Tổng quan nghiên cứu

Quản lý ngân sách nhà nước cấp xã giữ vai trò then chốt trong việc duy trì hoạt động bộ máy chính quyền cơ sở và thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương. Tại huyện Cẩm Khê, tỉnh Phú Thọ, tổng thu ngân sách nhà nước trên địa bàn giai đoạn 2016 - 2018 đã tăng trưởng từ 555,99 tỷ đồng lên 700 tỷ đồng, đạt tốc độ tăng bình quân 112,33%/năm. Với quy mô dân số 135.180 người sinh sống tại 31 đơn vị hành chính cấp xã, nguồn lực tài chính cơ sở đóng góp trực tiếp vào công cuộc xây dựng nông thôn mới và giảm tỷ lệ hộ nghèo từ 18,55% năm 2016 xuống còn 12,71% năm 2018.

Tuy nhiên, công tác quản lý tài chính ngân sách xã trên địa bàn huyện vẫn đối mặt với nhiều rào cản mang tính hệ thống. Quy trình lập dự toán còn mang tính hình thức, thường xuyên phải bổ sung điều chỉnh qua các kỳ họp Hội đồng nhân dân. Hoạt động quản lý thu còn nhiều kẽ hở, gây thất thoát nguồn thu từ đất đai và hộ kinh doanh cá thể. Công tác kiểm tra, thanh tra chưa thực sự đi vào chiều sâu để ngăn chặn triệt để tình trạng chi tiêu lãng phí.

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Quản lý kinh tế của tác giả Lê Quang Hà tập trung giải quyết mục tiêu: Đánh giá thực trạng quản lý ngân sách cấp xã trên địa bàn huyện Cẩm Khê giai đoạn 2016 - 2018, nhận diện các yếu tố ảnh hưởng và đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả quản trị tài khóa địa phương. Phạm vi nghiên cứu bao quát 31 xã, thị trấn của huyện, tập trung khảo sát sâu tại 3 đơn vị đại diện gồm thị trấn Sông Thao, xã Văn Bán và xã Văn Khúc. Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn quan trọng, hỗ trợ chính quyền địa phương hoàn thiện tiêu chí xây dựng kết cấu hạ tầng giao thông nông thôn kiên cố hóa đạt 67,2% và bảo đảm an sinh xã hội bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết tài chính công hiện đại và lý thuyết phân cấp quản lý tài khóa (fiscal decentralization). Theo Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015 và Thông tư số 344/2016/TT-BTC của Bộ Tài chính, ngân sách xã là cấp ngân sách cơ sở, vừa có tính độc lập tương đối vừa gắn liền với hệ thống ngân sách nhà nước thống nhất. Mô hình quản lý chu trình ngân sách được triển khai qua 4 giai đoạn khép kín: Lập dự toán, chấp hành dự toán, quyết toán ngân sách và công tác kiểm tra, giám sát tài chính.

Hệ thống khái niệm nền tảng trong đề tài bao gồm:

  • Ngân sách nhà nước cấp xã: Toàn bộ các khoản thu, chi của chính quyền cấp xã được dự toán và thực hiện trong một năm tài khóa nhằm thực hiện chức năng quản lý nhà nước.
  • Nguồn thu phân chia: Các khoản thu từ thuế môn bài, thuế chuyển quyền sử dụng đất, thuế sử dụng đất phi nông nghiệp mà ngân sách xã được hưởng tỷ lệ điều tiết tối thiểu 70%.
  • Thu bổ sung cân đối: Khoản chênh lệch giữa dự toán chi và dự toán thu phân cấp, được cấp trên xác định ổn định từ 3 đến 5 năm.
  • Quyết toán ngân sách xã: Khâu đánh giá toàn bộ kết quả thu chi thực tế, bảo đảm nguyên tắc quyết toán chi không vượt quá quyết toán thu.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp nguồn dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp được thu thập trong giai đoạn từ tháng 03/2019 đến tháng 04/2019. Nguồn thứ cấp trích xuất từ Báo cáo kinh tế - xã hội, Niên giám thống kê huyện Cẩm Khê năm 2016 - 2018 và hồ sơ quyết toán ngân sách trên tổng diện tích tự nhiên 23.392,39 ha của huyện.

Đối với nguồn dữ liệu sơ cấp, nghiên cứu thực hiện điều tra bằng phiếu hỏi với cỡ mẫu 101 đối tượng, bao gồm:

  • 08 cán bộ cấp huyện: 01 Chủ tịch UBND huyện và 07 cán bộ Phòng Tài chính - Kế hoạch huyện.
  • 93 cán bộ cấp xã: Ban Tài chính của toàn bộ 31 xã, thị trấn (mỗi xã gồm 01 Chủ tịch UBND, 01 kế toán ngân sách và 01 thủ quỹ).

Phương pháp chọn mẫu toàn bộ tổng thể (census sampling) được áp dụng do số lượng cán bộ trực tiếp làm công tác quản lý tài chính cấp xã có giới hạn, bảo đảm loại bỏ sai số chọn mẫu. Bảng hỏi sử dụng thang đo Likert 5 mức độ với khoảng cách giá trị 0,8 điểm nhằm định lượng hóa mức độ hài lòng của cán bộ.

Phương pháp phân tích thông tin bao gồm thống kê mô tả, phân tổ thống kê, so sánh tương đối - tuyệt đối và phân tích dãy số thời gian (tính lượng tăng tuyệt đối định gốc và tốc độ phát triển liên hoàn). Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này nhằm phản ánh chính xác xu hướng biến động nguồn vốn ngân sách qua chuỗi thời gian 3 năm, đồng thời đánh giá khách quan các khâu nghiệp vụ quản lý theo tiêu chuẩn định lượng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, tổng thu ngân sách nhà nước tăng trưởng nhanh nhưng cơ cấu nguồn thu chưa thực sự bền vững. Quy mô thu ngân sách toàn huyện Cẩm Khê tăng từ 555,99 tỷ đồng năm 2016 lên 594,939 tỷ đồng năm 2017 và đạt 700 tỷ đồng năm 2018 (tăng 25,9% sau 2 năm). Tuy nhiên, các xã chủ yếu dựa vào nguồn thu bổ sung cân đối từ huyện và nguồn thu từ tiền cấp quyền sử dụng đất. Nguồn thu tự chủ tại chỗ như thuế môn bài, phí và lệ phí chỉ chiếm tỷ trọng khiêm tốn dưới 15% tổng nguồn thu tại các xã thuần nông.

Thứ hai, công tác chi ngân sách bảo đảm nhiệm vụ chi thường xuyên và thúc đẩy đầu tư kết cấu hạ tầng. Chi ngân sách xã ưu tiên bảo đảm tiền lương, phụ cấp cho cán bộ cơ sở và an sinh xã hội. Cơ cấu chi đầu tư phát triển tăng dần, hỗ trợ đưa tỷ lệ kiên cố hóa giao thông nông thôn từ 53,27% năm 2016 lên 67,2% năm 2018 (tăng 13,93 điểm phần trăm), đồng thời nâng số trường đạt chuẩn quốc gia từ 57 trường lên 66 trường.

Thứ ba, tồn tại sự chênh lệch lớn về năng lực ngân sách giữa các địa bàn. Thị trấn Sông Thao sở hữu Cụm công nghiệp 100 ha và Khu công nghiệp Cẩm Khê 450 ha lân cận nên có số thu thương mại - dịch vụ tăng bình quân 111,26%/năm, tạo nguồn thu dồi dào. Ngược lại, xã Văn Khúc có nguồn thu rất hạn chế, phụ thuộc hoàn toàn vào trợ cấp ngân sách cấp trên để bảo đảm chi hành chính.

Thứ tư, kết quả khảo sát 101 cán bộ quản lý qua thang đo Likert chỉ ra rằng khâu lập dự toán và kiểm tra giám sát đạt điểm số trung bình thấp (dao động từ 2,60 đến 3,10 điểm - mức trung bình yếu). Tình trạng chậm lập báo cáo quyết toán và sai lệch số liệu so với Kho bạc Nhà nước vẫn xuất hiện tại nhiều xã.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những tồn tại trên bắt nguồn từ cả yếu tố khách quan và chủ quan. Về khách quan, quy mô sản xuất tiểu thủ công nghiệp tại các làng nghề như nón lá Sai Nga, chế biến gỗ còn manh mún, khiến cơ quan thuế khó kiểm soát doanh thu thực tế. Về chủ quan, năng lực ứng dụng công nghệ thông tin và sử dụng phần mềm kế toán của một bộ phận cán bộ tài chính xã lớn tuổi còn chậm đổi mới.

So sánh với kinh nghiệm quản lý tài khóa tại Thành phố Việt Trì và huyện Quế Võ (tỉnh Bắc Ninh - nơi thu thuế ngoài quốc doanh đạt 174,42% và thu tiền thuê đất đạt 103,78% dự toán), Cẩm Khê chưa khai thác triệt để nguồn thu từ quỹ đất công ích và đấu thầu mặt bằng sản xuất kinh doanh.

Để tối ưu hóa việc phân tích thực trạng, dữ liệu tài chính của huyện có thể được trình bày thông qua biểu đồ cột chồng thể hiện tỷ trọng cơ cấu chi thường xuyên so với chi đầu tư phát triển giai đoạn 2016 - 2018, kết hợp bảng cân đối thu chi chi tiết đối với từng nhóm xã. Việc trực quan hóa số liệu giúp chỉ rõ sự phụ thuộc tài khóa của các đơn vị cơ sở vào ngân sách cấp trên.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, nâng cao chất lượng công tác lập dự toán ngân sách xã. Ủy ban nhân dân các xã phối hợp chặt chẽ với Chi cục Thuế rà soát toàn bộ đối tượng nộp thuế trên địa bàn, áp dụng triệt để định mức phân bổ theo Thông tư 344/2016/TT-BTC. Mục tiêu giảm tỷ lệ sai lệch giữa dự toán giao và thực hiện xuống dưới 5%, thực hiện định kỳ trước ngày 15 tháng 11 hàng năm do Phòng Tài chính - Kế hoạch huyện chủ trì hướng dẫn.

Thứ hai, mở rộng cơ sở thu và chống thất thu ngân sách địa phương. Ban Tài chính xã chủ động phối hợp các tổ chức đoàn thể kiểm kê đất công ích, đưa 100% diện tích cho thuê vào sổ bộ quản lý thuế. Mục tiêu tăng tỷ trọng thu thuế ngoài quốc doanh và thuế phi nông nghiệp từ 10% đến 15%/năm trong lộ trình 2020 - 2023, do UBND các xã và cơ quan Thuế phối hợp thực hiện.

Thứ ba, siết chặt kỷ luật chấp hành và quyết toán ngân sách. Thực hiện 100% giao dịch chi ngân sách qua hệ thống Kho bạc Nhà nước bằng lệnh chi tiền điện tử, triệt để tiết kiệm 10% dự toán chi thường xuyên để chuyển nguồn sang tu bổ công trình phúc lợi. Lập báo cáo quyết toán đúng thời hạn trước ngày 31 tháng 3 năm sau, bảo đảm khớp đúng số liệu giữa Kế toán xã và Kho bạc.

Thứ tư, chuẩn hóa trình độ chuyên môn và số hóa nghiệp vụ đội ngũ cán bộ. UBND huyện Cẩm Khê tổ chức bồi dưỡng chuẩn hóa nghiệp vụ kế toán công xã cho toàn bộ 93 cán bộ Ban Tài chính xã với tần suất tối thiểu 2 khóa tập huấn/năm, hoàn thành việc cấp chứng chỉ ứng dụng phần mềm quản lý ngân sách trước quý IV năm 2021.

Thứ năm, tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra và giám sát cộng đồng. Thường trực HĐND xã và Ban Thanh tra nhân dân thực hiện công khai 100% số liệu thu chi ngân sách định kỳ hàng quý tại nhà văn hóa khu dân cư, nâng cao hiệu quả giám sát đối với các dự án xây dựng hạ tầng nông thôn mới.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, lãnh đạo Ủy ban nhân dân và Hội đồng nhân dân cấp huyện, cấp xã. Công trình cung cấp căn cứ thực tiễn và mô hình quản trị ngân sách 31 đơn vị hành chính, giúp các nhà lãnh đạo ra quyết định điều hành thu chi ngân sách sát với điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội địa phương.

Thứ hai, cán bộ công chức Tài chính - Kế toán xã và chuyên viên Phòng Tài chính - Kế hoạch. Luận văn là tài liệu hướng dẫn nghiệp vụ chuẩn mực về quy trình lập dự toán, chấp hành chi qua Kho bạc Nhà nước và lập báo cáo quyết toán theo đúng quy định của Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015.

Thứ ba, học viên cao học, nghiên cứu sinh ngành Quản lý kinh tế và Tài chính - Ngân hàng. Tài liệu mang lại khung phân tích hoàn chỉnh, kết hợp phương pháp điều tra toàn bộ tổng thể 101 phiếu khảo sát và hệ thống công thức dãy số thời gian, phục vụ trực tiếp cho việc phát triển các đề tài nghiên cứu tài chính công cơ sở.

Thứ tư, chuyên gia tư vấn chính sách công và giảng viên đại học. Đề tài cung cấp case study thực tế về bài toán phân cấp nguồn thu giữa các khu vực có Cụm công nghiệp 100 ha với vùng nông nghiệp trũng thấp, phục vụ công tác giảng dạy và phản biện chính sách phân bổ ngân sách.

Câu hỏi thường gặp

Căn cứ pháp lý chủ yếu điều chỉnh hoạt động quản lý ngân sách cấp xã trong nghiên cứu là gì? Hoạt động quản lý ngân sách xã trong luận văn căn cứ trực tiếp vào Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015, Nghị định số 163/2016/NĐ-CP và Thông tư số 344/2016/TT-BTC của Bộ Tài chính. Các văn bản này quy định chi tiết thẩm quyền phân cấp nguồn thu hưởng 100%, nguồn thu phân chia tối thiểu 70% và quy trình lập, chấp hành, quyết toán ngân sách xã.

Tại sao nghiên cứu lại chọn khảo sát điển hình tại thị trấn Sông Thao, xã Văn Bán và xã Văn Khúc? Ba đơn vị này đại diện hoàn hảo cho cấu trúc kinh tế của huyện Cẩm Khê gồm 31 xã thị trấn. Thị trấn Sông Thao là trung tâm thương mại với Cụm công nghiệp 100 ha, xã Văn Bán đại diện cho khu vực quản lý tốt nguồn thu từ tài nguyên đất, còn xã Văn Khúc là xã thuần nông có nguồn thu thấp nhất, phụ thuộc lớn vào ngân sách cấp trên.

Quy mô mẫu 101 phiếu khảo sát được xác định dựa trên nguyên tắc nào? Nghiên cứu áp dụng phương pháp điều tra toàn bộ tổng thể gồm 08 cán bộ cấp huyện (Chủ tịch huyện và 07 chuyên viên Tài chính - Kế hoạch) cùng 93 cán bộ Ban Tài chính tại 31 xã (mỗi xã gồm Chủ tịch UBND, Kế toán và Thủ quỹ). Quy mô này bảo đảm tính bao quát 100% nhân sự hoạch định và thực thi ngân sách trên toàn huyện Cẩm Khê.

Tốc độ tăng trưởng kinh tế huyện Cẩm Khê tác động thế nào đến nguồn thu ngân sách xã? Tăng trưởng giá trị tăng thêm bình quân đầu người từ 19,3 triệu đồng năm 2016 lên 24,6 triệu đồng năm 2018 thúc đẩy giao thương và mở rộng cơ sở thuế. Nhờ đó, tổng thu ngân sách nhà nước toàn địa bàn tăng từ 555,99 tỷ đồng lên 700 tỷ đồng, tạo tiền đề nâng cao mức tự cân đối ngân sách cơ sở.

Hạn chế lớn nhất trong khâu lập dự toán ngân sách xã tại huyện Cẩm Khê là gì? Hạn chế lớn nhất là công tác dự báo nguồn thu chưa sát với thực tế biến động thị trường đất đai và hoạt động thương mại. Điểm đánh giá của cán bộ qua thang đo Likert ở khâu này chỉ đạt mức trung bình (2,60 đến 3,10 điểm), dẫn đến việc phải điều chỉnh dự toán nhiều lần trong năm tài khóa.

Kết luận

  • Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và pháp lý về quản lý ngân sách nhà nước cấp xã theo tinh thần Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015 và Thông tư số 344/2016/TT-BTC.
  • Phản ánh trung thực bức tranh tài chính huyện Cẩm Khê giai đoạn 2016 - 2018 với tổng thu ngân sách tăng từ 555,99 tỷ đồng lên 700 tỷ đồng, góp phần giảm tỷ lệ hộ nghèo xuống 12,71%.
  • Chỉ rõ những nút thắt trong công tác lập dự toán, quản lý nguồn thu đất đai và năng lực thực thi của 93 cán bộ tài chính tại 31 xã, thị trấn.
  • Đề xuất 5 nhóm giải pháp khả thi với lộ trình triển khai cụ thể đến năm 2023 nhằm siết chặt kỷ cương tài khóa và minh bạch hóa chi tiêu công.
  • Cung cấp nguồn tư liệu khoa học chuẩn xác, có giá trị ứng dụng cao cho các cơ quan quản lý nhà nước và giới nghiên cứu học thuật.

Để tiếp cận toàn bộ hệ thống số liệu chi tiết, các biểu mẫu phân tích định lượng và bộ khuyến nghị chuyên sâu, quý độc giả và các nhà nghiên cứu có thể tham khảo toàn văn luận văn thạc sĩ của tác giả Lê Quang Hà tại thư viện Trường Đại học Kinh tế và Quản trị Kinh doanh - Đại học Thái Nguyên.