Chương 1 CÁC NHÂN TỐ CHỦ YẾU TÁC ĐỘNG ĐẾN QUAN HỆ VIỆT NAM - LIÊN BANG NGA (GIAI ĐOẠN 2000 - 2011) 1. Bối cảnh quốc tế và khu vực tác động đến quan hệ Việt Nam - Liên bang Nga (giai đoạn 2000 - 2011) 1. Bối cảnh quốc tế Bối cảnh quốc tế đầu thế kỉ XXI được thể hiện rõ qua những xu thế và đặc điểm sau: Xu thế hòa bình hợp tác và phát triển trở thành xu thế chủ đạo trong quan hệ quốc tế hiện nay. Nó đã thay thế cho xu thế “đối đầu” trong thời kỳ “Chiến tranh Lạnh” và trở thành xu thế chính chi phối đời sống chính trị trên thế giới.
Toàn cầu hóa kinh tế trở thành một xu thế khách quan lôi cuốn ngày càng nhiều nước tham gia. Tuy nhiên, xu thế này đang bị một số nước phát triển và các tập đoàn tư bản xuyên quốc gia chi phối, chứa đựng nhiều mâu thuẫn, vừa có mặt tích cực, vừa có mặt tiêu cực, vừa có hợp tác, vừa có đấu tranh. Toàn cầu hóa không chỉ tạo ra những biến đổi mạnh mẽ về kinh tế, mà còn thúc đẩy mối quan hệ liên quốc gia gia tăng cả về bề rộng lẫn chiều sâu. Tự do hóa kinh tế và cải cách thị trường trên toàn cầu diễn ra phổ biến.
Các nền kinh tế dựa vào nhau, liên kết với nhau, xâm nhập lẫn nhau, khiến cho tính phụ thuộc lẫn nhau giữa các nước ngày càng tăng. Toàn cầu hóa thúc đẩy hợp tác, phân công lao động quốc tế sâu rộng, kích thích tăng trưởng kinh tế, các hình thức hợp tác, liên kết kinh tế trở nên rất phong phú về nội dung. Mặt khác, những lợi ích và bất lợi do toàn cầu hóa tạo ra không được chia sẻ một cách đồng đều, làm tăng thêm khoảng cách phát triển giữa các quốc gia và trong từng quốc gia. Toàn cầu hóa là một quá trình đầy mâu thuẫn không chỉ thuần túy là một quá trình kinh tế - kỹ thuật, mà còn là cuộc đấu tranh kinh tế - xã hội, kinh tế - chính trị và văn hóa - tư tưởng rất gay gắt với thời cơ và thách thức đan xen nhau đối với nhiều nước, nhất là các nước đang phát triển.
Toàn cầu hóa lôi cuốn tất cả các nước tham gia và mỗi nước cần xác định cho mình đường lối hội nhập toàn cầu hóa một cách thích hợp. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trước sự phát triển mạnh mẽ của xu thế toàn cầu hóa, Việt Nam và Liên bang Nga đều đã chủ động, tích cực hội nhập kinh tế quốc tế nhằm tranh thủ cơ hội, tìm kiếm vị trí có lợi nhất cho mình, đồng thời hạn chế thấp nhất những nguy cơ, thách thức. Phát triển quan hệ đối tác chiến lược Việt - Nga giúp hai nước có thể bổ sung, hỗ trợ nhau trong quá trình tham gia toàn cầu hóa. Quá trình hội nhập liên kết quốc tế và khu vực diễn ra mạnh mẽ trong những năm vừa qua.
Quá trình này được thể hiện rõ nét thông qua sự hình thành của nhiều tổ chức chính trị quốc tế và khu vực như: Tổ chức thương mại quốc tế (WTO) ra đời ngày 1/1/1994 mà tiền thân là Tổ chức mậu dịch thế giới (GATT), ASEAN, APEC, ASEM, EAS, SAARC… Các tập đoàn tư bản xuyên quốc gia (TNCs) ngày càng có vai trò quan trọng trong quan hệ kinh tế, chính trị quốc tế. Theo thống kê hiện trên thế giới hiện có hơn 800.000 TNCs, các TNCs làm động lực chủ yếu thúc đẩy sự phát triển kinh tế của các quốc gia trên thế giới. Nhiều TNCs có tiềm lực tài chính khổng lồ, lớn hơn nhiều quốc gia có thu nhập trung bình trên thế giới, có thể kể như: City Group (Mỹ); Gazprom (Liên bang Nga). Cuộc cách mạng khoa học và công nghệ tiếp tục có bước tiến nhảy vọt tác động sâu sắc tình hình kinh tế, chính trị, xã hội và quan hệ quốc tế.
Đây là một đặc điểm quan trọng của tình hình thế giới trong giai đoạn hiện nay. Cách mạng khoa học và công nghệ hiện đại đã giúp cho loài người đạt được nhiều thành tựu to lớn trong các lĩnh vực: điện tử, tin học, vật liệu mới, năng lượng mới, công nghệ sinh học, tự động hóa, công nghệ Nano… Nó làm thúc đẩy lực lượng sản xuất của thế giới phát triển mạnh mẽ chưa từng thấy; đồng thời đưa đến sự phát triển, biến đổi theo chiều sâu các lĩnh vực đời sống xã hội. Tuy nhiên, những tiến bộ của cách mạng khoa học - công nghệ lại chủ yếu thuộc về các nước phát triển do họ có thực lực kinh tế, tiềm lực khoa học hùng mạnh cùng với mạng lưới công ty xuyên quốc gia vươn rộng khắp hành tinh. Các nước đang phát triển, trong đó có Việt Nam, do hạn chế về nhiều mặt nên không dễ dàng có thể tiếp cận những thành tựu khoa học, công nghệ tiên tiến, thậm chí đứng trước nguy cơ trở thành nơi thu nhận những công nghệ lạc hậu, gây ô nhiễm môi trường được chuyển giao từ các nước phát triển.
13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Cuộc cách mạng này đã làm thay đổi diện mạo của thế giới, đưa lịch sử loài người bước sang một trang mới. “Làn sóng thứ 3” là văn minh thông tin và kinh tế tri thức với các ngành khoa học công nghệ về điện tử, lý thuyết sinh học, công nghệ Nano… hướng con người khai thác vào nguồn năng lượng thiên nhiên như: năng lượng mặt trời, năng lượng gió và nước… để phát triển ngành sản xuất vật liệu mới dựa trên các tiêu chí: vật liệu siêu bền, siêu sạch, siêu dẫn, siêu cứng. Những nỗ lực trên góp phần thúc đẩy sự phát triển mạnh mẽ của các ngành khoa học trong hiện tại và tương lai. Cách mạng khoa học và công nghệ khiến cho sự phát triển kinh tế ngày càng phụ thuộc vào nhân tố trí thức - trí tuệ, tạo ra bước ngoặt mang ý nghĩa lịch sử hình thành nền kinh tế tri thức.
Trong xu hướng phát triển kinh tế tri thức hiện nay, thông tin tri thức khoa học - kỹ thuật, công nghệ và quản lý ngày càng đóng vai trò chủ đạo. Vì lẽ đó, bất kỳ quốc gia nào nếu không thực sự chú trọng lĩnh vực này, sẽ không thể có cơ may tham gia đầy đủ vào nền kinh tế tri thức và tất yếu bị đẩy tới trước thách thức nghiệt ngã của nguy cơ tụt hậu ngày càng xa về mọi phương diện. Trong thập niên đầu thế kỉ XXI, xu thế phát triển kinh tế tri thức đang ngày càng lôi cuốn và tác động mạnh mẽ đến tất cả các quốc gia, dân tộc tạo ra những thay đổi căn bản không chỉ trong đời sống kinh tế - xã hội, mà cả trong so sánh lực lượng cũng như ngôi vị của mỗi quốc gia trên trường quốc tế cũng như mức độ phát triển của mỗi quốc gia hiện nay. Trong những năm vừa qua, Việt Nam quyết tâm thực hiện “công nghiệp hóa, hiện đại hóa” đất nước, nhằm mục tiêu rút ngắn khoảng cách với các nước phát triển.
Để thực hiện nhiệm vụ này, việc phát triển quan hệ với Liên bang Nga có vị trí khá quan trọng, bởi tiềm năng to lớn của nước Nga về nhiều mặt, nhất trên lĩnh vực khoa học - kỹ thuật và công nghệ hiện đại. Một đặc điểm nổi bật của tình hình thế giới thế kỷ XXI đó là sự nổi lên mạnh mẽ của các hoạt động khủng bố, ly khai, tôn giáo cực đoan… đang là mối đe dọa nghiêm trọng đối với nền hòa bình an ninh thế giới như: Phong trào ly khai Dung Ngô Nhĩ ở Tân Cương (Trung Quốc), lực lượng li khai Mijahidin ở Kasmir (Ấn Độ), lực lượng quân giải phóng Kosovo (KLA) ở Serbia. Đặc biệt mạng lưới khủng bố AlQueda của BinLaden, tổ chức đã gây ra vụ khủng bố 11/9/2001 ở New York Mỹ làm thiệt mạng hơn 5000 người dân. 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Sự sụp đổ của Liên Xô và chế độ XHCN ở Đông Âu đã góp phần làm thay đổi bản đồ chính trị quốc tế.
Đây là một sự kiện có tác động hết sức lớn lao trong bức tranh chính trị thế giới cuối thế kỷ XX, đầu thế kỷ XXI. Liên Xô tan rã dẫn đến sự ra đời của nước Liên bang Nga vào ngày 12/6/1990. Những biến động chính trị do sự kiện này mang lại đã tác động, ảnh hưởng không nhỏ đến quan hệ Việt - Nga. Ngay sau khi ra đời, nước Nga rơi vào tình trạng suy thoái kinh tế kéo dài.
Thêm vào đó, nước Nga dưới thời lãnh đạo của Tổng thống Yeltsin đã thi hành đường lối đối ngoại theo hướng ưu tiên quan hệ với phương Tây và các nước lớn ở khu vực châu Á, trong khi ít chú trọng đến những quốc gia vừa và nhỏ đã từng là đồng minh của Liên Xô, trong đó có Việt Nam. Mặt khác, nước Nga trong giai đoạn này phải đối mặt với nhiều vấn đề nội bộ: bất ổn chính trị (trong vòng 8 năm cầm quyền của Tổng thống Yeltsin đã có đến 6 lần thay thế thủ tướng), chủ nghĩa ly khai bùng phát (dẫn đến 2 cuộc chiến tranh ở Chechnya 1994-1996; 1999-2000)… Do vướng vào những khó khăn nêu trên nên phần nào tác động tiêu cực khiến quan hệ hai nước. Phải đến tháng 3/2000 khi Putin lên nắm quyền Tổng thống nước Nga, ông đưa ra một loạt các chính sách giúp nền kinh tế, chính trị Moscow đi vào ổn định, vị thế quốc tế được nâng cao và có những điều chỉnh lớn trong chính sách đối ngoại làm cho quan hệ hai nước có thêm xung lực mới để phát triển. Tuy không còn có được vị thế siêu cường như Liên Xô trước đây, nhưng Liên bang Nga với tư cách là quốc gia có diện tích lớn bậc nhất thế giới (17.246 km2), cường quốc hàng đầu thế giới về vũ khí hạt nhân, có nguồn tài nguyên khoáng sản lớn.
Nước Nga vẫn duy trì được vị trí, tầm ảnh hưởng lớn trên chính trường quốc tế, đặc biệt là với các quốc gia thuộc không gian hậu Xô viết, SNG. Bởi vậy, xây dựng quan hệ với Liên bang Nga là 1 trong những mục tiêu quan trọng hàng đầu trong chính sách đối ngoại Việt Nam trong hiện tại và tương lai. Sự xuất hiện của một số nước mới nổi và công nghiệp mới (NICs): Trong thập niên 70, 80 của thế kỷ XX, trên thế giới đã xuất hiện nhiều quốc gia và vùng lãnh thổ có nền kinh tế tăng trưởng cao, công nghiệp phát triển mạnh, những nước này được xếp vào nhóm các nước công nghiệp mới (NICs): Hàn Quốc, Đài Loan, Hồng Kông, Singapore (châu Á); Mexico, Brazil, Argentina, Chile (châu Mỹ).