Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VE QUAN LÝ ĐÀO TẠO NHÂN LỰC TẠI DOANH NGHIỆP 1. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu 1. Các công trình nghiên cứu về quản lý đào tạo nhân lực 1. Các công trình nghiên cứu ở nước ngoài: Sự phát triển nhanh, mạnh của sản xuất có tính công nghiệp cao ở các nước phát triển đòi hỏi sự chuyên môn hóa và khả năng thích ứng cao của nhân lực.
Thực tiễn này đặt ra nhu cầu nghiên cứu và thực hành các mô hình đào tạo nhân lực tại chỗ nhằm nâng cao mức độ thích ứng của người lao động đối với những thay đổi nhanh chong của công nghệ và kỹ thuật ở đơn vị sản xuất. Trong bối cảnh đó, ở các nước phát triển, đã có nhiều công trình nghiên cứu về đảo tạo nhân lực, đào tạo tại chỗ và quản lý phát triển nguồn nhân lực theo nhu cầu của doanh nghiệp. Nghiên cứu có giá trị định hướng cho việc tìm kiếm các mô hình đào tạo nhân lực hiệu quả đáp ứng nhu cầu sản xuất của doanh nghiệp là công trình của Mel Silberman và Carol Auerback [99] đã khởi xướng quan điểm về “Đào tạo tích cực”. Quan điểm này cho rằng: Chia khóa dé đào tạo thành công là thiết kế hoạt động học như thế nào dé người học tiếp thu được kiến thức và kỹ năng chứ không phải chỉ tiếp nhận chúng.
Việc học không phải là hệ quả tất yếu của việc rót thông tin vào đầu người học mà đòi hỏi người học tự mình tham gia và thực hiện. Chỉ có đào tạo tích cực mới làm được điều này. Năm 2001, tác phẩm “Cầm tay chỉ việc” của Gary R. Sisson [94] đã giới thiệu một phương pháp đào tạo rất đơn giản nhưng hiệu quả.
Đây là phương pháp đào tạo chủ yếu cho những công việc đơn giản, ít đòi hỏi tính kỹ thuật mà chủ yếu là kỹ năng. Với phương pháp đào tạo này, những người thợ cả có thé hướng dẫn, điều chỉnh các hoạt động nghề nghiệp cho công nhân mới ngay trên công việc thực tế, từ dễ đến khó. Kỹ năng, tay nghề của người công nhân sẽ được tích lũy và phát triển dan theo công việc. 9 Quan điểm đào tạo tích cực được nghiên cứu vận dụng trong đào tạo nhân lực tại chỗ tương đối rộng rãi.
Trong đào tạo nhân lực tại chỗ, vấn đề nhu cầu đảo tạo được các nhà nghiên cứu đặc biệt quan tâm. Trong tác phẩm “Xác định các công việc hướng dẫn người đảo tạo phân tích nhu cầu va nhiệm vụ dao tao” [105], Zemke. da khang dinh: trong tam cua viéc dao tao la phải thu hẹp khoảng cách giữa việc thực thi công việc mong muốn với việc thực thi công việc hiện tai của người lao động. Khi việc phân tích nhu cầu dao tạo được lập kế hoạch và thực hiện một cách chuẩn mực thì kết quả này sẽ là nền tảng cho việc đào tạo có hiệu quả.
Các trường hợp được các tác giả khẳng định phải dao tạo nhân lực là: + Mọi người cần có các năng lực vì họ còn mới lạ đối với công việc. + Đặc điểm chi tiết công việc thay đổi và những người đang làm công việc này cần được đào tạo thêm. + Nhân viên được điều chuyên giữa các bộ phận. + Những người đang làm công việc đó chưa đạt tiểu chuẩn đề ra.
Diana Walter với tác phẩm “Đào tạo tại chỗ” (còn được gọi là: Đào tạo tại nơi làm việc) [92] đã khái quát hóa mô hình đào tạo tại chỗ và khẳng định đào tạo tại chỗ là phương pháp rất hiệu quả giúp con người thu nhận các kiến thức và kỹ năng liên quan đến công việc cụ thé của họ vì hoạt động đảo tạo được lập kế hoạch, tổ chức đào tạo và hướng dẫn ngay tại nơi làm việc của người học. Đào tạo tại chỗ là phương pháp thích hợp để phát triển các kỹ năng thành thạo đồng nhất với nghề nghiệp của người học, giúp người học có thé nhanh chóng nâng cao tay nghề và gia tăng năng suất lao động. Công trình “Cấu trúc của đào tạo tại chỗ: Nâng cao trình độ chuyên môn của người lao động tại nơi làm việc” của Ronald L.Jacobs [103] đã có sự hướng dẫn tong quát dé hiểu, phát triển và sử dụng cấu trúc đào tạo tại chỗ (S-OJT): Mục tiêu sâu xa của nó là cải tiến phương pháp đào tạo đang được sử dụng nhằm phát triển năng lực bậc cao cho người lao động tại nơi làm việc. Khi đã được phát triên, năng lực chuyên môn bậc cao sẽ được tận dụng 10 để giải quyết van dé lợi ích cho cả cá nhân, cả tổ chức và cho toàn xã hội.
Và đây chính là mục tiêu mà các doanh nghiệp đặt ra cho quá trình kinh doanh của mình. Bên cạnh việc chọn phương pháp đào tạo hiệu quả thì vấn đề chiến lược cho đào tạo cũng rất quan trọng đặc biệt là đối với các nước đang phát triển. Kerrigan va Jeff S. Luke đã đưa ra những kién giải về vấn đề này trong tác phâm “Quản lý chiến lược đào tạo ở các nước đang phát triển” [98].
Trong tác phẩm này các tác giả đã nêu bật được những đặc trưng cơ bản của thị trường lao động ở các nước đang phát triển. Quan trọng hơn là các tác giả đã đưa ra những phương pháp tiếp cận về đào tạo, trong đó đề cao phương thức dao tạo tại chỗ cũng như việc da dạng hóa mục tiêu dao tạo nhăm đáp ứng nhu cầu đa dang của thị trường lao động ở các nước đang phát triển. Đào tạo chỉ thực sự là hiệu quả khi những người lao động sau khi hoàn thành các khóa đào tạo có thể và được chấp nhận tham gia ngay vào thị trường lao động. Tác pham "Quản lý Giáo dục và Dao tạo Kỹ thuật và Hướng nghiệp dé Dap ứng Nhu cầu Thị trường Lao động" của R.
Noonan [101] đã khang định: Thị trường lao động bao gồm nhiều loại hình lực lượng lao động, làm việc ở lĩnh vực chính thức và không chính thức, các khu vực khác nhau có thị trường lao động khác nhau. Tác phẩm cũng đã phân tích quy luật cung cầu và hiệu quả của đảo tạo nhân lực trong cơ chế thị trường. Từ đó đưa ra các yêu cầu cho quản lý giáo dục, đào tạo cả về kỹ thuật và hướng nghiệp, phải đáp ứng được nhu cầu của thị trường lao động trong cơ chế thị trường hiện nay. Các công trình nghiên cứu ở trong nước: Vẫn đề đào tạo nhân lực và phát triển nguồn nhân lực luôn được Đảng và Nhà nước ta quan tâm trong suốt quá trình công nghiệp hóa và phát triển các doanh nghiệp công nghiệp, đặc biệt trong giai đoạn hiện nay, với mục tiêu đưa Việt Nam cơ bản trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại vào năm 2020 (Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XI của Đảng Cộng sản Việt Nam [16 |).
11 Trong những năm gần đây, nhằm hiện thực hóa các chủ trương, chính sách của Dang và Nhà nước vao cuộc sống, các nhà khoa học đã có nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề đào tạo nhân lực, đào tạo nhân lực gan VỚI nhu cầu của thị trường lao động. Các công trình nghiên cứu khoa học đã đưa ra nhiều giải pháp nâng cao hiệu quả của công tác đào tạo nhân lực, đào tạo có trọng tâm, gan với nhu cầu thực tế về nguồn nhân lực của thị trường và đã góp phan từng bước giải quyết được van đề nguồn nhân lực (cả về số và chất lượng) cho công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Năm 2001, Phạm Minh Hạc với công trình “Nghiên cứu con người và nguồn nhân lực đi vào công nghiệp hóa, hiện đại hóa” [26] đã đưa ra những quan niệm rất sát thực về con người; nguồn nhân lực; công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Đặc biệt tác giả đã xác định được những yêu cau, điều kiện cần phải có của các yếu tố con người, nguồn nhân lực khi đất nước ta tiến hành xây dựng công nghiệp hóa, hiện đại hóa.
Dé nang cao chat luong nguồn nhân lực, đặc biệt đối với những người tham gia trực tiếp vào quá trình sản xuất thì hệ thống giáo dục nghề nghiệp có vai trò quyết định. Tuy nhiên, hệ thống giáo dục chỉ thực sự là hiệu quả khi được xây dựng trên yêu cầu và phục vụ cho thị trường lao động. Các nội dung này đã được nêu rất rõ trong đề tài “Mối quan hệ giữa hệ thống giáo dục nghề nghiệp với thị trường lao động” của Nguyễn Viết Sự [72] và nghiên cứu “Giáo dục nghề nghiệp, một số vấn đề lý luận và thực tiễn” của Nguyễn Đức Trí [84]. Quá trình mở cửa, hội nhập kinh tế quốc tế đã mang lại nhiều cơ hội nhưng kèm theo là những thách thức lớn đòi hỏi chúng ta có những thay đổi căn bản.
Lúc này vấn đề đào tạo nhân lực và các điều kiện của công nghiệp hóa, hiện đại hóa đã thay đổi phù hợp với điều kiện kinh tế toàn cầu và hội nhập quốc tế. Trong tình hình đó, Nguyễn Minh Đường và Phan Văn Kha với tác phẩm “Đào tạo nhân lực đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế” [22] đã đưa ra những phương pháp tiếp cận, cơ sở lý luận về đào tạo nhân lực trong 12 cơ chế thị trường và đã đề xuất một số giải pháp cho đảo tạo nhân lực ở nước ta trong điều kiện kinh tế thị trường toàn cầu và hội nhập quốc tế. Thang 6 năm 2008, tại Hải Dương đã có Hội nghị về đào tạo và sử dụng nhân lực sau đảo tạo. Tại Hội nghị đã có một số bài phát biểu rất giá tri của các nhà quản lý và các nhà khoa học như sau: + Phan Văn Kha khi bàn về “Mối quan hệ giữa dao tạo với sử dụng lao động trong nền kinh tế thị trường” [36] đã khang định mối quan hệ tat yếu và sông còn giữa đào tạo và sử dụng nhân lực; Đồng thời, tác giả cũng dé ra một số giải pháp nhằm tăng cường mối quan hệ này.
+ Nguyễn Tiến Dũng có bài phát biểu về “Một số van đề về dao tạo theo nhu cau của doanh nghiệp” [11]. Nghiên cứu của tác giả cho thay: Dao tạo nghề cho doanh nghiệp có hai dạng là doanh nghiệp tự đào tạo nhân lực cho mình (đào tạo tại chỗ) và cơ sở dạy nghề cung ứng lao động qua đào tạo cho doanh nghiệp; Đảo tạo tại chỗ là xu hướng chung của thế giới hiện nay vì có nhiều ưu điểm. Trong cơ chế thị trường hiện nay, thị trường lao động cũng bị điều tiết bởi quy luật cung — cầu.