như hành vi, hệ tư tưởng, quan điểm và các yếu tố khác đứng độc lập, chúng liên kết, có sự ảnh hưởng, tương tác lẫn nhau.
Ví dụ với đất nước Việt Nam, con người Việt Nam có truyền thống yêu nước, điều này được thể hiện thông qua các mặt của đời sống, từ những câu ca dao, tục ngữ đến lối ứng xử, nét văn minh của dân tộc. Tuy nhiên, văn hóa yêu nước ở các quốc gia khác sẽ có những màu sắc và thái cực riêng biệt không giống nhau. Điều này tạo nên hệ giá trị văn hóa, được sắp đặt tùy vào mức độ ưu tiên của mỗi quốc gia, dân tộc. Giá trị văn hóa và hệ giá trị văn hóa Việt Nam đương nhiên phải mang bản sắc dân tộc, tộc người, vừa giữ nét riêng, vừa mang đặc trưng văn hóa chung của cộng đồng quốc gia đa dân tộc trên tiến trình lịch sử dựng nước và giữ nước.
Soi vào hành trình lịch sử dựng nước và giữ nước, dễ dàng nhận ra những nét giá trị văn hóa đặc sắc đã được phôi thai, tôn tạo từ thời đại Hùng Vương, thông qua thực hành tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, mà đỉnh cao là tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương - di sản văn hóa phi vật thể độc đáo được Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hợp quốc (UNESCO) vinh danh vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại [30]. Văn hóa truyền thống, văn hóa dân tộc thiểu số Theo giáo trình Lý luận dân tộc và quan hệ dân tộc ở Việt Nam do Nhà xuất bản lý luận chính trị năm 2018, dân tộc theo nghĩa Quốc gia, - dân tộc được hiểu là "Cộng đồng chính trị - xã hội được hình thành ổn định và lâu dài trong lịch sử, chịu sự chỉ đạo bởi một nhà nước trong một quốc gia như: Dân tộc Việt Nam, dân tộc Trung Hoa, dân tộc A,…" Tựu chung lại, dân tộc - tộc người được hiểu là một tập hợp đoàn người sinh sống trên cùng một lãnh thổ, trải qua quá trình hình thành và phát triển, mang những đặc trưng cơ bản giống nhau bao gồm: chung ngôn ngữ; chung lãnh thổ; thống nhất về văn hóa, tín ngưỡng và bao gồm nền kinh tế phát triển ổn định. Khái niệm văn hóa truyền thống được tạo thành từ ba khái niệm là văn hóa, 11 truyền thống, dân tộc. Văn hóa truyền thống là văn hóa được hình thành trong thời quá khứ xa xưa và được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Văn hóa truyền thống có tính phổ biến, ổn định, được kết tinh trong đời sống của một cộng đồng và được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác qua con đường xã hội hóa. Văn hóa truyền thống thể hiện ở nhiều phương diện khác nhau như vật chất và tinh thần, vật thể và phi vật thể, cả trong cơ sở hạ tầng lẫn kiến trúc thượng tầng của xã hội. Văn hóa tinh thần thể hiện ở tư tưởng, tâm lý, tính cách, qua lối sống, thói quen của cộng đồng, dân tộc.