Tổng quan nghiên cứu
Giáo dục mầm non giữ vai trò nền tảng trong hệ thống giáo dục quốc dân, trực tiếp đặt những viên gạch đầu tiên cho sự hình thành nhân cách và phát triển thể chất của trẻ em. Quán triệt tinh thần Nghị quyết số 29-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, việc chuẩn hóa đội ngũ nhà giáo trở thành nhiệm vụ cấp bách hàng đầu. Nhằm đáp ứng mục tiêu đó, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành Quyết định số 02/2008/QĐ-BGDĐT quy định về Chuẩn nghề nghiệp giáo viên mầm non, tạo hành lang pháp lý vững chắc cho công tác đánh giá và bồi dưỡng nhân lực sư phạm.
Tại huyện Hạ Hòa, một huyện miền núi thuộc tỉnh Phú Thọ, toàn địa bàn có 33 trường mầm non với 233 nhóm lớp, tiếp nhận 1.058 trẻ nhà trẻ (tỷ lệ huy động 22,43%) và 5.597 trẻ mẫu giáo (tỷ lệ huy động 93,75%). Trong bối cảnh điều kiện kinh tế xã hội còn nhiều khó khăn, Trường Mầm non Y Sơn nổi lên như một điểm sáng khi đạt chuẩn quốc gia mức độ 1 từ năm 2012. Đến năm học 2016 - 2017, nhà trường duy trì quy mô 14 nhóm lớp với 502 học sinh, đạt tỷ lệ huy động trẻ ra lớp 96,2%. Đội ngũ của trường gồm 39 cán bộ, giáo viên, nhân viên; trong đó có 34 cán bộ quản lý và giáo viên trực tiếp tham gia công tác chuyên môn, với 18 người đạt trình độ đại học (chiếm 52,94%).
Mục tiêu nghiên cứu tập trung làm sáng tỏ cơ sở lý luận, khảo sát thực trạng công tác quản lý và đề xuất hệ thống biện pháp quản lý hoạt động bồi dưỡng chuyên môn cho giáo viên Trường Mầm non Y Sơn theo Chuẩn nghề nghiệp. Phạm vi nghiên cứu được thực hiện trong thời gian 12 tháng, từ tháng 11/2016 đến tháng 11/2017 tại xã Y Sơn, huyện Hạ Hòa. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc, cung cấp giải pháp nâng cao tỷ lệ giáo viên xếp loại chuyên môn xuất sắc lên trên 45%, giảm tỷ lệ suy dinh dưỡng thể nhẹ cân ở trẻ mẫu giáo xuống dưới 3,2% và thể thấp còi xuống dưới 6,3%, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện một cách bền vững.
Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu
Khung lý thuyết áp dụng
Nghiên cứu vận dụng lý thuyết quản lý tổ chức cổ điển với mô hình 4 chức năng cốt lõi của Henri Fayol gồm: lập kế hoạch, tổ chức, chỉ đạo và kiểm tra đánh giá. Trong bối cảnh trường mầm non, 4 chức năng này tạo thành chu trình quản lý khép kín, định hướng toàn bộ hoạt động nâng cao năng lực sư phạm cho đội ngũ nhà giáo. Bên cạnh đó, đề tài kết hợp mô hình phát triển chuyên môn liên tục và lý thuyết bồi dưỡng 3 giai đoạn của tác giả Nguyễn Hữu Ân: tự học nghiên cứu tài liệu, tập huấn chuyên sâu và kiểm tra cấp chứng chỉ hoàn thành.
Khung năng lực cốt lõi được xây dựng bám sát Chuẩn nghề nghiệp giáo viên mầm non ban hành theo Quyết định số 02/2008/QĐ-BGDĐT. Cấu trúc chuẩn bao gồm 3 lĩnh vực trọng yếu với 15 tiêu chuẩn thành phần: phẩm chất chính trị, đạo đức, lối sống; kiến thức chuyên ngành; kỹ năng sư phạm. Ba khái niệm nền tảng được chuẩn hóa trong nghiên cứu gồm: Quản lý giáo dục (sự tác động có mục đích của chủ thể quản lý đến hệ thống giáo dục), Bồi dưỡng giáo viên (quá trình cập nhật, hoàn thiện tri thức và kỹ năng nghề nghiệp đang làm), và Quản lý bồi dưỡng chuyên môn theo Chuẩn (chuỗi tác động có kế hoạch nhằm giúp giáo viên đạt các mức độ quy định của chuẩn nghề nghiệp).
Phương pháp nghiên cứu
Nghiên cứu thu thập dữ liệu sơ cấp từ tổng cỡ mẫu 77 đối tượng. Cỡ mẫu này được phân bổ cụ thể gồm: 9 cán bộ quản lý (3 chuyên viên phụ trách mầm non thuộc Phòng Giáo dục và Đào tạo huyện Hạ Hòa, 3 thành viên Ban Giám hiệu và 3 Tổ trưởng chuyên môn Trường Mầm non Y Sơn), 28 giáo viên trực tiếp giảng dạy tại trường và 40 phụ huynh học sinh có con đang theo học tại 14 nhóm lớp.
Phương pháp chọn mẫu toàn thể được áp dụng đối với 100% cán bộ quản lý và giáo viên của nhà trường nhằm phản ánh đầy đủ, chính xác thực trạng đội ngũ. Phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng được áp dụng cho 40 phụ huynh để thu nhận đánh giá khách quan từ cộng đồng. Timeline thu thập và phân tích dữ liệu trải dài trong 12 tháng từ tháng 11/2016 đến tháng 11/2017.
Dữ liệu định lượng từ phiếu điều tra được mã hóa và xử lý bằng phần mềm thống kê SPSS 22. Thang đo Likert 5 mức độ được quy ước từ 1,0 đến 5,0 điểm tương ứng với 5 khoảng đánh giá: Yếu (1,0 - 1,79), Trung bình (1,8 - 2,59), Khá (2,6 - 3,39), Tốt (3,4 - 4,19) và Rất tốt (4,2 - 5,0). Việc lựa chọn phương pháp thống kê toán học kết hợp kỹ thuật phỏng vấn sâu và quan sát sư phạm giúp kiểm định độ tin cậy của các chỉ số, xác định chính xác khoảng cách năng lực thực tế so với yêu cầu của Chuẩn nghề nghiệp.
Kết quả nghiên cứu và thảo luận
Những phát hiện chính
Thứ nhất, về trình độ đào tạo và phẩm chất nhà giáo, 100% giáo viên Trường Mầm non Y Sơn đạt chuẩn trình độ trung cấp trở lên, trong đó tỷ lệ có bằng đại học đạt 52,94% (18/34 cán bộ, giáo viên). Đánh giá về phẩm chất chính trị, đạo đức và lối sống đạt mức điểm trung bình rất cao là 4,45/5,0 điểm. Toàn bộ 28 giáo viên đều thể hiện tinh thần yêu nghề, mến trẻ và chấp hành nghiêm túc quy chế chuyên môn.
Thứ hai, về năng lực chuyên môn và kỹ năng sư phạm, kết quả khảo sát cho thấy sự chênh lệch rõ nét giữa các tiêu chí. Kỹ năng lập kế hoạch chăm sóc giáo dục trẻ đạt mức tốt với 3,82 điểm. Tuy nhiên, kỹ năng ứng dụng công nghệ thông tin và phương pháp tích hợp trong tổ chức hoạt động vui chơi chỉ đạt mức khá với 3,12 điểm. Tỷ lệ giáo viên thành thạo kỹ năng tự làm đồ dùng dạy học sáng tạo từ nguyên vật liệu địa phương đạt 78,6%, trong khi tỷ lệ giáo viên tự tin ứng dụng phần mềm giáo dục mầm non chỉ đạt 35,7%, tạo ra khoảng cách chênh lệch 42,9% giữa hai nhóm kỹ năng.
Thứ ba, về công tác tổ chức và quản lý bồi dưỡng, 71,4% hoạt động bồi dưỡng diễn ra dưới dạng tập trung ngắn hạn theo lịch của cấp trên. Hình thức tự bồi dưỡng và sinh hoạt tổ chuyên môn chuyên sâu chỉ đạt điểm trung bình 2,85/5,0 điểm. Đáng chú ý, công tác kiểm tra, đánh giá sau bồi dưỡng nhận điểm số thấp nhất trong 4 chức năng quản lý, chỉ đạt 3,18/5,0 điểm; có tới 64,3% giáo viên phản ánh rằng việc đánh giá còn nặng về hình thức thu hoạch lý thuyết, chưa đo lường được mức độ chuyển hóa vào giờ dạy thực tế.
Thảo luận kết quả
Nguyên nhân của những hạn chế trên xuất phát từ áp lực thời gian làm việc trực tiếp trên lớp vượt quá 8 giờ/ngày của giáo viên mầm non, khiến quỹ thời gian dành cho tự học bị thu hẹp. Bên cạnh đó, nguồn kinh phí dành riêng cho tài liệu và trang thiết bị bồi dưỡng còn eo hẹp, chiếm chưa đầy 5% tổng ngân sách hoạt động của trường. Đội ngũ báo cáo viên tại chỗ chưa được đào tạo bài bản về phương pháp hướng dẫn người lớn, dẫn đến việc truyền đạt còn mang tính một chiều.
Khi so sánh với các nghiên cứu cùng chuyên ngành tại khu vực trung du phía Bắc, kết quả này hoàn toàn tương đồng: điểm nhận thức lý thuyết của giáo viên thường vượt trội hơn điểm thực hành kỹ năng sư phạm từ 15% đến 20%. Dữ liệu nghiên cứu được trực quan hóa qua hệ thống 12 bảng thống kê chi tiết và 5 biểu đồ so sánh tương quan giữa đánh giá của cán bộ quản lý và giáo viên. Đồ thị phân tích cho thấy độ lệch nhận thức giữa cấp quản lý và giáo viên về hiệu quả khâu lập kế hoạch bồi dưỡng lên tới 0,45 điểm trên thang đo 5 điểm, khẳng định tính cấp thiết phải tái cấu trúc quy trình quản lý theo hướng dân chủ và cá nhân hóa.
Đề xuất và khuyến nghị
Thứ nhất, tổ chức nâng cao nhận thức về Chuẩn nghề nghiệp cho 100% cán bộ quản lý và giáo viên. Ban Giám hiệu chủ trì tổ chức 2 đợt sinh hoạt chuyên đề chuyên sâu vào đầu mỗi học kỳ, giúp từng giáo viên nắm vững 15 tiêu chuẩn nghề nghiệp để tự xây dựng bản kế hoạch phát triển cá nhân, hoàn thành mục tiêu 100% giáo viên có lộ trình tự học rõ ràng trước tháng 9 hàng năm.
Thứ hai, đổi mới quy trình lập kế hoạch và nội dung bồi dưỡng sát thực tiễn. Phó Hiệu trưởng phụ trách chuyên môn tiến hành khảo sát nhu cầu năng lực của 28 giáo viên vào tháng 8 hàng năm, tái cấu trúc chương trình bồi dưỡng theo hướng tăng tỷ lệ thực hành lên tối thiểu 65% tổng thời lượng. Nội dung tập trung vào kỹ năng ứng dụng công nghệ thông tin, phương pháp giáo dục hòa nhập và kỹ năng xử lý tình huống sư phạm.
Thứ ba, đa dạng hóa hình thức bồi dưỡng gắn với sinh hoạt tổ chuyên môn. Duy trì nền nếp sinh hoạt chuyên môn định kỳ 2 lần/tháng tại 3 tổ khối. Triển khai mô hình giáo viên cốt cán kèm cặp giáo viên trẻ theo cặp đôi, giao chỉ tiêu mỗi giáo viên thực hiện tối thiểu 18 tiết dự giờ chéo/năm học và tham gia đầy đủ 4 hội thảo chuyên đề cấp trường trong suốt giai đoạn 2017 - 2020.
Thứ tư, hoàn thiện quy trình kiểm tra, đánh giá và xây dựng cơ chế tạo động lực. Ban Giám hiệu phối hợp với Công đoàn nhà trường ban hành bộ công cụ đánh giá sau bồi dưỡng gồm 5 tiêu chí định lượng gắn với kết quả giờ dạy thực tế. Đặt mục tiêu đến năm 2020 nâng tỷ lệ giáo viên xếp loại Chuẩn nghề nghiệp xuất sắc lên trên 45%, loại khá đạt 55%, không có giáo viên xếp loại trung bình hoặc yếu.
Thứ năm, tăng cường đầu tư cơ sở vật chất và nguồn học liệu phục vụ bồi dưỡng. Ban Giám hiệu tham mưu Ủy ban nhân dân xã Y Sơn và Phòng Giáo dục và Đào tạo huyện Hạ Hòa phân bổ ngân sách trang bị 100% phòng học có kết nối Internet băng thông rộng, xây dựng phòng đa chức năng và thư viện điện tử với trên 200 đầu tài liệu chuyên ngành mầm non trước năm 2020.
Đối tượng nên tham khảo luận văn
Nhóm cán bộ quản lý các trường mầm non và chuyên viên Phòng Giáo dục và Đào tạo: Cung cấp khung quy trình 4 bước quản lý bồi dưỡng chuẩn hóa, có thể chuyển giao và áp dụng trực tiếp cho 33 trường mầm non trên địa bàn huyện Hạ Hòa cũng như các cơ sở giáo dục vùng trung du, miền núi.
Nhóm giáo viên mầm non trực tiếp đứng lớp: Cung cấp hệ thống 15 tiêu chí đối chiếu năng lực theo Chuẩn nghề nghiệp, giúp giáo viên xây dựng kế hoạch tự bồi dưỡng cá nhân, nâng cao kỹ năng sư phạm và phương pháp chăm sóc giáo dục cho hơn 500 trẻ tại đơn vị.
Nhóm học viên cao học và nhà nghiên cứu chuyên ngành Quản lý giáo dục: Tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp luận nghiên cứu thực tiễn, quy trình thiết kế bộ công cụ khảo sát 77 đối tượng và kỹ thuật phân tích số liệu khoa học bằng phần mềm SPSS 22 trong đề tài quản lý nhân sự giáo dục.
Nhóm chính quyền địa phương và các nhà hoạch định chính sách giáo dục: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm vững chắc về thực trạng nhân lực sư phạm mầm non tại xã Y Sơn, làm cơ sở xây dựng chính sách hỗ trợ kinh phí, đầu tư cơ sở vật chất đồng bộ nhằm duy trì và nâng cao chất lượng hệ thống 49 trường đạt chuẩn quốc gia toàn huyện.
Câu hỏi thường gặp
Chuẩn nghề nghiệp giáo viên mầm non theo Quyết định số 02/2008/QĐ-BGDĐT gồm những lĩnh vực cốt lõi nào?
Chuẩn gồm 3 lĩnh vực chính: phẩm chất chính trị, đạo đức, lối sống; kiến thức; kỹ năng sư phạm với 15 tiêu chuẩn đánh giá. Nghiên cứu khảo sát 34 cán bộ, giáo viên cho thấy điểm trung bình phẩm chất đạt mức cao nhất 4,45/5,0 điểm, trong khi kỹ năng tích hợp đạt 3,12 điểm.
Thực trạng trình độ chuyên môn của đội ngũ giáo viên Trường Mầm non Y Sơn hiện nay ra sao?
Trường có 100% giáo viên đạt chuẩn từ trung cấp trở lên, trong đó 52,94% đạt trình độ đại học (18 người). Tuy nhiên, năng lực ứng dụng công nghệ thông tin và phương pháp dạy học lấy trẻ làm trung tâm vẫn cần bồi dưỡng thêm để đáp ứng quy mô chăm sóc 502 trẻ tại 14 nhóm lớp.
Điểm nghẽn lớn nhất trong công tác quản lý bồi dưỡng giáo viên tại trường là gì?
Nghiên cứu chỉ ra 2 hạn chế lớn: 71,4% hoạt động bồi dưỡng tập trung nặng về lý thuyết một chiều và khâu kiểm tra sau bồi dưỡng nhận điểm đánh giá thấp nhất (3,18/5,0 điểm) do thiếu tiêu chí định lượng năng lực thực hành giảng dạy trên lớp.
Hình thức bồi dưỡng chuyên môn nào mang lại hiệu quả bền vững nhất cho giáo viên mầm non?
Bồi dưỡng tại chỗ thông qua sinh hoạt tổ chuyên môn (2 lần/tháng), dự giờ chéo đồng nghiệp (tối thiểu 18 tiết/năm) và tự học có hướng dẫn mang lại hiệu quả cao nhất, giúp nâng điểm thực hành sư phạm của giáo viên từ mức khá 3,12 điểm lên mức tốt trên 4,20 điểm.
Hệ thống 5 giải pháp quản lý đề xuất trong luận văn có tính khả thi như thế nào?
Khảo nghiệm thăm dò ý kiến từ 37 cán bộ quản lý và giáo viên khẳng định tính cấp thiết của các giải pháp đạt điểm trung bình 4,52/5,0 điểm và tính khả thi đạt 4,46/5,0 điểm, chứng minh khả năng áp dụng thực tiễn cao tại các trường mầm non huyện Hạ Hòa.
Kết luận
- Khẳng định quản lý hoạt động bồi dưỡng chuyên môn theo Chuẩn nghề nghiệp là giải pháp đòn bẩy nhằm nâng cao chất lượng chăm sóc, nuôi dưỡng và giáo dục cho 502 trẻ tại Trường Mầm non Y Sơn.
- Đánh giá toàn diện thực trạng đội ngũ với 100% giáo viên đạt chuẩn, 52,94% có trình độ đại học, nhưng kỹ năng thực hành sư phạm tích hợp và ứng dụng công nghệ còn hạn chế ở mức 3,12/5,0 điểm.
- Nhận diện chính xác khâu kiểm tra, đánh giá sau bồi dưỡng là mắt xích yếu nhất trong chu trình quản lý, chỉ đạt mức điểm 3,18/5,0 điểm.
- Xác lập hệ thống 5 nhóm biện pháp quản lý đồng bộ từ nâng cao nhận thức, đổi mới kế hoạch, đa dạng hóa hình thức, cải tiến kiểm tra đến đầu tư cơ sở vật chất với độ khả thi đạt 4,46/5,0 điểm.
- Đóng góp khung mô hình quản lý bồi dưỡng khoa học, làm cơ sở nhân rộng cho 33 trường mầm non trên địa bàn huyện Hạ Hòa trong giai đoạn 2017 - 2020.
Lộ trình triển khai các giải pháp được khuyến nghị thực hiện ngay từ năm học 2017 - 2018 và tiến hành đánh giá tổng kết giai đoạn vào năm 2020. Các nhà quản lý giáo dục, cán bộ chuyên môn và quý độc giả quan tâm có thể tra cứu toàn văn luận văn thạc sĩ Quản lý giáo dục của tác giả Phạm Thị Thanh Huệ tại Thư viện Trường Đại học Giáo dục - Đại học Quốc gia Hà Nội để ứng dụng hiệu quả vào thực tiễn đơn vị.