Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh đổi mới căn bản và toàn diện nền giáo dục Việt Nam theo tinh thần Nghị quyết số 29-NQ/TW và Chỉ thị số 40-CT/TW, việc nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ quản lý trường học giữ vai trò then chốt. Tại các trường trung học phổ thông, tổ trưởng chuyên môn được coi là cánh tay nối dài của Ban Giám hiệu, trực tiếp quản lý và dẫn dắt 100% hoạt động chuyên môn của giáo viên. Trường Trung học phổ thông Cổ Loa, huyện Đông Anh, thành phố Hà Nội là ngôi trường giàu truyền thống, thành lập năm 1966, đạt chuẩn Quốc gia năm 2009 và đạt kiểm định chất lượng giáo dục cấp độ 3 vào năm 2010. Trong năm học 2014-2015, nhà trường vinh dự đón nhận Cờ đơn vị xuất sắc phong trào thi đua của Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội.

Tuy nhiên, trước yêu cầu đổi mới chương trình và phương pháp dạy học, công tác quản lý chuyên môn tại đơn vị đang đối mặt với nhiều thách thức. Mặc dù 100% tổ trưởng chuyên môn đạt chuẩn đào tạo và 22% có trình độ thạc sĩ, phần lớn cán bộ phụ trách tổ vẫn điều hành công việc dựa vào kinh nghiệm cá nhân, thiếu kỹ năng quản trị hiện đại. Nghiên cứu này được thực hiện nhằm phân tích toàn diện thực trạng công tác quản lý bồi dưỡng năng lực cho tổ trưởng chuyên môn giai đoạn 2012-2015, từ đó xây dựng hệ thống 5 biện pháp quản lý khoa học, khả thi cho Hiệu trưởng. Kết quả nghiên cứu đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao chất lượng đội ngũ sư phạm, góp phần duy trì tỷ lệ tốt nghiệp trung học phổ thông trên 99% và cải thiện vị trí xếp hạng điểm thi đại học từ vị trí 413 trên toàn quốc.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng lý luận quản lý giáo dục hiện đại, kết hợp mô hình 10 thành tố cấu thành nhà trường của tác giả Nguyễn Ngọc Quang và lý thuyết chu trình quản lý chức năng của tác giả Trần Kiểm. Khung lý thuyết tập trung làm sáng tỏ 5 khái niệm cốt lõi: năng lực, năng lực quản lý, quản lý nhà trường, tổ trưởng chuyên môn và bồi dưỡng năng lực. Theo các nghiên cứu tâm lý học quản lý của Kôvaliôp và Đặng Quốc Bảo, năng lực quản lý là tổng hòa các thuộc tính tâm lý cá nhân kết hợp với tri thức, kỹ năng để thực hiện thành công các mục tiêu tổ chức.

Đối với cấp trường học, năng lực của tổ trưởng chuyên môn được cấu thành từ 3 nhóm năng lực chức năng chính: năng lực kế hoạch hóa, năng lực tổ chức thực hiện và năng lực kiểm tra - đánh giá. Hoạt động bồi dưỡng năng lực dưới sự chỉ đạo của Hiệu trưởng là quá trình cập nhật kiến thức, rèn luyện kỹ năng và chuẩn hóa phương pháp điều hành sư phạm. Bồi dưỡng không chỉ trang bị lý thuyết quản trị mà còn tạo cơ chế giúp tổ trưởng chuyên môn tự phát triển, vận hành hiệu quả 7 tổ bộ môn theo đúng Điều lệ trường trung học ban hành kèm Thông tư số 12/2011/TT-BGDĐT.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp khảo sát thực tiễn kết hợp phân tích định lượng và định tính trên cỡ mẫu 70 khách thể tại trường Trung học phổ thông Cổ Loa, bao gồm 4 cán bộ Ban Giám hiệu, 6 tổ trưởng chuyên môn và 60 giáo viên trực tiếp giảng dạy. Phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp chọn mẫu mục đích được áp dụng nhằm thu thập đa chiều ý kiến từ các cấp quản lý đến giáo viên thừa hành, bảo đảm tính đại diện tuyệt đối cho 7 tổ chuyên môn trong trường.

Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua phiếu trưng cầu ý kiến thiết kế theo thang đo 3 mức độ: Tốt tương ứng 3 điểm, Đạt tương ứng 2 điểm, Chưa đạt tương ứng 1 điểm. Nghiên cứu áp dụng phương pháp thống kê toán học để tính điểm trung bình và tỷ lệ phần trăm, kết hợp phỏng vấn sâu Ban Giám hiệu và nghiên cứu hệ thống hồ sơ chuyên môn giai đoạn 2012-2015. Lý do lựa chọn phương pháp phân tích này là nhằm định lượng hóa chính xác mức độ thành thạo của 9 kỹ năng kế hoạch hóa và các kỹ năng điều hành, đảm bảo cơ sở dữ liệu khách quan để chứng minh giả thuyết khoa học của đề tài.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả điều tra thực trạng năng lực của tổ trưởng chuyên môn trường Trung học phổ thông Cổ Loa phản ánh bức tranh đa chiều với 4 phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, năng lực kế hoạch hóa của tổ trưởng chuyên môn chỉ đạt mức trung bình với điểm số 2,18 trên thang điểm 3,00. Trong đó, kỹ năng nắm bắt chủ trương cấp trên đạt điểm cao nhất là 2,77 điểm với 77,14% xếp loại Tốt. Ngược lại, kỹ năng phân tích môi trường và nguồn lực chỉ đạt 1,84 điểm, còn kỹ năng phân chia mục tiêu cho từng cá nhân xếp thấp nhất với 1,47 điểm và chỉ có 14,29% ý kiến đánh giá ở mức Tốt.

Thứ hai, năng lực tổ chức thực hiện đạt điểm trung bình 2,36 điểm. Các kỹ năng phổ biến quy chế và phân công công việc đạt tỷ lệ đánh giá Tốt trên 84,29%. Tuy nhiên, khả năng tổ chức các chuyên đề đổi mới phương pháp dạy học và kỹ năng ứng dụng công nghệ thông tin trong sinh hoạt chuyên môn vẫn còn nhiều hạn chế, phần lớn dựa trên mẫu biểu truyền thống.

Thứ ba, năng lực kiểm tra và đánh giá ghi nhận điểm số trung bình 2,24 điểm. Mặc dù 100% tổ trưởng duy trì đủ chỉ tiêu dự giờ 4 tiết trên mỗi giáo viên trong năm học, kỹ năng xây dựng bộ tiêu chí đánh giá định lượng và kỹ năng xử lý thông tin phản hồi sau kiểm tra để tư vấn cho Ban Giám hiệu vẫn chưa thực sự sâu sát.

Thứ tư, về kết quả thi đua đội ngũ trong năm học 2014-2015, trường có 20 giáo viên hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ (chiếm 24,39%), 56 giáo viên hoàn thành tốt nhiệm vụ (chiếm 68,29%) và 6 giáo viên hoàn thành nhiệm vụ. Tỷ lệ học sinh giỏi của trường tăng trưởng tích cực từ 14,2% lên trên 20%, song thành tích thi học sinh giỏi quốc gia mới dừng lại ở 1 giải Ba môn Tin học.

Thảo luận kết quả

Khi xem xét dữ liệu qua các biểu đồ so sánh giữa mức độ thực hiện và mức độ hiệu quả, cùng bảng đối chiếu 9 chỉ số kế hoạch hóa, sự chênh lệch rõ nét giữa nhận thức lý thuyết và kỹ năng thực hành quản trị của tổ trưởng chuyên môn đã lộ rõ. Nguyên nhân cốt lõi là các tổ trưởng chuyên môn đều là giáo viên dạy giỏi được bổ nhiệm theo thâm niên, chưa từng trải qua các khóa đào tạo bài bản về khoa học quản lý giáo dục. Việc lập kế hoạch của các tổ chủ yếu sao chép nguyên văn kế hoạch chung của nhà trường, thiếu sự phân tích điểm mạnh, điểm yếu theo ma trận nguồn lực thực tế.

Kết quả này hoàn toàn tương đồng với các công bố khoa học tại nhiều địa phương trong cả nước, như nghiên cứu của Trần Kim Bình tại Đắk Lắk năm 2009 và nghiên cứu của Đỗ Văn Trọng tại Quảng Trị năm 2010. Điểm mới của luận văn tại trường Trung học phổ thông Cổ Loa là chỉ ra sự cần thiết phải chuyển dịch phương thức bồi dưỡng từ truyền đạt lý thuyết một chiều sang mô hình bồi dưỡng theo chức năng quản lý, gắn liền với số hóa quản trị và cải tiến cơ sở vật chất phòng bộ môn.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả khảo sát thực trạng và định hướng chiến lược giáo dục của Thủ đô Hà Nội, luận văn đề xuất 5 nhóm biện pháp quản lý bồi dưỡng đồng bộ:

Thứ nhất, nâng cao nhận thức về vị trí và vai trò của tổ trưởng chuyên môn. Hiệu trưởng chủ trì tổ chức 100% các buổi sinh hoạt chuyên đề quản trị vào đầu mỗi năm học trong lộ trình 2015-2020, bảo đảm 100% cán bộ quản lý cơ sở nắm vững quyền hạn và nhiệm vụ quy định tại Điều lệ trường trung học.

Thứ hai, chuẩn hóa quy trình bồi dưỡng năng lực kế hoạch hóa. Ban Giám hiệu tổ chức tập huấn kỹ năng xây dựng kế hoạch hành động theo mục tiêu cụ thể, hướng dẫn phân bổ chỉ tiêu cho từng tổ viên, đặt mục tiêu nâng điểm trung bình năng lực kế hoạch hóa từ 2,18 lên trên 2,60 điểm trong 2 năm học.

Thứ ba, đổi mới quản lý tổ chức thực hiện và hoạt động chuyên môn. Hiệu trưởng chỉ đạo 7 tổ chuyên môn duy trì nghiêm túc lịch sinh hoạt định kỳ 2 tuần một lần, đẩy mạnh phương pháp nghiên cứu bài học và tăng cường dự giờ, phấn đấu nâng số lượng giải học sinh giỏi cấp thành phố lên trên 15 giải mỗi năm học.

Thứ tư, hoàn thiện quy trình bồi dưỡng năng lực kiểm tra và đánh giá. Ban Giám hiệu xây dựng bộ công cụ đo lường tiêu chuẩn, bảo đảm 100% giáo viên được kiểm tra hồ sơ giáo án định kỳ và dự giờ tối thiểu 4 tiết mỗi năm với biên bản tư vấn cải tiến sư phạm cụ thể.

Thứ năm, tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin và trang bị cơ sở vật chất. Nhà trường ưu tiên phân bổ ngân sách trang bị hệ thống máy tính kết nối mạng cho 6 phòng sinh hoạt tổ chuyên môn, thực hiện số hóa 100% sổ sách và tài liệu giảng dạy trong giai đoạn 2015-2017.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị ứng dụng cao và là nguồn tài liệu tham khảo thiết thực cho 4 nhóm đối tượng:

Nhóm thứ nhất là Cán bộ quản lý các trường trung học phổ thông, bao gồm Hiệu trưởng và Phó Hiệu trưởng. Luận văn cung cấp quy trình 5 bước và các tiêu chí đánh giá chuẩn xác để xây dựng kế hoạch bồi dưỡng, phân công nhiệm vụ và tối ưu hóa hiệu quả làm việc của 100% tổ trưởng chuyên môn trong nhà trường.

Nhóm thứ hai là Đội ngũ tổ trưởng và tổ phó chuyên môn. Tài liệu giúp đội ngũ quản lý cấp cơ sở tự soi chiếu năng lực qua thang đo 9 kỹ năng kế hoạch hóa, từ đó nắm vững phương pháp điều hành sinh hoạt tổ, quản lý chương trình và thực hiện kiểm tra đánh giá đồng nghiệp một cách khách quan.

Nhóm thứ ba là Chuyên viên quản lý giáo dục tại các Sở và Phòng Giáo dục và Đào tạo. Nghiên cứu cung cấp dữ liệu thực chứng từ địa bàn huyện Đông Anh, giúp các nhà quản lý hoạch định chính sách bồi dưỡng cán bộ nguồn và chuẩn hóa khung năng lực quản lý cho hơn 30 trường trung học phổ thông trên địa bàn thành phố Hà Nội.

Nhóm thứ tư là Học viên cao học và nhà nghiên cứu chuyên ngành Quản lý giáo dục. Luận văn là tài liệu tham khảo mẫu mực về phương pháp luận nghiên cứu thực trạng, kỹ thuật xử lý số liệu thống kê mô tả trên 70 mẫu khảo sát và hệ thống hóa lý luận quản trị trường học.

Câu hỏi thường gặp

Việc bồi dưỡng năng lực quản lý cho tổ trưởng chuyên môn có vai trò cấp thiết như thế nào? Tổ trưởng chuyên môn là nhân tố trực tiếp quyết định chất lượng giảng dạy của 7 tổ bộ môn. Tại trường Trung học phổ thông Cổ Loa, do thiếu kỹ năng quản lý bài bản, điểm năng lực kế hoạch hóa chỉ đạt 2,18 điểm, đòi hỏi phải bồi dưỡng khẩn trương để chuẩn hóa năng lực điều hành.

Khung năng lực quản lý của tổ trưởng chuyên môn gồm những trụ cột nào? Khung năng lực gồm 3 trụ cột cơ bản: năng lực kế hoạch hóa gồm 9 kỹ năng chuyên biệt, năng lực tổ chức thực hiện các hoạt động dạy học và năng lực kiểm tra, đánh giá chất lượng sư phạm của giáo viên theo chuẩn nghề nghiệp.

Hạn chế lớn nhất trong năng lực quản lý của tổ trưởng chuyên môn hiện nay là gì? Điểm nghẽn lớn nhất là kỹ năng phân tích môi trường, nguồn lực chỉ đạt 1,84 điểm và kỹ năng phân chia mục tiêu cho cá nhân chỉ đạt 1,47 điểm. Tổ trưởng thường lúng túng trong việc cụ thể hóa kế hoạch trường thành chỉ tiêu hành động cho tổ viên.

Luận văn đề xuất những giải pháp trọng tâm nào để tháo gỡ hạn chế? Tác giả đề xuất hệ thống 5 giải pháp đồng bộ gồm: nâng cao nhận thức quản trị, bồi dưỡng kỹ thuật lập kế hoạch, đổi mới sinh hoạt tổ chuyên môn 2 tuần một lần, chuẩn hóa công tác kiểm tra dự giờ và đầu tư máy tính cho 6 phòng chuyên môn.

Tính khả thi của các biện pháp đề xuất được kiểm chứng qua đâu? Kết quả khảo nghiệm nhận thức trên 70 cán bộ quản lý và giáo viên cho thấy 100% các biện pháp đề xuất đều được đánh giá ở mức độ rất cần thiết và có tính khả thi cao, phù hợp với điều kiện thực tế của nhà trường.

Kết luận

Nghiên cứu Quản lý bồi dưỡng năng lực cho tổ trưởng chuyên môn ở trường Trung học phổ thông Cổ Loa mang lại những giá trị học thuật và thực tiễn sâu sắc:

  • Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quản lý bồi dưỡng năng lực tổ trưởng chuyên môn theo chu trình quản lý 3 chức năng hiện đại.
  • Phân tích chính xác thực trạng quản lý chuyên môn tại trường Trung học phổ thông Cổ Loa giai đoạn 2012-2015 thông qua khảo sát 70 cán bộ và giáo viên.
  • Nhận diện rõ điểm nghẽn trong kỹ năng kế hoạch hóa với điểm số 2,18 điểm và kỹ năng phân chia mục tiêu ở mức thấp 1,47 điểm.
  • Đề xuất 5 nhóm giải pháp đồng bộ gắn liền với nâng cao nhận thức, chuẩn hóa quy trình điều hành và hiện đại hóa cơ sở vật chất.
  • Khẳng định tính cấp thiết và khả thi của các biện pháp nhằm nâng cao tỷ lệ giáo viên giỏi và cải thiện chất lượng giáo dục toàn diện của nhà trường.

Để hiện thực hóa các giải pháp trên, Ban Giám hiệu nhà trường cần khẩn trương triển khai chương trình bồi dưỡng ngay từ đầu năm học mới, đồng thời số hóa hạ tầng quản lý cho 100% các tổ chuyên môn. Các nhà quản lý giáo dục và cán bộ trường học hãy áp dụng ngay khung giải pháp từ nghiên cứu để nâng tầm chất lượng quản trị cơ sở tại đơn vị mình.