CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ ĐÀO TẠO NGÀNH ĐIỀU TRA HÌNH SỰ Ở HỌC VIỆN, TRƯỜNG ĐẠI HỌC CÔNG AN NHÂN DÂN TRONG BỐI CẢNH HIỆN NAY 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Các nghiên cứu về đào tạo ngành Điều tra hình sự 1. Các nghiên cứu trên thế giới Đào tạo và các thành tố của quá trình đào tạo được nhiều tác giả trên thế giới nghiên cứu và đề cập trong các công trình của mình, có thể kể đến như: Raymon A.Nick Blanchard and James W.
Wager, Katharine Golas, John M. Các nghiên cứu về đào tạo cảnh sát nói chung và đào tạo ngành ĐTHS nói riêng của các tác giả trên thế giới được viết dưới nhiều góc độ và cách tiếp cận khác nhau: Cuốn sách International perspectives on Police Education and Training (Các quan điểm quốc tế về GD&ĐT công an) của tác giả Perry Stanislas (2014) cung cấp một cái nhìn toàn cảnh về đào tạo lực lượng cảnh sát trên thế giới, trong đó tập trung vào 8 nội dung chính: (1) khái niệm GD&ĐT lực lượng cảnh sát và những lợi ích cũng như hạn chế của GD&ĐT lực lượng cảnh sát ở các nước,(2) các chủ thể liên quan đến GD&ĐT lực lượng cảnh sát, (3) những yếu tố chi phối và tác nhân thúc đẩy các chính sách liên quan đến công tác GD&ĐT lực lượng cảnh sát,(4) cách thức triển khai công tác GD&ĐT lực lượng cảnh sát, (5) mục tiêu của GD&ĐT lực lượng cảnh sát, (6) sự ảnh hưởng của yếu tố lịch sử và văn hóa lên cách thức và loại hình cải cách 10 GD&ĐT lực lượng cảnh sát, (7) cách thức đánh giá kết quả GD&ĐT, (8) các xu hướng của GD&ĐT lực lượng cảnh sát trong tương lai [64] Isabelle Barkowiak-Théron (2019) với bài viết “Research in police education: current trends” (Nghiên cứu về đào tạo cảnh sát: các xu hướng hiện nay) khái quát một số xu hướng phát triển hiện nay trong công tác đào tạo lực lượng cảnh sát ở một số nước như hình thành quan hệ đối tác giữa cảnh sát và các trường đại học để giám sát công tác đào tạo cảnh sát (Úc); triển khai Khung trình độ đào tạo cảnh sát (Police education qualifications framework - PEQF) với mục tiêu là hỗ trợ sự phát triển của lực lượng cảnh sát thông qua việc cung cấp một cách tiếp cận quốc gia nhất quán để công nhận và nâng cao các tiêu chuẩn trong GD&ĐT lực lượng cảnh sát”(Anh) [61, Tr220] Tác giả Paterson Craig (2011) thông qua bài viết Adding value? A review of the international literature on the role of higher education in police training and education (Gia tăng giá trị? Đánh giá về vai trò của giáo dục đại học trong đào tạo và giáo dục cảnh sát) khẳng định vai trò của giáo dục đại học đối với việc đào tạo sỹ quan cảnh sát so với hình thức huấn luyện binh lính truyền thống, cụ thể là giúp nâng cao tính chuyên nghiệp, trách nhiệm giải trình và tính pháp lý của lực lượng cảnh sát thông qua mối quan hệ phối hợp giữa lực lượng cảnh sát và các học viện, trường đại học đào tạo cảnh sát. Để đạt được điều này, cần có mối quan hệ chặt chẽ giữa hai bên, một bên là lực lượng công an tại các đơn vị thực tế (người SDLĐ); một bên là các học viện, trường đại học công an (đơn vị đào tạo). Cụ thể, tác giả cho rằng các đơn vị công an cần xác định rõ ràng những kiến thức, năng lực nào cần đạt được của một sỹ quan công an trong thực tế chiến đấu, từ đó nhà trường, với chuyên môn của mình, xác định và triển khai các phương pháp GD&ĐT thích hợp để đạt được mục tiêu đã đề ra [63, Tr19] Tác giả Rick D.
Giovengo (2017) với cuốn Training law enforcement officers (Đào tạo lực lượng cán bộ thực thi pháp luật) bàn về các yếu tố trong quá trình đào tạo cảnh sát như đội ngũ GV, CTĐT, kiểm tra đánh giá, thực tập thực tế tại đơn vị chiến đấu,… Trong đó, tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc thực tập tại đơn vị thực tế trong CTĐT vì chỉ tại đơn vị chiến đấu thực tế thì kiến thức và kỹ năng đã được học của một sỹ quan công an mới được vận dụng tối đa và có thể đánh giá một cách chính xác. Theo tác giả, có 04 yếu tố cần đảm bảo để nâng cao chất lượng đào tạo, đó là: (1) Động lực của người học, (2) CTĐT, (3) GV, (4) Môi trường thuận lợi với đầy đủ trang thiết bị và CSVC phục vụ giảng dạy và học tập. Bốn yếu tố này cần phải được phát triển đồng bộ, thiếu một trong các yếu tố đều ảnh hưởng đến chất lượng đào tạo của cơ sở giáo duc [67]. 11 Bàn về bối cảnh của công tác công an hiện nay, báo cáo mới nhất của Trung tâm đổi mới Interpol vào Tháng 3/2022 Scanning for the Future(s) of Policing: First steps towards a new global paradigm (Tương lai của lực lượng công an: Các bước đầu tiên hướng tới một mô hình toàn cầu mới) đã chỉ ra 9 yếu tố ảnh hưởng đến công tác công an trong tình hình mới.
Bối cảnh trên đem lại những xu hướng phát triển và đặc điểm mới đối với công tác công an nói chung và công tác điều tra tội phạm của lực lượng ĐTHS nói riêng trong thời gian tới, cụ thể là: sự xuất hiện của các loại tội phạm mới ngày càng phức tạp dẫn đến xu hướng hợp tác ngày càng chặt chẽ giữa các tổ chức thực thi pháp luật trên thế giới; sự đổi mới liên tục trên tất cả các lĩnh vực của đời sống tạo ra cả những hành vi phạm tội mới cũng như công cụ điều tra mới như các biện pháp điều tra dựa trên nền tảng kỹ thuật số và các biện pháp thu thập chứng cứ điện tử… Báo cáo khẳng định công tác tuyển dụng nhân sự cho ngành công an cũng như công tác đào tạo và phát triển lực lượng cũng cần thay đổi phù hợp để đáp ứng sự chuyển biến không ngừng của bối cảnh thế giới. Cụ thể, đối với công tác tuyển dụng, cần có những chiến lược và quy trình tuyển dụng mới nhằm thu hút những thế hệ người trẻ có khả năng khai thác và xử lý dữ liệu, đồng thời có kỹ năng về công nghệ kỹ thuật số. Đối với công tác GD&ĐT các học viện và trường đại học CAND cần điều chỉnh CTĐT theo hướng trang bị cho người học những kiến thức và kỹ năng để thích ứng với công nghệ số. Báo cáo nhấn mạnh rằng ngoài các kỹ năng như bắt giữ đối tượng, bắn súng, lái xe, các học viện, trường đại học công an cần chú trọng hơn đến việc đào tạo ứng dụng kỹ thuật số trong ĐTHS, kỹ năng xử lý và bảo mật bằng chứng điện tử, các khoa học ứng dụng khác và vận dụng các kỹ năng tâm lý.
Trong một thế giới có nhịp độ nhanh, các nhà QL đào tạo sẽ thường xuyên phải đánh giá và cập nhật mục tiêu, nội dung chương trình học tập để đảm bảo phù hợp cho sĩ quan công an. CTĐT cần có sự linh hoạt và khả năng thích ứng cao đối với tình hình mới. Viết về đào tạo ngành ĐTHS trong bối cảnh mới, bài viết Next Generation of Evidence Collecting: The Need for Digital Forensics in Criminal Justice Education (Thế hệ tiếp theo của công tác thu thập chứng cứ: Nhu cầu về kỹ thuật hình sự số trong giáo dục tư pháp hình sự) của tác giả Scott H. Theo tác giả, ngành ĐTHS hiện nay đang có nhu cầu rất cao về cán bộ có thể thu thập, xử lý chứng cứ điện tử và cách tốt nhất để đáp ứng nhu cầu này đó là thiết kế và triển khai 12 các CTĐT ngành ĐTHS trong đó tích hợp các môn học về kỹ thuật hình sự số tại các trường đại học trên thế giới.
Nội dung CTĐT cần cập nhật những kỹ thuật và phần mềm mới nhất liên quan đến ĐTHS, thế hệ mới của lực lượng ĐTHS cần nhận thức sâu sắc về việc học tập liên tục và suốt đời vì những phát triển trong kỹ thuật hình sự số trên thế giới là từng ngày và không ngừng biến đổi [69]. Các nghiên cứu trong nước Nghiên cứu về đề tài đào tạo ngành ĐTHS có thể kể đến tác giả Nguyễn Ngọc Anh (2011) với cuốn Nâng cao hiệu quả hoạt động của điều tra viên trong điều tra vụ án hình sự trình bày cơ sở lý luận và thực tiễn nhiệm vụ, quyền hạn của điều tra viên, từ đó đề xuất các giải pháp kiện toàn và nâng cao chất lượng điều tra viên. Theo tác giả, nâng cao chất lượng bồi dưỡng, đào tạo ĐTV là một yêu cầu cấp bách góp phần bảo đảm chất lượng hoạt động tư pháp hình sự nước ta, cụ thể là cần phải: (1) thể hiện rõ tính “nghề” ngay từ bước tuyển sinh, tuyển chọn những thí sinh có năng khiếu; (2) đổi mới nội dung, chương trình, phương pháp giảng dạy; (3) tăng cường hợp tác quốc tế trong lĩnh vực đào tạo; (4) bảo đảm đủ số lượng và chất lượng trang thiết bị, phương tiện đáp ứng nhu cầu [1]. Bài viết Nhiệm vụ của ĐTHS trong tình hình mới và những vấn đề đặt ra đối với công tác đào tạo tại Học viện An ninh nhân dân của tác giả Nguyễn Quang Chiến (2018) đề cập đến 03 vấn đề mới đối với công tác ĐTHS trong giai đoạn hiện nay, đó là: (1) xu thế dân chủ và các nhân tố tranh tụng đang ngày càng được tăng cường, quyền của bên bị buộc tội ngày càng được mở rộng; (2) tình hình tội phạm diễn biến ngày càng phức tạp, khó lường; (3) cách mạng 4.0 làm thay đổi toàn diện cách thức hoạt động của các đối tượng phạm tội.
Tác giả Trần Tuấn Tú (2021) có bài viết Đào tạo đại học ngành Điều tra hình sự đáp ứng yêu cầu bảo vệ an ninh quốc gia nhấn mạnh những tác động của cách mạng Công nghiệp; đòi hỏi các GV phải khai thác thế mạnh, ưu điểm của những lĩnh vực số, chuyển hóa số để ứng dụng ngay và có hiệu quả trong quá trình dạy và học ngành ĐTHS. Tác giả đề xuất: biên soạn mới các bài giảng về thu thập phương tiện điện tử, dữ liệu điện tử, hợp tác quốc tế trong điều tra tội phạm; đẩy mạnh nghiên cứu khoa học về an ninh mạng, gián điệp mạng, dữ liệu điện tử; ứng dụng các công nghệ mới vào giảng dạy như phòng học thực tế ảo để phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học viên.