Chương 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ CÔNG TÁC QUẢN LÝ CHI NGÂN SÁCH XÃ 1. Cơ sở lý luận về quản lý chi ngân sách xã 1. Tổng quan về ngân sách nhà nước Ngân sách Nhà nước là một phạm trù kinh tế và là phạm trù lịch sử, bao gồm toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm để đảm bảo thực hiện các chức năng và nhiệm vụ của nhà nước.
Ngân sách nhà nước được phân định thành ngân sách Trung ương và ngân sách địa phương. Ngân sách Trung ương là ngân sách của các bộ, cơ quan ngang bộ, cơ quan thuộc Chính phủ và các cơ quan khác ở Trung ương. Ngân sách địa phương bao gồm ngân sách của đơn vị hành chính các cấp có Hội đồng nhân dân và Uỷ ban nhân dân (Tỉnh, huyện, xã). Chi NSNN là quá trình Nhà nước phân phối và sử dụng quỹ NSNN vào việc thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước theo những nguyên tắc nhất định [29].
Chi NSNN bao gồm hai quá trình: phân phối và sử dụng quỹ NSNN. Quá trình phân phối là quá trình phân bổ kinh phí từ quỹ NSNN theo những tiêu chí, tỷ lệ nhất định để hình thành các quỹ tiền tệ nhỏ hơn trước khi đưa vào sử dụng. Nói cách khác, đó là quá trình phân bổ quỹ NSNN thành nhiều phần với những cơ cấu nhất định cho những nội dung, đối tượng thụ hưởng NSNN khác nhau đảm bảo với một nguồn lực tài chính có hạn nhưng lại phải đáp ứng các nhu cầu chi tiêu trong quá trình thực hiện các chức năng nhiệm vụ của Nhà nước [29]. Quá trình sử dụng là quá trình trực tiếp chi dùng các khoản tiền được cấp phát từ quỹ NSNN cho các công việc cụ thể theo các mục đích đã định.
6 Chi NSNN bao gồm các khoản chi phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh, bảo đảm hoạt động của bộ máy nhà nước; chi trả nợ của Nhà nước; chi viện trợ và các khoản chi khác theo quy định của pháp luật. Ngân sách xã trong hệ thống ngân sách Nhà nước Ngân sách xã là cấp ngân sách cơ sở trong hệ thống NSNN, là quỹ tiền tệ tập trung phản ánh mối quan hệ kinh tế giữa một bên là chính quyền xã với một bên là các chủ thể khác thông qua sự vận động của các nguồn tài chính nhằm đảm bảo thực hiện chức năng nhiệm vụ của chính quyền xã trên mọi lĩnh vực kinh tế, chính trị, an ninh trật tự và văn hoá, xã hội trên địa bàn theo phân cấp[29]. Nói một cách cụ thể: Ngân sách xã là toàn bộ các khoản thu, chi được quy định trong dự toán hàng năm do HĐND cấp xã quyết định và giao cho UBND cấp xã thực hiện nhằm đảm bảo thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của chính quyền cấp xã. Mô hình phân cấp ngân sách của nhà nước[15] Qua hình 1.1 cho thấy, ngân sách xã là cấp ngân sách nhỏ nhất của ngân sách nhà nước.
Khái niệm, đặc điểm và vai trò của quản lý chi ngân sách xã Chi ngân sách cấp xã là quá trình phân phối và sử dụng quỹ ngân sách xã nhằm đảm bảo thực hiện chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước trên địa bàn 7 xã. Đó là toàn bộ các khoản chi của ngân sách cấp xã có trong dự toán, được cơ quan có thẩm quyền quyết định và thực hiện trong một năm để đảm bảo thực hiện các chức năng nhiệm vụ của chính quyền địa phương cấp xã và các mục tiêu phát triển KT-XH trên địa bàn xã [29]. Khái niệmquản lý chi ngân sách cấp xã Quản lý chi NSNN là sự tác động của cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền đến các hoạt động chi NSNN, làm cho quỹ NSNN được phân bổ, sử dụng đúng mục đích, tiết kiệm, hiệu quả, nhằm phục vụ tốt nhất cho việc thực hiện các chức năng, nhiệm vụ do cơ quan quản lý nhà nước đảm nhận. Quản lý chi ngân sách cấp xã là quá trình các cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền sử dụng hệ thống các biện pháp tác động vào hoạt động chi ngân sách cấp xã, đảm bảo cho các khoản chi ngân sách xã được sử dụng đúng mục đích, tiết kiệm và hiệu quả.
Ở đây, chủ thể quản lý chi ngân sách cấp xã là các cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền đối với lĩnh vực chi NSNN trên địa bàn các xã(Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân, Bộ phận tài chính kế toán xã, KBNN huyện, Phòng Tài chính huyện). Đối tượng quản lý là hoạt động chi ngân sách cấp xã. Hoạt động đó bao gồm việc lập dự toán; phân bổ dự toán; chấp hành dự toán; kiểm tra, kiểm soát, thanh toán các khoản chi NS cấp xã; quyết toán các khoản chi ngân sách cấp xã. Sự tác động của chủ thể quản lý tới đối tượng quản lý thông qua việc thực hiện các chức năng quản lý nhằm đạt được các mục tiêu cơ bản của quản lý chi ngân sách cấp xã.
Đó là mục tiêu sử dụng ngân sách cấp xã một cách hợp lý, tiết kiệm, hiệu quả cho phát triển KT-XH và ổn định kinh tế, chính trị, văn hoá, xã hội. trên địa bàn các xã,. Đặc điểm chi ngân sách nhà nước cấp xã Một là, chi ngân sách cấp xã gắn với quyền lực nhà nước cấp xã. Hai là, chi ngân sách cấp xã luôn gắn chặt chẽ với các nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội của xã, hoạt động của bộ máy hành chính ở xã, hoạt động của Đảng, các tổ chức chính trị ở xã và các hoạt động sự nghiệp trên địa 8 bàn xã.
Việc phân cấp nhiệm vụ chi cho ngân sách xã phải phù hợp với trình độ, khả năng quản lý của chính quyền xã. Ba là, chi ngân sách cấp xã là chi ngân sách ở cấp cơ sở. Xã vừa là cấp ngân sách vừa là đơn vị sử dụng ngân sách. Chi ngân sách xã do Uỷ ban nhân dân xã xây dựng và quản lý, Hội đồng nhân dân xã quyết định và giám sát.
Bốn là, hiệu quả chi NSNN là hiệu quả mang tính tổng hợp và toàn diện trên nhiều mặt. Năm là, cân đối ngân sách xã phải đảm bảo nguyên tắc chi không vượt quá nguồn thu quy định, Nghiêm cấp đi vay hoặc chiếm dụng dưới mọi hình thức để cân đối ngân sách xã. Vai trò của chi ngân sách cấp xã Vai trò của chi ngân sách xã được thể hiện trên các nội dung chủ yếu sau: Một là, cung cấp nguồn lực tài chính nhằm đảm bảo duy trì hoạt động của hệ thống chính quyền cấp xã. Hai là, là điều kiện quan trọng thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội trên địa bàn xã.
Ba là, góp phần quan trọng trong việc thực hiện mục tiêu công đảm bảo công bằng xã hội. Bốn là, Chi ngân sách có tác động nhất định đến việc thực hiện mục tiêu ổn định kinh tế vĩ mô của Nhà nước. Nguyên tắc của công tác quản lý chingân sách xã 1. Thực hiện đúng các quy định của nhà nước Nguyên tắc quản lý ngân sách cấp xã là thực hiện đúng và đầy đủ các quy định, cơ chế của pháp luật hiện hành.
Cơ chế quản lý ngân sách cấp xã là việc triển khai thực hiện các Luật, chế độ, chính sách cũng như các công cụ quản lý ngân sách cấp xã nhằm giúp cho hoạt động của chính quyền cấp xã đảm bảo tuân thủ theo đúng pháp luật của Nhà nước, công tác quản lý trong lĩnh vực ngân sách và tài chính cấp xã ngày càng hoàn thiện góp phần tích cực 9 vào việc tăng cường và nâng cao chất lượng quản lý ngân sách cấp xã trong từng thời kỳ. Đối với các chế độ, chính sách áp dụng trong quản lý ngân sách cấp xã như: Chế độ kế toán và tài chính xã đóng vai trò tích cực trong quản lý, điều hành và kiểm soát hoạt động tài chính tại cấp xã; chế độ, chính sách đối với cán bộ, công chức cấp xã; các chính sách đặc thù của trung ương và địa phương áp dụng cho chính quyền cấp xã và các hoạt động tại xã; cơ chế phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi và tỷ lệ phân chia nguồn thu cho cấp xã do HĐND cấp tỉnh quyết định; chế độ, tiêu chuẩn, định mức chi ngân sách cấp xã do các cấp có thẩm quyền quyết định. Còn các công cụ quản lý thể hiện qua công tác kiểm tra gồm có kiểm tra thường xuyên, kiểm tra đột xuất hoặc kiểm tra theo chuyên đề; công tác giám sát quá trình phân bổ dự toán, chấp hành và quyết toán ngân sách cấp xã hàng năm; công tác thanh tra việc thực hiện Luật ngân sách Nhà nước, thanh tra theo chuyên đề nhằm quản lý hữu hiệu các hoạt động kinh tế, xã hội tại cấp xã. Đánh giá tính chính xác, trung thực và hợp pháp của từng khoản thu, từng nội dung thu đã tập trung vào ngân sách xã; đồng thời tiến hành tổng hợp, phê chuẩn quyết toán thu ngân sách xã phải đảm bảo đúng trình tự, đầy đủ và kịp thời[29].
Tối đa hóa nguồn thu Tăng nguồn thu ngân sách là nhu cầu tất yếu của các địa phương trong quá trình phát triển. Chính vì thế, các địa phương đã có những việc làm cụ thể để tối đa hóa nguồn thu ngân sách trên địa bàn. Đối với các xã, hầu hết mỗi xã đều có những tiềm năng về đất đai, lao động; sự thuận lợi về tự nhiên vị trí địa lý cũng sẽ là một tiềm năng cho các ngành công nghiệp, dịch vụ thương mại phát triển. Do vậy, các xã đã thực hiện tốt một số biện pháp để khai thác các nguồn thu nhằm tối đa nguồn thu, về cơ bản để tối đa hóa nguồn thu thì các xã cần phải phối hợp nhiều biện pháp, trong đó: 10 Quản lý nguồn thu ngân sách chặt chẽ.
Đây là một trong những nhiệm vụ trọng tâm trong công tác quản lý tài chính cấp xã. Hiện nay, các xã đang phấn đấu khai thác hết được các nguồn thu trên địa bàn, không để sót các khoản thu theo quy định của pháp luật. Liên tục rà soát và kiểm tra tình hình thực hiện các khoản thu nhằm đôn đốc tập trung các khoản thu đúng hạn, không để xảy ra chậm thu, thất thu. Áp dụng công nghệ hiện đại trong quản lý.