Tổng quan nghiên cứu

Giáo dục tiểu học giữ vị trí nền tảng trong hệ thống giáo dục quốc dân, định hình những phẩm chất nhân cách đầu tiên cho thế hệ tương lai. Tại huyện Đắk Glong, tỉnh Đắk Nông, một địa bàn vùng cao còn nhiều khó khăn với quy mô dân số 73.851 người gồm 30 dân tộc cùng sinh sống, tỷ lệ đồng bào dân tộc thiểu số chiếm tới 55,77% và tỷ lệ hộ nghèo năm 2019 ở mức 40,9%, công tác giáo dục đang đối mặt với những thách thức to lớn. Năm học 2020 - 2021, toàn huyện có 14 trường tiểu học, 274 lớp với 9.015 học sinh nhưng chỉ có 340 giáo viên đứng lớp. Hiện tượng di dân tự do khiến số lượng học sinh tăng cơ học từ 1.100 đến 1.200 em mỗi năm, gây áp lực nặng nề lên công tác quản lý lớp học và chất lượng dạy học.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là giải quyết mâu thuẫn giữa yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục với năng lực quản lý lớp thực tế còn nhiều hạn chế của đội ngũ giáo viên tiểu học tại địa phương. Mục tiêu cụ thể là hệ thống hóa cơ sở lý luận, khảo sát và phân tích thực trạng quản lý bồi dưỡng năng lực chủ nhiệm lớp, từ đó đề xuất hệ thống biện pháp quản lý khoa học, khả thi nhằm nâng cao chất lượng đội ngũ giáo viên chủ nhiệm.

Phạm vi nghiên cứu được thực hiện tại 05 trường tiểu học trên địa bàn huyện Đắk Glong trong khoảng thời gian từ năm 2018 đến năm 2021. Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện qua việc cung cấp luận cứ khoa học để Phòng Giáo dục và Đào tạo huyện chuẩn hóa công tác đào tạo bồi dưỡng, phấn đấu đạt mục tiêu 100% giáo viên chủ nhiệm đạt chuẩn nghề nghiệp, giảm thiểu tỷ lệ học sinh bỏ học và nâng cao 15% đến 20% hiệu quả phối hợp giữa nhà trường, gia đình và cộng đồng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn tiếp cận vấn đề nghiên cứu dựa trên hệ thống lý thuyết quản lý giáo dục hiện đại kết hợp với các nguyên tắc hoạt động, nguyên tắc hệ thống và nguyên tắc phát triển. Khung lý thuyết tích hợp mô hình bốn chức năng quản lý cốt lõi gồm lập kế hoạch, tổ chức, chỉ đạo và kiểm tra đánh giá theo quan điểm của các nhà khoa học quản lý như Trần Kiểm, Nguyễn Thị Mỹ Lộc và Nguyễn Phúc Châu. Quá trình bồi dưỡng được xác định là chu trình đào tạo liên tục, nối tiếp nhằm cập nhật kiến thức, bù đắp sự thiếu hụt về kỹ năng sư phạm và hoàn thiện phẩm chất nghề nghiệp cho nhà giáo.

Về cơ sở pháp lý, nghiên cứu căn cứ vào Thông tư 20/2018/TT-BGDĐT ban hành quy định chuẩn nghề nghiệp giáo viên cơ sở giáo dục phổ thông và Thông tư 28/2020/TT-BGDĐT ban hành Điều lệ trường tiểu học, trọng tâm là Điều 27 quy định chi tiết chức năng, nhiệm vụ của giáo viên chủ nhiệm. Ba khái niệm trung tâm được chuẩn hóa xuyên suốt đề tài gồm: Năng lực chủ nhiệm lớp (tổng hòa kiến thức tâm lý lứa tuổi, kỹ năng quản lý học sinh, năng lực tổ chức hoạt động giáo dục và năng lực phối hợp liên lực lượng), Bồi dưỡng năng lực chủ nhiệm lớp (quá trình tác động sư phạm có chủ đích) và Quản lý bồi dưỡng năng lực chủ nhiệm lớp (sự vận hành đồng bộ các chức năng quản lý của cấp lãnh đạo tác động vào các nguồn lực giáo dục).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu sơ cấp thu thập từ cuộc khảo sát thực địa thông qua bảng hỏi kết hợp phỏng vấn sâu. Cỡ mẫu khảo sát gồm 100 phiếu điều tra phát ra và thu về 96 phiếu hợp lệ, đạt tỷ lệ phản hồi 96%. Cơ cấu mẫu phân bổ cụ thể gồm 02 cán bộ phụ trách chuyên môn tại Phòng Giáo dục và Đào tạo huyện Đắk Glong, 18 cán bộ quản lý cấp trường (Hiệu trưởng, Phó Hiệu trưởng, Tổ trưởng chuyên môn) chiếm 18,75% và 76 giáo viên trực tiếp làm công tác chủ nhiệm chiếm 79,17%. Đồng thời, tác giả thực hiện phỏng vấn sâu 05 cán bộ quản lý và 10 giáo viên cốt cán để làm rõ các biến số định tính.

Phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp chọn mẫu thuận tiện được áp dụng tại 05 trường đại diện cho các tiểu vùng địa lý và loại hình trường lớp tại Đắk Glong: Trường Tiểu học Nguyễn Bá Ngọc, Trường Phổ thông Dân tộc Bán trú Tiểu học Vừ A Dính, Trường Tiểu học Nguyễn Trãi, Trường Tiểu học Bế Văn Đàn và Trường Tiểu học Lý Tự Trọng. Lý do lựa chọn phương pháp phân tích thống kê toán học (tính điểm trung bình, độ lệch chuẩn trên thang đo Likert 5 mức độ với khoảng chia giá trị 0,8) thông qua phần mềm xử lý số liệu là nhằm đảm bảo tính khách quan, lượng hóa chính xác thực trạng và kiểm chứng độ tương thích giữa tính cần thiết và tính khả thi của các biện pháp đề xuất. Toàn bộ quá trình thu thập và xử lý số liệu được hoàn thành trong giai đoạn 2020 - 2021.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực trạng đội ngũ giáo viên tiểu học huyện Đắk Glong năm học 2020 - 2021 cho thấy sự biến động mạnh về cơ cấu và áp lực giảng dạy. Trong tổng số 340 giáo viên, có 237 giáo viên nữ (chiếm 69,71%) và 103 giáo viên nam (chiếm 30,29%). Về thành phần dân tộc, giáo viên là người dân tộc thiểu số chiếm tỷ lệ áp đảo với 75,58% (257 người), trong khi giáo viên người Kinh chỉ chiếm 24,41% (83 người). Trình độ đào tạo đạt chuẩn đại học chiếm 93,24% (317 người) và cao đẳng chiếm 6,76% (23 người). Đội ngũ cán bộ quản lý gồm 33 người có 78,78% là người dân tộc thiểu số và 96,97% có trình độ đại học.

Mặc dù 96% đối tượng khảo sát nhận thức hoạt động bồi dưỡng năng lực chủ nhiệm là rất quan trọng, thực tiễn quản lý bồi dưỡng còn bộc lộ ba điểm nghẽn lớn:

Thứ nhất, tình trạng quá tải cơ học khiến giáo viên thiếu thời gian tự bồi dưỡng. Số học sinh tăng nhanh dẫn đến tình trạng dạy kê, dạy gác kéo dài, số tiền nợ đọng kinh phí dạy tăng giờ cuối năm 2020 lên tới 2,4 tỷ đồng.

Thứ hai, nội dung bồi dưỡng chưa sát thực tế địa bàn đa dân tộc. Các nội dung về kỹ năng nắm bắt tâm lý học sinh cá biệt, kỹ năng xử lý tình huống lớp ghép và phối hợp với già làng, trưởng bản chỉ đạt điểm đánh giá thực hiện ở mức trung bình từ 3,12 đến 3,35 trên thang điểm 5,0.

Thứ ba, công tác kiểm tra, đánh giá kết quả bồi dưỡng mang tính hình thức. Có tới 62,5% giáo viên cho rằng khâu đánh giá sau tập huấn chưa gắn chặt với kết quả rèn luyện thực tế của học sinh trên lớp.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản của thực trạng trên bắt nguồn từ điều kiện kinh tế - xã hội đặc thù của huyện Đắk Glong với 7/7 xã thuộc diện đặc biệt khó khăn, tỷ lệ hộ nghèo trong đồng bào dân tộc thiểu số lên tới 79,3%. Rào cản ngôn ngữ, phong tục tập quán và sự thiếu thốn về cơ sở vật chất phòng học (mới đạt 275 phòng cho 274 lớp nhưng chỉ có 117 phòng phục vụ học tập) đã hạn chế đáng kể khả năng tiếp cận các phương pháp quản lý lớp học hiện đại.

So sánh với các nghiên cứu trước đây tại các trường phổ thông dân tộc nội trú ở vùng Tây Bắc và Tây Nguyên, kết quả nghiên cứu này tái khẳng định rằng tại các địa bàn có mô hình bán trú và lớp ghép, vai trò của người giáo viên chủ nhiệm không chỉ dừng lại ở việc quản trị hành chính mà còn phải kiêm nhiệm chức năng của một nhà tâm lý học và nhân viên công tác xã hội.

Về mặt trực quan hóa, toàn bộ dữ liệu khảo sát có thể được biểu diễn trực quan qua biểu đồ cột kép so sánh sự chênh lệch điểm đánh giá giữa cán bộ quản lý và giáo viên đối với năm khâu quản lý bồi dưỡng, kết hợp bảng ma trận phân tích tương quan giữa tính cần thiết và tính khả thi của các nhóm giải pháp can thiệp.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm giải quyết triệt để các hạn chế nêu trên, luận văn đề xuất bốn nhóm biện pháp quản lý bồi dưỡng năng lực chủ nhiệm lớp cho giáo viên tiểu học huyện Đắk Glong giai đoạn 2022 - 2025:

Thứ nhất, nâng cao nhận thức và chuẩn hóa quy trình lập kế hoạch bồi dưỡng. Hiệu trưởng các trường tiểu học chủ trì việc khảo sát nhu cầu thực tế của 100% giáo viên chủ nhiệm ngay từ đầu năm học. Kế hoạch bồi dưỡng phải xác định rõ mục tiêu đầu ra, phân bổ thời gian hợp lý, tránh trùng lặp với lịch dạy chính khóa và hoàn thành phê duyệt trước ngày 30 tháng 8 hàng năm.

Thứ hai, đổi mới nội dung và đa dạng hóa hình thức bồi dưỡng chuyên môn. Phòng Giáo dục và Đào tạo phối hợp với các chuyên gia thiết kế các chuyên đề đặc thù vùng cao: Kỹ năng quản lý lớp ghép, kỹ năng giao tiếp song ngữ Việt - Mông, phương pháp giáo dục học sinh cá biệt và chuyển đổi số trong quản lý hồ sơ sổ sách. Chuyển đổi 40% thời lượng từ thuyết trình một chiều sang thực hành xử lý tình huống thực tế và sinh hoạt chuyên môn theo cụm trường.

Thứ ba, thiết lập quy trình kiểm tra, đánh giá và phản hồi kết quả sau bồi dưỡng. Ban Giám hiệu áp dụng bộ công cụ đánh giá đa chiều gồm tự đánh giá, đánh giá từ đồng nghiệp và phiếu khảo sát ý kiến cha mẹ học sinh, thực hiện định kỳ 02 lần mỗi năm học. Kết quả bồi dưỡng là tiêu chí bắt buộc trong bình xét thi đua và xếp loại chuẩn nghề nghiệp giáo viên.

Thứ tư, hoàn thiện cơ chế phối hợp liên lực lượng và đầu tư cơ sở vật chất. Ủy ban nhân dân huyện và Phòng Giáo dục và Đào tạo bố trí tối thiểu 5% ngân sách chi thường xuyên cho công tác tập huấn, giải quyết dứt điểm nợ đọng kinh phí dạy kê gác, đồng thời xây dựng quy chế phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường với già làng, trưởng thôn và Hội đồng hương nhằm quản lý học sinh toàn diện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu này mang giá trị ứng dụng thực tiễn cao cho bốn nhóm đối tượng chuyên môn:

Cán bộ quản lý Phòng Giáo dục và Đào tạo các huyện miền núi, vùng sâu vùng xa: Tài liệu cung cấp cơ sở thực chứng và khung quản lý hệ thống để xây dựng chiến lược phát triển đội ngũ nhà giáo cấp huyện, tối ưu hóa ngân sách bồi dưỡng thường xuyên theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018.

Ban Giám hiệu các trường tiểu học và trường phổ thông dân tộc bán trú: Cẩm nang hướng dẫn chi tiết quy trình tổ chức bồi dưỡng nội bộ, phương pháp xây dựng chuyên đề sinh hoạt chuyên môn cụm trường và thiết lập tiêu chí đánh giá giáo viên chủ nhiệm phù hợp với đặc thù học sinh dân tộc thiểu số.

Giáo viên tiểu học đang làm công tác chủ nhiệm lớp: Cung cấp các kỹ năng thực hành sư phạm cần thiết như phương pháp quản lý lớp học tích cực, kỹ năng giao tiếp với phụ huynh vùng cao và các giải pháp giảm thiểu tình trạng học sinh bỏ học giữa chừng.

Học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Quản lý giáo dục: Nguồn tài liệu học thuật giá trị về phương pháp luận nghiên cứu thực địa, cách thiết kế bảng hỏi chuẩn hóa trên thang đo Likert và các mô hình quản trị nhà trường trong bối cảnh phân hóa kinh tế - xã hội mạnh mẽ.

Câu hỏi thường gặp

Năng lực chủ nhiệm lớp của giáo viên tiểu học vùng dân tộc thiểu số gồm những thành tố then chốt nào? Năng lực chủ nhiệm bao gồm tổ hợp kiến thức tâm lý lứa tuổi tiểu học, kỹ năng quản trị lớp học, năng lực tổ chức các hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp và năng lực phối hợp liên lực lượng. Tại địa bàn đa dân tộc như Đắk Glong với 55,77% người dân tộc thiểu số, giáo viên cần bổ sung thêm năng lực am hiểu văn hóa bản địa và kỹ năng sư phạm trong môi trường lớp ghép.

Khó khăn lớn nhất trong công tác quản lý bồi dưỡng giáo viên tại huyện Đắk Glong là gì? Rào cản lớn nhất là áp lực tăng dân số cơ học từ 1.100 đến 1.200 học sinh mỗi năm gây quá tải sĩ số lớp học và thiếu hụt giáo viên. Tình trạng giáo viên phải dạy kê, dạy gác với số tiền nợ đọng kinh phí 2,4 tỷ đồng đã triệt tiêu thời gian và động lực tự học, tự bồi dưỡng chuyên môn của đội ngũ.

Hình thức bồi dưỡng nào mang lại hiệu quả cao nhất cho giáo viên vùng cao? Hình thức bồi dưỡng tại chỗ kết hợp sinh hoạt chuyên môn theo cụm trường và tự học có hướng dẫn mang lại hiệu quả vượt trội. Khảo sát 96 cán bộ và giáo viên cho thấy các buổi tập huấn chuyên đề xử lý tình huống thực tế giúp nâng cao khả năng áp dụng kỹ năng vào giảng dạy hơn 30% so với phương pháp nghe giảng lý thuyết tập trung truyền thống.

Làm thế nào để đánh giá chính xác kết quả sau các đợt bồi dưỡng năng lực chủ nhiệm? Cần chuyển đổi từ việc kiểm tra bài thu hoạch lý thuyết sang đánh giá sự tiến bộ thực tế của học sinh và mức độ hoàn thành hồ sơ chủ nhiệm. Việc áp dụng cơ chế đánh giá đa chiều từ Ban Giám hiệu, đồng nghiệp tổ chuyên môn và phụ huynh học sinh định kỳ 02 lần mỗi năm sẽ đảm bảo tính khách quan và thực chất.

Luận văn đề xuất giải pháp gì để giảm tải áp lực cho giáo viên chủ nhiệm? Nghiên cứu đề xuất Ủy ban nhân dân huyện ưu tiên tuyển dụng bổ sung biên chế giáo viên, chi trả dứt điểm các khoản trợ cấp dạy tăng giờ và đầu tư đồng bộ cơ sở vật chất phòng học. Đồng thời, nhà trường cần tinh gọn hồ sơ sổ sách thông qua ứng dụng công nghệ thông tin để giáo viên tập trung thời gian cho công tác giáo dục học sinh.

Kết luận

Luận văn Quản lý bồi dưỡng năng lực chủ nhiệm lớp cho giáo viên các trường tiểu học huyện Đắk Glong, tỉnh Đắk Nông đã giải quyết một cách khoa học và hệ thống các mục tiêu nghiên cứu đề ra:

  • Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quản lý hoạt động bồi dưỡng năng lực chủ nhiệm lớp theo bốn chức năng quản lý cốt lõi gắn với chuẩn nghề nghiệp giáo viên tiểu học.
  • Khảo sát thực chứng tại 05 trường tiểu học với 96 phiếu phản hồi hợp lệ, làm rõ bức tranh thực trạng về cơ cấu 340 giáo viên, những điểm nghẽn về dạy kê gác và hạn chế trong công tác kiểm tra đánh giá bồi dưỡng.
  • Xác định rõ nguyên nhân sâu xa từ đặc thù địa bàn khó khăn có 73.851 dân với 30 dân tộc cùng sinh sống và áp lực tăng 1.100 đến 1.200 học sinh mỗi năm.
  • Xây dựng hệ thống bốn nhóm biện pháp quản lý đồng bộ từ lập kế hoạch, đổi mới nội dung, chuẩn hóa kiểm tra đến hoàn thiện cơ chế phối hợp liên lực lượng.
  • Khảo nghiệm tính cần thiết và tính khả thi của các biện pháp đề xuất, đạt mức độ đồng thuận cao từ đội ngũ cán bộ quản lý và giáo viên thực địa.

Lộ trình triển khai các giải pháp được khuyến nghị thực hiện quyết liệt trong giai đoạn 2022 - 2025 nhằm nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện tại địa phương. Các cấp lãnh đạo ngành giáo dục, cán bộ quản lý nhà trường và quý đồng nghiệp quan tâm có thể ứng dụng trực tiếp khung biện pháp này vào thực tiễn quản trị đơn vị để xây dựng đội ngũ giáo viên chủ nhiệm tâm huyết, vững vàng chuyên môn.