CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHỔ CẬP GIÁO DỤC VÀ QUẢN LÝ CÔNG TÁC PHỔ CẬP GIÁO DỤC 1. Tổng quan lịch sử nghiên cứu vấn đề Ngay từ thời xa xưa, con nguời đã quan tâm đến việc giáo dục, không chỉ các nhà giáo dục học, mà còn cả các nhà triết học, các nhà tâm lý học, các nhà kinh tế học…Tư tưởng PCGD đã xuất hiện từ thời kỳ cổ đại và tùy theo thể chế xã hội, trình độ kinh tế -xã hội, các tư tưởng PCGD của mỗi thời kỳ có những điểm khác biệt. Các nhà tư tưởng lớn như Khổng tử, Platon (thời cổ đại), đã đề ra tư tưởng giáo dục bình đẳng – dân chủ như “Hữu giáo vô loại ” (Khổng Tử); “ Bình đẳng giới trong giáo dục”, “giáo dục cưỡng bức cho tất cả mọi người ” (Platon). Tuy nhiên, do hạn chế của lịch sử, bình đẳng giáo dục chỉ dành cho tầng lớp trên, không tính đến tầng lớp nô lệ, thợ thủ công hay thương nhân.
Mặc dù còn có những hạn chế nhưng Platon được coi là người đặt nền móng cho tư tưởng giáo dục bắt buộc [52, tr 11]. Tư tưởng về PCGD và giáo dục bắt buộc tiếp tục được các nhà tư tưởng, nhà khoa học, chuyên gia giáo dục … nghiên cứu và phát triển theo tiến trình của lịch sử: Thời Trung cổ phải kể đến tư tưởng bình đẳng giáo dục, giáo dục toàn diện của nhà tư tưởng Aviceman (980-1037 sau C. Thời cận đại là Thomas More (1478-1535), với tư tưởng giáo dục phổ cập, không phân biệt nam nữ. Thời kỳ Phục hưng là nhà giáo dục kiệt xuất Comenxki (1592-1670) với tư tưởng: mọi trẻ em dù giàu hay nghèo, xuất thân từ gia đình có học hay vô học, trai hay gái nông thôn hay thành thị đều phải được học trong trường học bằng tiếng mẹ đẻ.
Thế kỷ Ánh sáng, nổ i bật là Rousseau (1712 -1778), triết gia Claude Adriana Helvétius (1715-1771) và nhà tư tưởng giáo dục Deni Diderot (1713-1784) với chủ trương giáo dục dành cho quảng đại quần chúng nhân dân, giáo dục tiểu học là giáo dục miễn phí và cưỡng bức. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Cách mạng Tư sản Pháp 1789 đã sả n sinh không chỉ một xã hội mới mà cả một nền giáo dục mới. Marquis de Coondrrcet, Pestalozz (1743-1784) đã tuyên bố giáo dục thuộc về nhân dân, giáo dục là trách nhiệm của nhà nước đối với mọi công dân; giáo dục là phải phổ cập và mi ễn phí ở mọi bậc học, bình đẳng đối với cả nam và nữ. Thời hiện đại phải kể đến các nhà tư tưởng và nhà lãnh đạo lớn như: Johann Heinrich Pestalozz, Usinxki K.Engel, Lê Nin, Hồ Chí Minh …với tư tưởng bình đẳng giáo dục, thực hiện phổ cập giáo dục và phát triển năng lực và khả năng của con người một cách toàn diện và hài hòa ….
Thấy rõ tầm quan trọng của PCGD, trên thế giới đã có nhiều tác giả , nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề này, sau đây là những khái quát về một số công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan gần đến vấn đề nghiên cứu của luận án. Nghiên cứu ở nước ngoài Trước hết phải đề cập đến tài liệu “ PCGD tiểu học: khái niệm, thực tr ạng và chiến lược ” của J. Tác giả đã trình bày và phân tích rõ về khái niệm PCGD: đó là tất cả mọi trẻ em trong độ tuổi PCGD được hưởng một nền giáo dục tiểu học đầy đủ. Tác giả đã phân tích thực trạng PCGD ở các nước và đã chỉ ra được nguyên nhân dẫn đến tình trạng tỉ lệ nhập học thấp chủ yếu là do điều kiện kinh tế xã hội thấp, tỉ lệ đói nghèo cao, mạng lưới trường, lớp, cơ sở vật chất và giáo viên còn rất thiếu thốn [96, tr 5, 6].
Trong nghiên cứu “ Thách thức trong phổ cập giáo dục tiểu học ” (DFIF) đã chỉ rõ thực trạng PCGD tiểu học trên thế giới, mục tiêu PCGD tiểu học đến năm 2015 và những thách thức trong PCGD tiểu học đó là: đói nghèo, phong tục tập quán, trình độ giáo dục của cha mẹ, công bằng trong giáo dục. Tuy nhiên, nghiên cứu chưa chỉ rõ được giải pháp để thực hiện PCGD tiểu h ọc [106, tr 21 đến tr 28] … Trong nghiên cứu của cộng đồng châu Âu: “ Những năng lực chính: một khái niệm phát triển trong giáo dục bắt buộc” (2002) đã đề cập đến khái niệm giáo dục bắt buộc, vai trò của giáo dục bắt buộc đối với phát triển nguồn nhân lực và kinh tế xã hội. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nghiên cứu đã chỉ rõ 5 nội dung chính được giáo dục cho học sinh trong bậc phổ cập đó là: tính toán, tiếng mẹ đẻ, xã hội, ngoại ngữ , khoa học và đã đề cập đến những năng lực chính cần được hình thành dần dần cho học sinh trong bậc học phổ cập đó là: giao tiếp, giải quyết vấn đề, tranh luận, lãnh đạo, sáng tạo, tạo động lực, làm việc nhóm và tự học. Nghiên cứu c ũng chỉ rõ thực trạng giảng dạy các kiến thức và năng lực này cho học sinh trong bậc h ọc bắt buộc ở một số nước châu Âu như: Bỉ, Đức, Ý, Hà Lan, Anh, Luxembour, Bồ Đào Nha, Thụy Điển, Áo… tuy nhiên nghiên cứu chưa chỉ rõ được làm thế nào để thực hiện chương trình trong điều kiện giáo dục ở những địa phương khó khăn [83, tr 14, 15]; Trong tài liệu “Universal Education” (2006) của Jennifer M.
Flanagan cũng đã đề cập đến thuật ngữ về phổ cập, phổ cập giáo dục; Các đối tượng tham gia công tác PCGD; Các nguyên tắc của PCGD. Tro ng đó đã nhấn mạnh đến 3 câu hỏi khi thực hiện giáo dục phổ cập đó là: “Who, What, How” (Ai, Cái gì và Như thế nào ). Nghiên cứu đã nhấn mạnh đến để thực hiện PCGD thành công cần: (i) Xây dựng cộng đồng học tập, khuyến khích phối hợp gia đình, nhà trường, c ộng đồng; (ii) Tạo môi trường học tập an toàn t rong gia đình; (iii) Đảm bảo các điều kiện về nguồn lực để hỗ trợ cho giáo viên và học sinh [97, tr 1, 2]. Các biện pháp thực hiện PCGD cũng được đề cập rõ trong nghiên cứu về “ Đánh giá việc thực hiện chính sách trong lần đầu thực hiện giáo dục bắt buộc ở Bồ Đào Nha” (đánh giá quốc tế) (2008), đó là: đưa việc thực hiện giáo dục bắt buộc vào văn bản của nhà nướ c; đội ngũ lãnh đạo, chỉ đạo phải có đủ năng lực; kết hợp mở rộng mạng lưới trường lớp; tăng thời gian học cả ngày ; tổ chức các hoạt động giáo dục, đào tạo ; nâng cao năng lực của giáo viên, CBQL; giám sát và đánh giá thường xuyên quá trình thực hiện giáo dục bắt buộc [105, tr 23, 24], tuy nhiên nghiên cứu này chưa chỉ rõ được công tác quản lý đội ngũ giáo viên, việc phối hợp các cấp trong quản lý chỉ đạo việc thực hiện giáo dục bắt buộc.
Trong tác phẩm “Giáo dục bắt buộc và lao động trẻ em; bài học, thách thức và định hướng tương lai ” (2005) của Alec Fyfe, từ kết quả phân tích thực trạng, tác giả đã nêu lên những thách thức đó là tỉ lệ huy động học sinh đến trường thấp, tỉ lệ bỏ học 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cao…và đã đề ra giải pháp : có chính sách giáo dục bắt buộc cho đối tượng trẻ lao động; miễn học phí và lệ phí; đầu tư cho giáo dục; tạo môi trường học tập thân thiện cho học sinh ; ưu tiên giáo dục cho trẻ em gái ; đưa giáo dục và bắt buộc giáo dục đối với trẻ em lao động vào chương trình hành động của các quốc gia ; tăng cường nguồn đầu tư cho giáo dục, đặc biệt giáo dục cho trẻ trong độ tuổi lao động [80, tr 45đến 47], tuy nghiên cứu cứu chưa chỉ rõ được các biện pháp để huy động và quản lý được trẻ em trong độ tuổi giáo dục bắt buộc nhằmgiảm bớt tỉ lệ học sinh bỏ học để tham gia lao động. Trong tác phẩm “Hướng tới giáo dục tiểu học phổ cập” (2006) của Nancy Birdsall, Ruth Levine, and Amina Ibrahim, đã đề cập đến 2 chiến lược để thực hiện PCGD, đó là: (i) đảm bảo tỉ lệ học sinh đến trường cao nhất: Giảm tối thiểu học phí và lệ phí; cung cấp các điều kiện cho học sinh chuyển đổi chương trình học tập; hỗ trợ ăn trưa cho học sinh; hỗ trợ các chương trình chăm sóc sức khỏe; xây dựng các chương trình cho trẻ em gái; giáo dục kỹ năng sống cho học sinh; phá vỡ vòng luẩn quẩn nghèo đói và thiếu học của người mẹ; mở rộng cơ hội học tập sau tiểu học ; (ii) Tạo môi trường học tập tốt nhất : Thực hiện tốt các cam kết về PCGD của nhà trường và của quốc gia, nâng cao trách nhiệm của chính quyền địa phương; C ung cấp đầy đủ các thông tin về PCGD cho cha mẹ học sinh và cộng đồng; nâng cao vai trò của các tổ chức xã hội; Cung cấp đầy đủ các nguồn lực để đảm bảo thực hiện PCGD: tài chính, giáo viên, cơ sở vật chất, trang thiết bị và đồ dùng dạy học, … [103, tr. Và nhiều nghiên cứu của các tác giả khác. Các nghiên cứu ở nước ngoài đã đề cập đến các khái niệm về PCGD, giáo dục bắt buộc, thực trạng PCGD và những khó khăn và nguyên nhân đó là do điều kiện kinh tế xã hội thấp, tỉ lệ đói nghèo cao, mạng lưới trường, lớp, cơ sở vật chất và giáo viên còn rất thiếu thốn và đã đưa ra một số giải pháp để thực hiện PCGD, tuy nhiên các nghiên cứu chưa đề cập đến việc phân biệt rõ khái niệm PCGD và giáo dục bắt buộc; các nghiên cứu mới dừng lại ở việc đưa ra các nguyên nhân cản trở việc thực hiện PCGD mà chưa phân tích rõ nguyên nhân nào là chủ yếu ảnh hưởng đến PCGD ở các vùng khó khăn; các nghiên cứu đã đề xuất một số giải pháp PCGD, tuy nhiên chưa có 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nghiên cứu nào chú trọn g đến hệ thống các giải pháp quản lý công tác PCGD.
Vì vậy, nghiên cứu xác định các nhân tố ảnh hưởng lớn đến công tác PCGD, quản lý công tác PCGD và đề xuất các giải pháp quản lý công tác PCGD là những vấn đề cần được nghiên cứu tiếp tục. Nghiên cứu trong nước Thấy rõ tầm quan trọng của giáo dục , Chính phủ Việt Nam rất quan tâm đến phát triển giáo dục và đã ban hành nhiều văn bản và chương trình thực hiện và đã có nhiều công trình nghi ên cứu phục vụ cho mục tiêu này .