Chương 1: Cơ sở lý luận QLĐT trình độ trung cấp theo TCNL hướng tới việc làm. - Chương 2: Thực trạng QLĐT trình độ trung cấp theo TCNL hướng tới việc làm - Chương 3: Giải pháp QLĐT trình độ trung cấp theo TCNL hướng tới việc làm. 8 CHƯƠNG CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ ĐÀO TẠO TRÌNH ĐỘ TRUNG CẤP THEO TIẾP CẬN NĂNG LỰC HƯỚNG TỚI VIỆC LÀM 1.1 Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1.1 Nghiên cứu về đào tạo theo tiếp cận năng lực 1.1 Các công trình nghiên cứu ở nước ngoài Đào tạo theo TCNL xuất hiện tại Mỹ những năm 70 của thế kỷ trước khi các CTĐT giáo viên dạy nghề đã được thiết kế gồm 100 mô - đun đào tạo theo năng lực thực hiện. Năm 1977, đã có 23 bang tại Mỹ thực hiện chương trình giáo dục GV dựa trên TCNL thực hiện và những năm 80 khái niệm này đã bao phủ rất nhiều các chương trình GD-ĐT nghề trên khắp nước Mỹ.
Mặc dù thời điểm mới ra đời, khái niệm này còn nhiều hoài nghi, song với sự thành công của nó, nhiều nước như trên thế giới đã áp dụng cách tiếp cận này. Trong công trình nghiên cứu “Handbook for Developping Competency- Based Training Programs” (Sổ tay phát triển các CTĐT dựa theo năng lực), William E. Blank [72] đã chỉ ra những nguyên tắc khi áp dụng TCNL trong đào tạo và đặt trọng tâm vào việc phát triển CTĐT dựa trên năng lực. Theo tác giả, để phát triển các CTĐT theo hướng tiếp cận này cần phải xác định rõ đầu ra của người học, cách thức sử dụng các phương tiện dạy học; tập trung vào việc học của HS chứ không phải dạy của GV; đảm bảo chất lượng đào tạo cho người học.
Trong công trình “Designing Competence Based Training” (Thiết kế đào tạo dựa theo năng lực), Fletcher S. [57] đã đưa ra phương pháp thiết kế các khóa đào tạo theo TCNL thực hiện. Tại phiên bản năm 2000, Fletcher S. [58] đã cung cấp cho các GV cũng như người học một hướng dẫn quan trọng đối với các nguyên tắc then chốt, các phương pháp, ý nghĩa và lợi ích của các kỹ thuật đánh giá theo năng lực., đánh giá dựa trên năng lực phải gắn liền với việc xây dựng các tiêu chuẩn, tiêu chí năng lực, tập hợp các minh chứng năng lực và so sánh minh chứng với chính các tiêu chuẩn và tiêu chí đã xây dựng để thừa nhận năng lực của mỗi cá nhân.
Để thực hiện đào tạo theo TCNL, đội ngũ GV giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Tom Lowrie trong công trình nghiên cứu “Policy innovations in the VET 9 sector: The role of instructors in a competency-based environment” (Đổi mới chính sách trong lĩnh vực đào tạo nghề: vai trò của giáo viên trong môi trường dựa theo năng lực) [68] đã đề xuất các cách thức mà GV sử dụng để thích ứng với đào tạo dựa trên năng lực như tham gia các khóa tập huấn GV (initial staff development), học tại nơi làm việc (on the-job learning), hỗ trợ từ đồng nghiệp (collegial support). Trong cuốn “Hướng dẫn tổ chức giáo dục nghề nghiệp”, Serge Côté [37] cho rằng, để đào tạo theo TCNL cần tổ chức một cách khoa học CSVC và TBDH. Trong công trình nghiên cứu “Competency Based Education and Training in Technical Vocational Education: Implication for Sustainable National Security and Development” (Gáo dục đào tạo dựa trên năng lực trong Giáo dục kỹ thuật: Ý nghĩa đối với an ninh quốc gia và phát triển bền vững), Ayonmike, Chinyere S.
và các đồng nghiệp [54] đã nhấn mạnh tới vai trò của người học trong đào tạo theo TCNL. Đồng quan điểm với Ayonmike, Chinyere S., Noel Kufaine và and Nancy Chitera [62] trong công trình “Competency based education and training in technical education problems and perspectives” (Giáo dục và đào tạo dựa trên năng lực trong các vấn đề và quan điểm giáo dục kỹ thuật) cho rằng, đào tạo theo TCNL đòi hỏi sự tham gia tích cực của người học để có thể lĩnh hội các năng lực nghề nghiệp trong các ngành công nghiệp. Theo góc nhìn của mình, trong công trình nghiên cứu “Competency Based Training. How To Do It-for Trainers” (Đào tạo dựa theo năng lực.
Cách thực hiện đối với giáo viên), Worsnop, Percy J. [73] cho rằng nòng cốt của quá trình dạy học theo năng lực là: Xây dựng tiêu chuẩn năng lực gắn bó mật thiết với nghề nghiệp để hình thành năng lực cho người học và xây dựng khung đào tạo theo năng lực bao gồm 5 bước: Phân tích NCĐT; thiết kế và phát triển đào tạo; tổ chức các nguồn lực đào tạo; thực hiện đào tạo và đánh giá đào tạo. Công trình“Enhancing Technical and Vocational Education and Training (TVET) in Nigeria for Sustainable Development: CompetencyBased Training (CBT) Approach” (Tăng cường giáo dục và đào tạo kỹ thuật và dạy nghề (TVET) ở Nigeria để phát triển bền vững: Phương pháp đào tạo dựa trên năng lực), của Okoye Michael [65] đặc biệt nhấn mạnh tới yếu tố “thực hiện được (performing) chứ không phải chỉ “biết” (knowing), mặt khác, kết quả đầu ra 10 được tuyên bố rõ ràng để người học biết chính xác những gì họ có thể làm, GV biết cần dạy gì và các tổ chức biết mức độ kỹ năng cần tới theo tuyên bố về kết quả đầu ra trong đào tạo theo TCNL. Điểm chung của các công trình nghiên cứu nêu trên là các tác giả đã nêu lên các quan điểm về đào tạo theo TCNL, những đặc trưng, cách thức thiết kế CTĐT theo năng lực, tổ chức đào tạo, đánh giá theo năng lực để hình thành năng lực nghề nghiệp cho người học.
Các nhà nghiên cứu cũng đề cập đến vai trò của đội ngũ GV, tổ chức CSVC, vai trò của người học khi chuyển sang phương thức đào tạo theo TCNL. Một số tác giả đã chỉ ra những điểm mạnh, điểm hạn chế của phương thức đào tạo này để mỗi tổ chức áp dụng cách thức đào tạo theo TCNL một cách phù hợp. Hiện nay, đào tạo theo TCNL không chỉ diễn ra ở một cấp mà còn ứng dụng triển khai ở nhiều cấp học khách nhau, tạo điều kiện cho người học lĩnh hội những cái được dạy để làm được một việc hay xử lý tình huống nào đó gặp phải. Mặc dù TCNL đã có quá trình phát triển lâu dài, khởi đầu ở những nước có nền công nghiệp phát triển, tuy nhiên, cho tới ngày nay, phương pháp này vẫn tạo nên sức hút đối với các nhà nghiên cứu GD-ĐT.2 Các công trình nghiên cứu ở trong nước Báo cáo tổng kết đề tài nghiên cứu cấp Bộ B93-52-04 của Nguyễn Đức Trí về “Tiếp cận đào tạo nghề theo năng lực thực hiện” [45] đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về đào tạo theo năng lực thực hiện, đồng thời chỉ ra các bước xây dựng CTĐT theo năng lực thực hiện với các giai đoạn như phân tích nghề, biên soạn các tài liệu đào tạo, vận dụng biên soạn các tài liệu đào tạo và vận dụng thử nghiệm CTĐT.
Trong công trình nghiên cứu của mình, tác giả cũng chỉ ra sự cần thiết cần xây dựng tiêu chuẩn nghề và các vấn đề xây dựng tiêu chuẩn nghề ở Việt Nam để đào tạo phù hợp với yêu cầu của TTLĐ. Năm 2010, Nguyễn Đức Trí [44] đã đề xuất Khung lô - gic đào tạo theo năng lực thực hiện. Theo đó, thế giới đào tạo và thế giới nghề nghiệp có mối quan hệ khăng khít thông qua hệ thống các năng lực thực hiện. Bàn về phát triển CTĐT theo năng lực, công trình nghiên cứu “Chuẩn đầu ra và phát triển chương trình đào tạo theo năng lực ở bậc đại học” của Trần Khánh Đức [7] đã nhấn mạnh tới các kỹ năng mềm và nhân cách 11 của người lao động được xây dựng dựa trên năng lực trong xã hội hiện đại gồm 03 thành tố cấu trúc cơ bản: Kiến thức (Knowledge), Kỹ năng (Skills) và Thái độ (Traits).
Đề cao vai trò của của nhà giáo trong sự nghiệp giáo dục, công trình nghiên cứu “Phát triển đội ngũ giáo viên dạy nghề trên cơ sở tiêu chuẩn nghề nghiệp nhà giáo” của Nguyễn Đức Trí [48] đã nhấn mạnh tới vai trò quyết định của đội ngũ nhà giáo trong việc nâng cao chất lượng và hiệu quả giáo dục. Ở một góc nhìn khác, Vũ Xuân Hùng [24] nhấn mạnh tới vai trò của dạy học trong đào tạo theo TCNL thực hiện. Tác giả cho rằng theo TCNL thực hiện, bài giảng trong đào tạo nghề không còn thuần túy là bài giảng lý thuyết hoặc thực hành mà là BGTH. Sự tích hợp không chỉ giữa lý thuyết và thực hành mà còn cả về phương pháp và hình thức tổ chức dạy học.
Nguyễn Quang Việt [52] đã nghiên cứu về định hướng năng lực trong tổ chức dạy học và đánh giá kết quả học tập theo nhóm định hướng năng lực tại các cơ sở dạy nghề. Theo tác giả, làm việc nhóm định hướng năng lực thực hiện là phương pháp hữu hiệu cho phép học viên tham gia vào quá trình dạy học và đánh giá hướng đến phát triển các năng lực cho các hoạt động nghề trong tương lai. Ngoài ra, còn có một số công trình nghiên cứu về đào tạo theo TCNL đáng chú ý như: “Các giải pháp đổi mới quản lý dạy học thực hành nghề theo tiếp cận năng lực thực hiện cho sinh viên sư phạm kỹ thuật” của Nguyễn Ngọc Hùng [23]; “Dạy học theo tiếp cận năng lực thực hiện ở các trường sư phạm kỹ thuật” của Cao Danh Chính [5]. Những luận án này đã nghiên cứu về đổi mới kiểm tra, đánh giá theo TCNL, phương thức dạy học thực hành theo TCNL hay rèn luyện năng lực dạy học cho sinh viên sư phạm để trở thành những GV tương lai.
Các công trình nêu trên đề cập tới việc phát triển CTĐT theo TCNL thông qua xây dựng các mô - đun kỹ năng hành nghề, phát triển CTĐT theo định hướng năng lực thực hiện, xây dựng các tiêu chuẩn nghề hay các tiêu chí kiểm tra, đánh giá theo năng lực, dạy học theo năng lực thực hiện.Một số tác giả đề cập tới sự cần thiết phải phát triển đội ngũ GV dạy nghề có năng lực dạy học theo TCNL đảm bảo chuẩn đầu ra của sản phẩm đào tạo hoặc TCNL thực hiện trong tổ chức thực tập sư phạm, rèn luyện năng lực dạy học trong đào tạo GV 12 dạy nghề. Tuy nhiên các tài liệu nêu trên chưa đưa ra được mô hình tổng thể về đào tạo theo TCNL gắn với việc làm.2 Nghiên cứu về đào tạo hướng tới việc làm 1.1 Các công trình nghiên cứu ở nước ngoài Từ những năm 80 của thế kỷ trước, nhiều quốc gia trên thế giới như Úc, Mỹ, Anh đã tiến hành cải cách hệ thống GDNN theo hướng đào tạo đáp ứng TTLĐ.