Chương 1 CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ QUẢN LÝ CHI NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC CẤP HUYỆN 1. Tổng quan chi ngân sách nhà nước cấp huyện 1. Khái niệm, đặc điểm, vai trò của chi ngân sách nhà nước cấp huyện 1. hái ni m chi ngân sách nhà nước NSNN là một phạm trù kinh tế mang tính lịch sử, nó phản ánh những mặt nhất định các quan hệ kinh tế thuộc lĩnh vực phân phối sản phẩm xã hội trong điều kiện còn tồn tại quan hệ hàng hóa – tiền tệ và được sử dụng như một công cụ thực hiện các chức năng của nhà nước.
Điều này có nghĩa là sự ra đời và tồn tại của NSNN gắn liền với sản xuất hàng hóa, sự ra đời, tồn tại của nhà nước. Thuật ngữ NSNN được sử dụng rộng rãi trong đời sống KTXH ở mọi quốc gia. Trên thực tế, người ta đưa ra nhiều định nghĩa về NSNN không giống nhau tùy thuộc vào góc độ xem x t khác nhau. Theo Điều 1 của Luật NSNN được Quốc hội khóa XI nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam thông qua tại kỳ họp thứ II năm 2002: “Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hi n trong một năm để bảo đảm thực hi n các chức năng, nhi m vụ của Nhà nước”.
Tại khoản 14, điều 4 Luật NSNN được Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam thông qua năm 2015, có hiệu lực từ ngày 01 01 201 thì NSNN được định nghĩa như sau: “N NN là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước được ự toán và thực hi n trong một khoảng th i gian nh t định o cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định để đảm bảo thực hi n các chức năng, nhi m vụ của Nhà nước” NSNN của một quốc gia là văn kiện tài chính quan trọng nhất, trong đó những cơ quan có thẩm quyền tìm cách dự trù, tiên liệu các khoản thu và các 5 khoản chi của quốc gia trong thời hạn nhất định. Vì thế văn kiện tài chính đặc biệt này bao giờ cũng được cấu trúc bởi hai phần, đó là phần thu và phần chi. Thu N NN bao gồm các khoản thu từ thuế, phí, l phí, các khoản thu từ hoạt động kinh tế của Nhà nước, các khoản đóng góp của các tổ chức và cá nhân, các khoản vi n trợ, các khoản thu khác theo quy định của pháp luật” Chi N NN là vi c phân phối và sử ụng quỹ N NN theo ự toán ngân sách đã được cơ quan có thẩm quyền quyết định nhằm uy trì hoạt động của bộ máy Nhà nước và đảm bảo thực hi n các chức năng của Nhà nước theo những nguyên tắc luật định 1.2 Đặc điểm chi ngân sách nhà nước c p huy n NSNN cấp huyện là cấp trung gian nên chi ngân sách cấp huyện là vừa chi bằng nguồn ngân sách được phân cấp, chi bằng nguồn từ cấp trên chuyển về. Chi NSNN cấp huyện có toàn bộ các đặc điểm của chi NSNN như sau: Thứ nh t, chi ngân sách nhà nước luôn gắn chặt với những nhi m vụ kinh tế, chính trị, xã hội mà chính phủ phải đảm nhận trước mỗi quốc gia Mức độ, phạm vi chi tiêu ngân sách nhà nước phụ thuộc vào tính chất nhiệm vụ của Chính phủ trong mỗi thời kỳ.
Thứ hai, tính hi u quả của các khoản chi ngân sách nhà nước được thể hi n ở tầm vĩ mô và mang tính toàn i n cả về hi u quả kinh tế trực tiếp, hi u quả về mặt xã hội và chính trị, ngoại giao. Chính vì vậy, trong công tác quản lý tài chính một yêu cầu đặt ra là: khi xem x t, đánh giá về các khoản chi ngân sách nhà nước cần sử dụng tổng hợp các chỉ tiêu định tính và các chỉ tiêu định lượng, đồng thời phải có quan điểm toàn diện và đánh giá tác dụng, ảnh hưởng của các khoản chi ở tầm vĩ mô. Thứ ba, xét về mặt tính ch t, phần lớn các khoản chi ngân sách nhà nước đều là các khoản c p phát và không hoàn trả trực tiếp. Chính vì vậy các nhà quản lý tài chính cần phải có sự phân tích, tính toán cẩn thận trên nhiều khía cạnh trước khi đưa ra các quyết định chi tiêu để tránh được những lãng phí không cần thiết và nâng cao hiệu quả chi tiêu ngân sách nhà nước.
6 Thứ tư, chi N NN được thực hi n theo luật định. Theo Luật pháp của Việt Nam, Quốc hội là cơ quan quyền lực cao nhất có quyền quyết định quy mô, nội dung, cơ cấu và phân bổ chi NSNN cho các mục tiêu quan trọng nhất. Chính phủ là cơ quan hành pháp có nhiệm vụ quản lý và quyết định các khoản chi NSNN cụ thể cũng như phê chuẩn hạn mức của ngân sách địa phương. Thứ năm, chi N NN hướng đến lợi ích chung của quốc gia và địa phương.
Các cơ quan sử dụng NSNN không được vì lợi ích cục bộ của địa phương mình mà sử dụng NSNN đi ngược lại lợi ích của quốc gia và địa phương. Hơn nữa, do chi NSNN có mục tiêu duy trì ổn định và phát triển đất nước lâu dài, vì lợi ích của nhân dân và của toàn xã hội, nên chi NSNN phải được kiểm soát nghiêm ngặt để tránh sự lạm dụng, tham ô, tham nhũng của những người quản lý và sử dụng NSNN. Thứ sáu, các khoản chi N NN gắn liền với sự vận động của các phạm trù giá trị khác như tiền lương, giá cả, lãi suất, tỷ giá hối đoái, tín dụng … Nhận thức rõ mối quan hệ này có ý nghĩa rất quan trọng trong việc kết hợp chặt chẽ giữa chính sách ngân sách với chính sách tiền tệ, thu nhập trong quá trình thực hiện các mục tiêu kinh tế vĩ mô. 1 1 1 3 Vai trò của chi ngân sách Nhà nước c p huy n Chi NSNN cấp huyện đóng vai trò quan trọng trong mọi hoạt động liên quan giữa cấp tỉnh và cấp xã, trong đó nổi bật các nội dung sau: - Đóng góp một phần nhiệm vụ chi của ngân sách tỉnh các hoạt động của tỉnh.
- Cung cấp ngân sách cho hoạt động chi thường xuyên, chi đầu tư XDCB trên địa bàn huyện, đáp ứng được yêu cầu nhiệm vụ chính trị được giao. Phục vụ việc phát triển, từng bước xây dựng đồng bộ, hiện đại hạ tầng đô thị; đảm bảo an ninh, chính trị, trật tự xã hội; thực hiện tốt nhiệm vụ quân sự; quốc phòng địa phương; - Hỗ trợ cho ngân sách xã đảm bảo các hoạt động theo mục tiêu, đảm bảo ổn định cơ cấu thu chi ngân sách các xã từng bước phát triển theo định hướng của cấp trên đề ra trong từng thời kỳ. Vai trò của chi ngân sách cấp huyện phụ thuộc nhiều vào việc cấp huyện 7 sử dụng ngân sách như thế nào. Việc duy trì sự tồn tại và hoạt động của bộ máy cấp huyện cần phải có nguồn tài chính đảm bảo các nhu cầu chi tiêu, muốn vậy ngân sách cấp huyện phải thể hiện được một số yêu cầu sau: + Khai thác, động viên, tập trung các nguồn lực tài chính để đáp ứng đầy đủ, kịp thời các nhu cầu chi tiêu đã được cấp huyện dự tính cho từng thời kỳ phát triển.
+ Phân bổ các nguồn tài chính đã tập trung cho các nhu cầu chi tiêu một các hợp lý nhằm duy trì sự tồn tại và nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động của bộ máy chính quyền cấp huyện, đảm bảo thực hiện các chức năng, nhiệm vụ quản lý nhà nước đối với các lĩnh vực khác nhau trên địa bàn. + Kiểm tra, giám sát để bảo đảm cho các nguồn tài chính đã phân bổ được sử dụng một cách hợp lý, tiết kiệm và có hiệu quả đáp ứng các yêu cầu quản lý nhà nước và phát triển kinh tế - xã hội. Vị trí, vai trò của chi ngân sách cấp huyện trong việc hoạch định cơ chế, chính sách quản lý và tổ chức thực hiện các cơ chế, chính sách này phải được thể hiện đầy đủ, đảm bảo cho chính quyền cấp huyện hoạt động có hiệu lực, hỗ trợ tích cực cho sự phát triển, đảm bảo hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế với tiến bộ xã hội. Hoạt động của ngân sách huyện nói chung, chi ngân sách huyện nói riêng phải tạo ra tiền đề vật chất và điều kiện thuận lợi cho sự hấp thu các tiến bộ xã hội, tạo môi trường thuận lợi cho sản xuất kinh doanh, dịch vụ phát triển, thực hiện tốt quá trình công nghiêp hóa, hiện đại hóa trên địa bàn.
Nội dung chi ngân sách nhà nước cấp huyện Theo luật NSNN hiện hành, các nội dung chi được phân loại cụ thể như sau: a. Chi đầu tư phát triển Chi đầu tư phát triển của NSNN là quá trình sử dụng một phần vốn tiền tệ đã tập trung vào NSNN để xây dựng cơ sở hạ tầng KT-XH, phát triển sản xuất và thực hiện dự trữ vật tư hàng hóa nhằm thực hiện mục tiêu ổn định và tăng trưởng của nền kinh tế. Chi đầu tư phát triển có các đặc điểm sau: 8 - Chi đầu tư phát triển của ngân sách là khoản chi tích lũy. - Quy mô và cơ cấu chi đầu tư phát triển của NSNN không cố định và phụ thuộc vào chiến lược phát triển KT-XH của Nhà nước trong từng thời kỳ và mức độ phát triển của khu vực kinh tế tư nhân.
- Chi đầu tư phát triển phải gắn chặt với chi thường xuyên nhằm nâng cao hiệu quả vốn đầu tư Theo phân cấp, chi đầu tư phát triển của huyện gồm: * Đầu tư các đường ngõ phố, ngõ xóm và đường nội bộ khu dân cư. * Đầu tư hè đường phố trên địa bàn * Đầu tư hệ thống chiếu sáng công cộng tại vườn hoa, công viên do huyện quản lý và đầu tư chiếu sáng công cộng các ngõ, ngách trong khu dân cư trên địa bàn huyện. * Đầu tư công trình thoát nước ngõ, ngách và trong khu vực dân cư không tiếp giáp đường Thành phố quản lý. * Đầu tư lĩnh vực Văn hóa - Thể thao: Đầu tư các nhà văn hóa, các trung tâm văn hóa thể thao, nhà thi đấu thể thao, nhà văn hóa thanh - thiếu nhi cấp huyện; nhà văn hóa thôn; khu dân cư, khu vui chơi cộng đồng.
Đầu tư bảo tồn, tôn tạo các di tích trên địa bàn (ngoài các di tích Thành phố quản lý). * Đầu tư lĩnh vực Giáo dục - Đào tạo và Y tế Đầu tư xây dựng các trường mầm non; nhóm trẻ, lớp mẫu giáo độc lập.