CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHI NSNN VÀ QUẢN LÝ CHI NSNN 1. Khái niệm, đặc điểm và vai trò chi NSNN 1. Khái niệm chi NSNN Điều 2 luật NSNN số 299 ngày 23 tháng 5 năm 2007 ghi rõ: “ Chi NSNN bao gồm: các khoản NSNN chi phát triển KT-XH, đảm bảo quốc phòng, an ninh, đảm bảo hoạt động của bộ máy nhà nước; chi trả nợ của Nhà nước; chi viện trợ và các khoản chi khác theo quy định của phát triển. Như vậy: - Về bản chất: chi NSNN là tổng thể các quan hệ kinh tế dưới hình thức giá trị phát sinh trong quá trình phân phối và sử dụng quỹ NSNN theo nguyên tắc không hoàn trả trực tiếp nhằm thực hiện các nhiệm vụ kinh tế, xã hội do Nhà nước đảm bảo.
- Về hình thức biểu hiện: Chi NSNN là quá trình phân phối, sử dụng quỹ NSNN cho việc thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước dựa trên những nguên tắc nhất định. Chi NSNN là sự phối hợp giữa hai quá trình phân phối và sử dụng quỹ NSNN. Đặc điểm của chi NSNN Chi NSNN bao gồm những đặc điểm : Thứ nhất, chi NSNN luôn gắn chặt với việc thực hiện các nhiệm vụ phát triển kinh tế, xã hội mà Chính phủ phải đảm nhận. Trong từng thời kỳ nhất định, Khi bộ máy nhà nước được mở rộng và đảm đương nhiều nhiều nhiệm vụ hơn thì theo đó mức độ và phạm vi chi NSNN ngày càng lớn hơn.
Thứ hai, cơ cấu, nội dung và mức độ các khoản chi NSNN do cơ quan quyền lực cao nhất là Quốc hội quyết định, Chính phủ là cơ quan hành pháp có nhiệm vụ quản lý, điều hành các khoản chi NSNN. Do đó chi NSNN mang tính pháp lý cao làm cho NSNN trở thành công cụ có hiệu lực trong quá trình điều hành và quản lý KT-XH. Sinh viên: Lê Thị Dung 4 ĐH TCNH – K13B Khóa luận tốt nghiệp GVHD: Th.S Nguyễn Cẩm Nhung Thứ ba, việc xem xét tính hiệu quả của các khoản chi NSNN không giống như hiệu quả sử dụng vốn của các doanh nghiệp, đó là hiệu quả kinh tế, là việc tối đa hóa lợi nhuận và giá trị doanh nghiệp. Việc xem xét hiệu quả các khoản chi NSNN được xem xét ở tầm vĩ mô và mang tính toàn diện cả về hiệu quả kinh tế, hiệu quả về mặt xã hội, an ninh, quốc phòng… Chính vì vậy, trong công tác quản lý tài chính, một yêu cầu đặt ra là: khi xem xét, đánh giá về các khoản chi NSNN, cần sử dụng tổng hợp các chỉ tiêu định tính và các khoản chỉ tiêu định lượng, đồng thời phải có quan điểm toàn diện và đánh giá tác dụng ảnh hưởng của các khoản chi ở tầm vĩ mô.
Thứ tư, chi NSNN là những khoản chi mang tính chất không hoàn trả trực tiếp. Chính đặc điểm này thể hiện sự bao cấp của Nhà nước đối với những hoạt động được Nhà nước đảm bảo về vốn. Chẳng hạn như chi cho các hoạt động văn hóa, y tế, GD&ĐT, chi các chương trình, mục tiêu… Nếu việc quản lý tài chính mà không có sự phân tích, tính toán cẩn thận trên nhiều khía cạnh trước khi đưa ra các quyết định chi tiêu thì sự bao cấp có thể sẽ dẫn đến sự lãng phí không cần thiết và làm giảm hiệu quả chi tiêu NSNN. Hiện nay, Nhà nước đang tăng cường áp dụng chính sách khoán chi, hoặc cho vay thay cấp phát để sử dụng vốn hiệu quả hơn.
Thứ năm, các khoản chi NSNN được gắn chặt với sự vận động của phạm trù giá trị khác như: tiền lương, giá cả, lãi suất, tỷ giá hối đoái…Mối quan hệ giữa chi NSNN với các chính sách tài khóa và chính sách tiền tệ có ý nghĩa cực kỳ to lớn trong việc thực hiện các mục tiêu của kinh tế vĩ mô như: tăng trưởng kinh tế, giải quyết công ăn việc làm, kiềm chế lạm phát, giá cả… 1. Vai trò của chi NSNN - Đối với lĩnh vực kinh tế: + NSNN được coi là một công cụ quan trọng để góp phần điều chỉnh cơ cấu kinh tế phát triển theo định hướng nhà nước. Thông qua các khoản chi gián tiếp, đặc biệt là chi xây dựng phát triển cơ sở hạ tầng cũng góp phần tích cực cho việc phát triển nền kinh tế cả một vùng rộng lớn, hình thành cơ sở vật chất của Nhà nước. Sinh viên: Lê Thị Dung 5 ĐH TCNH – K13B Khóa luận tốt nghiệp GVHD: Th.S Nguyễn Cẩm Nhung + Quá trình chi NSNN có vai trò quan trọng đối với việc thực hiện chính sách ổn định giá cả thị trường, chống lạm phát.
Chi NSNN nhằm mục đích kích thích sản xuất phát triển, tránh tình trạng bao cấp lãng phí. Ngoài ra chi NSNN còn là một yếu tố không thể thiếu được trong quá trình phát triển kinh tế mỗi nước, tuy nhiên xã hội ngày càng đòi hỏi tính hiệu quả cao trong quá trình chi NSNN. Đặc biệt đối với nước ta một quốc gia đang trong giai đoạn phát triển, chuyển từ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung sang nền kinh tế thị trường thì sự điều tiết của Nhà nước vào mọi lĩnh vực của nền kinh tế là một đòi hỏi khách quan. - Đối với lĩnh vực xã hội: cùng với việc thực hiện các chính sách phát triển kinh tế thì chi NSNN cũng góp phần tích cực thực hiện các chính sách xã hội, tạo điều kiện cho các hoạt động xã hội phát triển một cách đồng bộ.
Thông qua chi NSNN sẽ góp phần thúc đẩy sự phát triển của các hoạt động: văn hóa, GD&ĐT, y tế, các hoạt động khác thuộc lĩnh vực văn hóa. Việc sử dụng công cụ chi NSNN nhằm điều tiết các vấn đề xã hội không đơn giản, trong nhiều trường hợp nó tác động trở lại làm các vấn đề xã hội thêm phức tạp, chẳng hạn khi NSNN trợ cấp giá điện và xăng dầu thì những đối tượng được hưởng không phải là những người nghèo mà lại là những người có thu nhập cao tạo ra sự mất cân bằng trong xã hội. Vì vậy, đòi hỏi quá trình chi NSNN phải được nghiên cứu đầy đủ và phải có sự thống nhất giữa chính sách và biện pháp thực hiện. Ngoài ra chi NSNN còn phục vụ cho một số hoạt động có tính chất tiêu dùng như chi cho hoạt động an ninh quốc phòng.
Đó là những hoạt động rất quan trọng và phải được duy trì cùng với sự phát triển của các hoạt động kinh tế, xã hội khác. Nội dung chi NSNN Nội dung chi NSNN bao gồm: * Thứ nhất, chi đầu tư phát triển Chi đầu tư phát triển là những khoản chi mang tính chất tích lũy phục vụ cho quá trình tái sản xuất mở rộng gắn liền với việc xây dựng cơ sở hạ tầng Sinh viên: Lê Thị Dung 6 ĐH TCNH – K13B Khóa luận tốt nghiệp GVHD: Th.S Nguyễn Cẩm Nhung nhằm tạo ra môi trường và điều kiện thuận lợi cho việc bỏ vốn đầu tư của các doanh nghiệp, vào các lĩnh vực cần thiết phù hợp với mục tiêu của nền kinh tế. Nói cách khác chi đầu tư phát triển là những khoản chi nhằm tạo ra cơ sở vật chất và làm tăng tổng sản phẩm quốc nội (GNP). Các khoản chi này có tác dụng góp phần làm cho nền kinh tế tăng trưởng.
Việc chi cho đầu tư phát triển của NSNN nhằm mục đích tạo ra một sự khởi động ban đầu, kích thích quá trình vận động của các nguồn vốn trong xã hội để hướng tới sự tăng trưởng. Theo luật NSNN và các văn bản hướng dẫn thì chi đầu tư phát triển bao gồm: - Chi đầu tư xây dựng các công trình kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội không có khả năng thu hồi vốn; - Chi đầu tư và hỗ trợ cho các doanh nghiệp, các tổ chức kinh tế, các tổ chức tài chính của Nhà nước; góp vốn cổ phần, liên doanh vào các doanh nghiệp thuộc lĩnh vực cần thiết có sự tham gia của Nhà nước theo quy định của pháp luât; - Chi bổ sung dự trữ Nhà nước; - Chi đầu tư phát triển thuộc các Chương trình mục tiêu quốc gia, dự án nhà nước; - Các khoản chi đầu tư phát triển khác theo quy định pháp luật. * Thứ hai, chi thường xuyên Chi thường xuyên là quá trình phân phối, sử dụng nguồn lực tài chính của Nhà nước nhằm trang trải những nhu cầu của các cơ quan nhà nước, các tổ chức chính trị xã hội thuộc khu vực công cấp huyện, qua đó thực hiện nhiệm vụ quản lý nhà nước ở các hoạt động sự nghiệp kinh tế, giáo dục và đào tạo, y tế, xã hội, văn hoá thông tin, thể dục thể thao, khoa học và công nghệ, môi trường và các hoạt động sự nghiệp khác. Nói tóm lại chi thường xuyên của Ngân sách nhà nước là quá trình phân phối, sử dụng vốn từ quỹ NSNN để đáp ứng nhu cầu chi gắn với thực hiện nhiệm vụ thường xuyên của Nhà nước về quản lý kinh tế, xã hội.
Là những khoản chi không có trong khu vực đầu tư và có tính chất thường Sinh viên: Lê Thị Dung 7 ĐH TCNH – K13B Khóa luận tốt nghiệp GVHD: Th.S Nguyễn Cẩm Nhung xuyên để tài trợ cho hoạt động của cơ quan nhà nước nhằm duy trì đời sống quốc gia. Chi thường xuyên là các khoản chi nhằm đảm bảo cho bộ máy nhà nước tồn tại và hoạt động, các khoản chi này không trực tiếp tạo ra sản phẩm vật chất để tiêu dùng trong tương lai mà nó dùng cho tiêu dùng hiện tại đối với từng cá thể, từng bộ phận. Chi thường xuyên bao gồm các khoản chi khác nhau được quy định trong luật NSNN và các văn bản hướng dẫn ( Nghị định của Chính phủ, thông tư của BTC).