phần mở đầu và kết luận, đề án “Quản lý thu ngân sách Nhà nước của quận Hoàn Kiếm, thành phố Hà Nội” gồm có 03 phần như sau: Phần 1: Cơ sở xây dựng đề án Phần 2: Nội dung của đề án Phần 3: Các đề xuất và kiến nghị 6 PHẦN 1: CƠ SỞ XÂY DỰNG ĐỀ ÁN 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ THU NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC CỦA ĐỊA PHƯƠNG CẤP QUẬN/HUYỆN 1. Các khái niệm cơ bản - Khái niệm ngân sách nhà nước: “NSNN phản ánh các quan hệ kinh tế phát sinh gắn liền với quá trình tạo lập, phân phối và sử dụng quỹ tiền tệ chung của Nhà nước khi Nhà nước tham gia phân phối các nguồn tài chính quốc gia nhằm thực hiện các chức năng của mình trên cơ sở luật định” [Dương Đăng Chinh, 2015. Giáo trình Quản lý tài chính Công - 72].
Trong hệ thống tài chính, ngân sách nhà nước(NSNN) là bộ phận chủ đạo, là điều kiện vật chất quan trọng để Nhà nước thực hiện các nhiệm vụ của mình. Mặt khác nó còn là công cụ quan trọng để Nhà nước thực hiện điều tiết vĩ mô nền kinh tế xã hội. - Khái niệm thu ngân sách nhà nước: “Thu ngân sách Nhà nước là việc Nhà nước dùng quyền lực của mình để tập trung một phần nguồn tài chính quốc gia hình thành quĩ NSNN nhằm thỏa mãn các nhu cầu chi tiêu của Nhà nước” [Dương Đăng Chinh, 2015. Giáo trình Quản lý tài chính Công - 76].
Khái niệm đã khẳng định rõ vai trò chủ động của Nhà nước trong việc huy động nguồn lực tài chính, đây là một đặc trưng cơ bản của hoạt động thu ngân sách. - Khái niệm quản lý thu ngân sách nhà nước: “Là quá trình Nhà nước sử dụng hệ thống các công cụ chính sách, pháp luật đế tiến hành quản lý thu thuế và các khoản thu ngoài thuế vào NSNN nhằm đảm bảo tính công bằng khuyến khích sản xuất kinh doanh phát triển. Đây là khoản tiền Nhà nước huy động vào ngân sách mà không bị ràng buộc bởi trách nhiệm hoàn trả trực tiếp cho đối tượng nộp ngân sách. Phần lớn các khoản thu NSNN đều mang tính chất cưỡng bức, bắt buộc mọi người dân, mọi thành phần kinh tế phải tuân thủ thực hiện.
Giáo trình Quản lý thu ngân sách nhà nước - 42]. Khái niệm này đã bao quát được các yếu tố cơ bản của quản lý thu ngân sách nhà nước, từ các công cụ, mục tiêu đến tính chất của nguồn thu và đặt nền tảng tốt cho việc hiểu về quản lý thu ngân sách nhà nước. Quản lý thu ngân sách nhà nước không chỉ nhằm đảm bảo công bằng và khuyến khích sản xuất kinh doanh mà còn phục vụ nhiều mục tiêu khác của Nhà nước. Một số lý luận liên quan đến quản lý thu ngân sách nhà nước của địa phương cấp quận/huyện 1.
Các nguồn thu ngân sách nhà nước của địa phương cấp quận/ huyện Hiện nay trong quản lý NSNN, nội dung kinh tế là căn cứ phổ biến để phân loại các khoản thu NSNN. Căn cứ vào nội dung này thì các khoản thu NSNN được chia thành 02 loại: Nhóm I: Thu từ thuế, phí, lệ phí có tính chất thuế. Đó là các khoản thu có tính bắt buộc. Trong đó thuế không chỉ là nguồn thu chính mà còn là công cụ quan trọng để Nhà nước điều hành kinh tế và đảm bảo phúc lợi xã hội.
Thông qua việc điều chỉnh các mức thuế, Nhà nước có thể tác động đến sản xuất, tiêu dùng, đầu tư và phân phối thu nhập, từ đó ổn định kinh tế vĩ mô. Hệ thống thuế tại Việt Nam trong thời điểm hiện tại gồm nhiều loại thuế khác nhau: Từ thuế trực tiếp như thuế thu nhập đến thuế gián tiếp như thuế giá trị gia tăng, thuế tiêu thụ đặc biệt, nhằm thu được đầy đủ ngân sách và phân bổ nguồn lực hợp lý. Các loại thuế khác nhau được áp dụng cho các đối tượng và hoạt động kinh tế khác nhau, tạo thành một hệ thống thuế đa dạng và toàn diện. Để đảm bảo hiệu quả quản lý, chính sách thuế cần được điều chỉnh thường xuyên nhằm đáp ứng những yêu cầu mới của quá trình phát triển KT- XH của từng địa phương.
Nhóm II: Thu không mang tính chất thuế. Nhóm này bao gồm các nguồn thu nhập mà Nhà nước thu được từ hoạt động đầu tư, quản lý tài sản, viện trợ quốc tế và các hoạt động khác ngoài thuế, như lợi nhuận từ các doanh nghiệp nhà nước, tiền bán tài sản công, viện trợ không hoàn lại. Phân cấp quản lý thu ngân sách nhà nước của địa phương cấp quận/huyện “Phân cấp quản lý thu NSNN của địa phương cấp huyện là quá trình xác định rõ quyền hạn và trách nhiệm của chính quyền cấp huyện trong việc quản lý và thu ngân sách. Điều này nhằm đảm bảo tính minh bạch, hiệu quả, và đáp ứng các nhu cầu phát triển KT-XH tại địa phương” [Dương Đăng Chinh, 2015.
Giáo trình Quản lý tài chính Công - 81]. Căn cứ vào các nguyên tắc được nêu ở trên, nội dung của phân cấp quản lý thu NSNN của địa phương cấp huyện bao gồm: - Thẩm quyền quản lý thu ngân sách cấp huyện: 8 HĐND huyện: Quyết định dự toán thu, phân bổ nguồn thu ngân sách và phê duyệt quyết toán ngân sách huyện. UBND huyện: Tổ chức thực hiện thu ngân sách, điều hành và kiểm tra việc thực hiện dự toán thu ngân sách trên địa bàn. UBND huyện phối hợp với các cơ quan chức năng như Chi cục Thuế và Kho bạc Nhà nước để quản lý nguồn thu.
- Quy định về phân bổ nguồn thu: Ngân sách huyện được phân cấp theo nguyên tắc tự chủ trong khuôn khổ quy định của NSNN, bao gồm: Các nguồn thu thuộc ngân sách huyện được giữ lại toàn bộ để chi tiêu cho các hoạt động của huyện. Một số khoản thu có thể được chia sẻ với ngân sách cấp tỉnh hoặc trung ương theo tỷ lệ nhất định. - Quy định về quản lý và giám sát thu NSNN: Lập dự toán thu NSNN: Cấp huyện có trách nhiệm lập kế hoạch dự toán hàng năm về thu NSNN, gửi lên cấp tỉnh để phê duyệt. Bản dự toán được lập cần phản ánh đúng thực trạng phát triển KT-XH của địa phương.
Kiểm tra, thanh tra thu NSNN: Cấp huyện có quyền thực hiện kiểm tra và thanh tra thu ngân sách trên địa bàn, đảm bảo các tổ chức, cá nhân thực hiện đầy đủ nghĩa vụ tài chính. Báo cáo kết quả thu ngân sách: Cấp huyện phải thực hiện việc báo cáo kết quả thu ngân sách định kỳ lên các cơ quan cấp trên theo quy định, như UBND tỉnh hoặc cơ quan thuế tỉnh. Mục tiêu, nguyên tắc của quản lý thu ngân sách nhà nước của địa phương cấp quận/huyện a. Mục tiêu quản lý thu NSNN của địa phương cấp quận/huyện Mục tiêu quản lý thu ngân sách nhà nước (NSNN) của địa phương cấp quận/huyện tập trung vào việc bảo đảm nguồn thu ổn định, minh bạch và hiệu quả, góp phần thực hiện các nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội và duy trì hoạt động của chính quyền địa phương.
Cụ thể, các mục tiêu bao gồm: - Đảm bảo hoàn thành chỉ tiêu thu ngân sách được giao: 9 Hoàn thành hoặc vượt dự toán thu: Thực hiện đầy đủ và hiệu quả các chính sách thuế, đảm bảo nguồn thu NSNN đạt hoặc vượt mức kế hoạch mà cơ quan cấp trên giao. Tăng cường thu đúng, thu đủ: Đảm bảo thu đúng quy định pháp luật, không để xảy ra tình trạng thất thu hay nợ đọng thuế kéo dài. - Tăng cường tính tự chủ tài chính của địa phương Đẩy mạnh thu từ các nguồn lực tại chỗ: Khai thác hiệu quả các nguồn thu nội địa như thuế công thương nghiệp ngoài quốc doanh, phí và lệ phí, thu từ đất, để giảm phụ thuộc vào nguồn hỗ trợ từ ngân sách cấp trên. Hỗ trợ phát triển kinh tế địa phương: Sử dụng hiệu quả nguồn thu để đầu tư vào các dự án cơ sở hạ tầng, giáo dục, y tế, và an sinh xã hội, từ đó kích thích tăng trưởng kinh tế và mở rộng nguồn thu.
- Chống thất thu ngân sách và nợ đọng thuế Tăng cường kiểm tra, giám sát: Phát hiện và xử lý kịp thời các hành vi gian lận, trốn thuế hoặc chậm nộp thuế. Thu hồi nợ đọng: Xử lý dứt điểm các khoản thuế còn tồn đọng, đồng thời ngăn chặn tình trạng phát sinh nợ thuế mới. - Thúc đẩy cải cách hành chính và hiện đại hóa quản lý thu: Áp dụng công nghệ thông tin: Sử dụng các phần mềm quản lý thuế, hóa đơn điện tử, và hệ thống kê khai, nộp thuế trực tuyến để giảm chi phí và thời gian cho người nộp thuế. Cải cách thủ tục: Đơn giản hóa quy trình thu, kê khai, nộp và hoàn thuế để khuyến khích tuân thủ nghĩa vụ thuế.
- Góp phần ổn định và phát triển kinh tế - xã hội địa phương: Hỗ trợ sản xuất kinh doanh: Áp dụng linh hoạt các chính sách miễn giảm thuế trong trường hợp khó khăn để khuyến khích sản xuất và duy trì nguồn thu bền vững. Đầu tư công hiệu quả: Sử dụng nguồn thu ngân sách để xây dựng cơ sở hạ tầng, cải thiện dịch vụ công, và nâng cao chất lượng đời sống cho người dân. Những mục tiêu này yêu cầu sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng, cải tiến công nghệ quản lý, và sự đồng thuận từ cộng đồng. Nguyên tắc quản lý thu NSNN của địa phương cấp quận/huyện Nguyên tắc quản lý thu NSNN của địa phương cấp huyện đảm bảo tuân thủ các quy định của Luật NSNN và các văn bản pháp lý dưới luật có liên quan, bao gồm các nguyên tắc chính sau: - Nguyên tắc tuân thủ pháp luật: Quản lý thu ngân sách phải tuân theo quy định của Hiến pháp, Luật Ngân sách Nhà nước, các quy định pháp luật liên quan đến thuế, phí và lệ phí.
Mọi khoản thu ngân sách đều phải được pháp luật quy định cụ thể, không được phép thu ngoài các khoản đã được quy định hoặc không có căn cứ pháp lý rõ ràng. - Nguyên tắc công khai, minh bạch: Quá trình lập dự toán ngân sách, chấp hành thu ngân sách và quyết toán ngân sách đều phải công khai và minh bạch theo quy định. Các thông tin về nguồn thu, quy trình thu, và phân bổ ngân sách phải được thông báo một cách công khai đến các cơ quan chức năng và người dân địa phương. - Nguyên tắc đảm bảo cân đối thu - chi: Mục tiêu của quản lý thu ngân sách là phải được cân đối giữa thu và chi ngân sách, nghĩa là các khoản thu phải đủ để đáp ứng nhu cầu chi tiêu của huyện.