Quan Hệ Thương Mại Việt Nam – ASEAN: Những Vấn Đề Đặt Ra và Giải Pháp

Chuyên khảo kinh tế phân tích Quan hệ thương mại việt nam asean những vấn đề đặt ra trong bối cảnh cộng đồng kinh tế asean, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên

• Tác giả: Trần Văn Hoàng
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Chiến Thắng
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Kinh tế học
• Đề tài: Quan Hệ Thương Mại Việt Nam – ASEAN: Thực Trạng và Giải Pháp
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUAN HỆ THƯƠNG MẠI SONG PHƯƠNG
• 1.1. Một số khái niệm cơ bản
• 1.2. Lý thuyết thương mại quốc tế
• 1.3. Thương mại song phương và các nhân tố tác động
• 1.4. Lý thuyết về Hiệp định thương mại tự do
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG QUAN HỆ THƯƠNG MẠI SONG PHƯƠNG VIỆT NAM – ASEAN
• 2.1. Khung khổ pháp lý cho quan hệ thương mại Việt Nam – ASEAN
• 2.2. Bức tranh quan hệ thương mại Việt Nam – ASEAN
• 2.3. Vấn đề đặt ra đối với xuất nhập khẩu hàng hóa
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP THÚC ĐẨY THƯƠNG MẠI HÀNG HÓA VIỆT NAM – ASEAN TRONG BỐI CẢNH AEC
• 3.1. Các giải pháp nhằm nâng cao năng lực xuất khẩu cho Việt Nam
• 3.2. Nhóm giải pháp riêng để thúc đẩy thương mại Việt Nam-ASEAN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về Quan Hệ Thương Mại Việt Nam ASEAN

Quan hệ thương mại giữa Việt Nam và ASEAN đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển. Từ khi gia nhập ASEAN vào năm 1995, Việt Nam đã có những bước tiến đáng kể trong việc mở rộng và nâng cao quan hệ thương mại với các quốc gia trong khu vực. Sự phát triển này không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn góp phần củng cố vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế. Theo số liệu thống kê, kim ngạch thương mại giữa Việt Nam và ASEAN đã tăng trưởng mạnh mẽ, từ 3 tỷ USD năm 1995 lên hơn 20 tỷ USD vào năm 2020. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức cần phải vượt qua để tối ưu hóa lợi ích từ mối quan hệ này.

1.1. Lịch sử hình thành và phát triển quan hệ thương mại

Quan hệ thương mại giữa Việt Nam và ASEAN bắt đầu từ những năm 1990. Việt Nam chính thức gia nhập ASEAN vào năm 1995, mở ra cơ hội hợp tác kinh tế và thương mại. Sự kiện này đã đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong việc hội nhập kinh tế khu vực. Từ đó, kim ngạch thương mại giữa hai bên đã tăng trưởng liên tục, đặc biệt là sau khi ký kết các hiệp định thương mại tự do.

1.2. Tầm quan trọng của ASEAN đối với thương mại Việt Nam

ASEAN là một trong những đối tác thương mại lớn nhất của Việt Nam. Khu vực này không chỉ cung cấp thị trường tiêu thụ lớn mà còn là nguồn cung cấp nguyên liệu quan trọng. Theo thống kê, ASEAN chiếm khoảng 15% tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam. Điều này cho thấy vai trò quan trọng của ASEAN trong việc thúc đẩy tăng trưởng kinh tế của Việt Nam.

II. Thực trạng quan hệ thương mại Việt Nam ASEAN hiện nay

Mặc dù có nhiều tiến bộ, nhưng thực trạng quan hệ thương mại giữa Việt Nam và ASEAN vẫn còn tồn tại nhiều vấn đề. Tỷ lệ xuất khẩu của Việt Nam sang ASEAN vẫn chưa tương xứng với tiềm năng. Nhiều mặt hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam như nông sản, thủy sản vẫn gặp khó khăn trong việc thâm nhập vào thị trường ASEAN. Bên cạnh đó, Việt Nam vẫn đang phải đối mặt với tình trạng nhập siêu từ các nước trong khu vực, điều này đặt ra thách thức lớn cho chính sách thương mại của Việt Nam.

2.1. Các mặt hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam

Các mặt hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam sang ASEAN bao gồm nông sản, thủy sản và hàng công nghiệp. Tuy nhiên, sự cạnh tranh từ các nước trong khu vực như Thái Lan và Malaysia đang tạo ra áp lực lớn cho Việt Nam. Việc nâng cao chất lượng sản phẩm và cải thiện quy trình sản xuất là cần thiết để tăng cường khả năng cạnh tranh.

2.2. Tình hình nhập khẩu từ ASEAN

Nhập khẩu từ ASEAN chiếm tỷ lệ lớn trong tổng kim ngạch nhập khẩu của Việt Nam. Các mặt hàng nhập khẩu chủ yếu là nguyên liệu phục vụ sản xuất. Tuy nhiên, việc phụ thuộc vào hàng hóa nhập khẩu từ ASEAN có thể gây ra rủi ro cho nền kinh tế. Cần có các biện pháp để giảm thiểu tình trạng nhập siêu và tăng cường sản xuất trong nước.

III. Thách thức trong quan hệ thương mại Việt Nam ASEAN

Mặc dù có nhiều cơ hội, nhưng Việt Nam vẫn phải đối mặt với nhiều thách thức trong quan hệ thương mại với ASEAN. Một trong những thách thức lớn nhất là sự cạnh tranh gay gắt từ các nước trong khu vực. Các doanh nghiệp Việt Nam cần phải nâng cao năng lực cạnh tranh và cải thiện chất lượng sản phẩm để đáp ứng yêu cầu của thị trường. Bên cạnh đó, các rào cản thương mại và chính sách bảo hộ cũng là những yếu tố cần được xem xét.

3.1. Cạnh tranh từ các nước ASEAN

Sự cạnh tranh từ các nước như Thái Lan, Malaysia và Indonesia đang gia tăng. Các nước này có lợi thế về công nghệ và quy trình sản xuất hiện đại. Việt Nam cần phải cải thiện công nghệ và nâng cao chất lượng sản phẩm để có thể cạnh tranh hiệu quả.

3.2. Rào cản thương mại và chính sách bảo hộ

Các rào cản thương mại như thuế quan và quy định kỹ thuật vẫn còn tồn tại. Điều này gây khó khăn cho hàng hóa Việt Nam khi thâm nhập vào thị trường ASEAN. Cần có các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp trong việc vượt qua các rào cản này.

IV. Giải pháp nâng cao quan hệ thương mại Việt Nam ASEAN

Để nâng cao quan hệ thương mại với ASEAN, Việt Nam cần thực hiện một số giải pháp quan trọng. Đầu tiên, cần tăng cường hợp tác giữa các doanh nghiệp trong khu vực để tạo ra chuỗi cung ứng hiệu quả. Thứ hai, cần cải thiện chất lượng sản phẩm và dịch vụ để đáp ứng nhu cầu của thị trường. Cuối cùng, cần có các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp trong việc tiếp cận thị trường ASEAN.

4.1. Tăng cường hợp tác doanh nghiệp

Hợp tác giữa các doanh nghiệp trong khu vực sẽ giúp tạo ra chuỗi cung ứng hiệu quả hơn. Các doanh nghiệp cần chia sẻ thông tin và kinh nghiệm để nâng cao năng lực cạnh tranh. Việc tổ chức các hội chợ thương mại và sự kiện kết nối doanh nghiệp cũng rất cần thiết.

4.2. Cải thiện chất lượng sản phẩm

Cải thiện chất lượng sản phẩm là yếu tố then chốt để nâng cao khả năng cạnh tranh. Các doanh nghiệp cần đầu tư vào công nghệ và quy trình sản xuất hiện đại. Đồng thời, cần chú trọng đến việc xây dựng thương hiệu và marketing để tăng cường nhận diện sản phẩm trên thị trường.

V. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu

Nghiên cứu về quan hệ thương mại giữa Việt Nam và ASEAN đã chỉ ra nhiều kết quả tích cực. Kim ngạch thương mại giữa hai bên đã tăng trưởng mạnh mẽ, tuy nhiên vẫn còn nhiều vấn đề cần giải quyết. Các doanh nghiệp cần nắm bắt cơ hội từ Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC) để phát triển. Việc áp dụng các giải pháp đã đề xuất sẽ giúp Việt Nam tận dụng tối đa lợi ích từ mối quan hệ này.

5.1. Kết quả đạt được từ quan hệ thương mại

Kim ngạch thương mại giữa Việt Nam và ASEAN đã tăng trưởng đáng kể trong những năm qua. Điều này cho thấy tiềm năng lớn từ mối quan hệ này. Tuy nhiên, cần có các biện pháp để duy trì và phát triển hơn nữa.

5.2. Những bài học kinh nghiệm từ thực tiễn

Các bài học kinh nghiệm từ việc phát triển quan hệ thương mại với ASEAN cho thấy tầm quan trọng của việc cải thiện chất lượng sản phẩm và nâng cao năng lực cạnh tranh. Các doanh nghiệp cần chủ động hơn trong việc tìm kiếm cơ hội và phát triển thị trường.

VI. Kết luận và triển vọng tương lai của quan hệ thương mại

Quan hệ thương mại giữa Việt Nam và ASEAN đang trên đà phát triển mạnh mẽ. Tuy nhiên, để tận dụng tối đa lợi ích từ mối quan hệ này, Việt Nam cần phải vượt qua nhiều thách thức. Việc cải thiện chất lượng sản phẩm, nâng cao năng lực cạnh tranh và tăng cường hợp tác giữa các doanh nghiệp là những yếu tố quan trọng. Tương lai của quan hệ thương mại giữa Việt Nam và ASEAN hứa hẹn sẽ còn nhiều tiềm năng phát triển.

6.1. Triển vọng phát triển quan hệ thương mại

Với sự hình thành của AEC, quan hệ thương mại giữa Việt Nam và ASEAN sẽ có nhiều cơ hội phát triển. Các doanh nghiệp cần nắm bắt cơ hội này để mở rộng thị trường và tăng trưởng doanh thu.

6.2. Những thách thức cần vượt qua

Mặc dù có nhiều cơ hội, nhưng Việt Nam vẫn phải đối mặt với nhiều thách thức trong quan hệ thương mại với ASEAN. Cần có các chính sách hỗ trợ và giải pháp cụ thể để vượt qua những thách thức này.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Quan hệ thương mại song phương giữa Việt Nam và ASEAN đã trải qua nhiều biến động và phát triển đáng kể trong giai đoạn 2001-2014. Theo số liệu thống kê, giá trị thương mại giữa hai bên tăng từ 6,7 tỷ USD năm 2001 lên 42 tỷ USD năm 2014, tương đương mức tăng gấp 6 lần. Trong đó, xuất khẩu của Việt Nam sang ASEAN tăng 7,5 lần, đạt 19,1 tỷ USD, còn nhập khẩu từ ASEAN tăng 5,5 lần, đạt 22,9 tỷ USD. Tuy nhiên, Việt Nam vẫn duy trì trạng thái nhập siêu trung bình khoảng 23,7% tổng giá trị thương mại trong giai đoạn này. Nghiên cứu tập trung phân tích cơ cấu xuất nhập khẩu hàng hóa giữa Việt Nam và ASEAN, đánh giá những thành tựu và hạn chế, đồng thời đề xuất các giải pháp nhằm tận dụng cơ hội từ sự hình thành Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC) năm 2015.

Mục tiêu nghiên cứu là phân tích thực trạng quan hệ thương mại song phương, xác định các nhân tố tác động, đánh giá hiệu quả các hiệp định thương mại tự do như AFTA và ATIGA, từ đó đề xuất các chính sách thúc đẩy thương mại hàng hóa Việt Nam – ASEAN. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào thương mại hàng hóa trực tiếp giữa Việt Nam và các quốc gia ASEAN trong giai đoạn 2001-2014, không bao gồm thương mại dịch vụ hay thương mại gián tiếp qua nước thứ ba. Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện qua việc cung cấp bức tranh tổng thể về quan hệ thương mại song phương, làm cơ sở cho các quyết sách kinh tế nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững trong bối cảnh hội nhập sâu rộng của AEC.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng các lý thuyết thương mại quốc tế cổ điển và hiện đại để phân tích quan hệ thương mại song phương Việt Nam – ASEAN. Trước hết, lý thuyết lợi thế so sánh của David Ricardo giải thích cơ sở chuyên môn hóa và trao đổi hàng hóa giữa các quốc gia dựa trên chi phí cơ hội sản xuất. Tiếp đó, lý thuyết tương quan các nhân tố của Heckscher-Ohlin nhấn mạnh vai trò của nguồn lực sản xuất (vốn, lao động, tài nguyên) trong việc hình thành cơ cấu xuất nhập khẩu. Ngoài ra, lý thuyết thương mại mới của Paul Krugman được áp dụng để giải thích thương mại nội ngành và hiệu ứng quy mô kinh tế trong bối cảnh toàn cầu hóa.

Bên cạnh đó, luận văn sử dụng lý thuyết về Hiệp định Thương mại Tự do (FTA) để đánh giá tác động của các hiệp định như AFTA và ATIGA đối với thương mại song phương. Các khái niệm chính bao gồm hiệu ứng tạo lập thương mại (trade creation) và hiệu ứng chệch hướng thương mại (trade diversion), cũng như các hiệu ứng động như thúc đẩy cạnh tranh, chuyển giao công nghệ và cải thiện hiệu quả sản xuất.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng kết hợp phương pháp định tính và định lượng. Về định tính, phương pháp tổng hợp và phân tích SWOT được áp dụng để đánh giá điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức của Việt Nam trong bối cảnh hội nhập AEC. Về định lượng, luận văn sử dụng số liệu thương mại hàng hóa từ UNCOMTRADE, Tổng cục Thống kê, Tổng cục Hải quan, Ngân hàng Thế giới và Ngân hàng Phát triển Châu Á.

Phân tích thống kê và các chỉ số thương mại được sử dụng gồm: Chỉ số thương mại nội vùng (ITS), Chỉ số tương đồng xuất khẩu (XS), Chỉ số bổ trợ thương mại (TC) và Chỉ số lợi thế so sánh thể hiện (RCA). Cỡ mẫu dữ liệu bao gồm toàn bộ dòng thương mại hàng hóa giữa Việt Nam và 10 quốc gia ASEAN trong giai đoạn 2001-2014. Phương pháp chọn mẫu là sử dụng toàn bộ số liệu thứ cấp có sẵn để đảm bảo tính toàn diện và chính xác. Phân tích dữ liệu được thực hiện theo timeline nghiên cứu từ năm 2001 đến 2014, tập trung vào các biến động cơ cấu xuất nhập khẩu và tác động của các hiệp định thương mại.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tăng trưởng thương mại mạnh mẽ nhưng nhập siêu kéo dài: Giá trị thương mại Việt Nam – ASEAN tăng trung bình 16% mỗi năm, trong đó xuất khẩu tăng 18% và nhập khẩu tăng 15%. Tuy nhiên, Việt Nam duy trì nhập siêu trung bình 23,7% trong giai đoạn 2001-2014, với mức nhập siêu giảm từ gần 30% giai đoạn 2001-2009 xuống còn khoảng 16% giai đoạn 2009-2014.

2. Cơ cấu xuất khẩu đa dạng nhưng giảm tỷ trọng trong ASEAN: Tỷ trọng xuất khẩu sang ASEAN giảm từ 17% năm 2001 xuống còn gần 13% năm 2014, dù ASEAN vẫn là thị trường xuất khẩu lớn thứ ba của Việt Nam. Nguyên nhân do Việt Nam đa dạng hóa thị trường xuất khẩu sang Mỹ, EU và Nhật Bản, đồng thời chưa khai thác hiệu quả thị trường ASEAN.

3. Cán cân thương mại không đồng đều giữa các nước thành viên: Việt Nam cải thiện cán cân thương mại với Indonesia, Philippines, Campuchia và Myanmar, nhưng nhập siêu tăng với Thái Lan, Singapore, Malaysia, Lào và Brunei. Năm 2014, nhập siêu với ba nước lớn trên 1 tỷ USD, làm gia tăng sự phụ thuộc và rủi ro trong quan hệ thương mại.

4. Hiệu quả của các hiệp định thương mại tự do: AFTA và ATIGA đã góp phần giảm thuế quan xuống mức 0-5% cho phần lớn hàng hóa nội khối, thúc đẩy lưu thông hàng hóa và đầu tư. Tuy nhiên, các rào cản phi thuế quan và sự khác biệt về trình độ phát triển giữa các thành viên ASEAN vẫn là thách thức lớn.

Thảo luận kết quả

Sự tăng trưởng thương mại song phương phản ánh hiệu quả bước đầu của các hiệp định thương mại tự do trong việc mở rộng thị trường và giảm chi phí giao dịch. Biểu đồ thể hiện xu hướng tăng trưởng xuất nhập khẩu và tỷ lệ nhập siêu giảm dần minh họa rõ nét tác động tích cực của AFTA và ATIGA. Tuy nhiên, nhập siêu kéo dài cho thấy Việt Nam vẫn chưa tận dụng hết lợi thế so sánh trong khu vực, đặc biệt trong các ngành công nghiệp chế biến và công nghệ cao.

So sánh với các nghiên cứu trước đây, kết quả phù hợp với nhận định về sự phát triển không đồng đều trong quan hệ thương mại Việt Nam – ASEAN, đồng thời bổ sung thêm phân tích chi tiết về cơ cấu hàng hóa và tác động của AEC. Việc nhập siêu với các nước lớn trong ASEAN có thể làm giảm khả năng đàm phán và tăng rủi ro kinh tế, đòi hỏi Việt Nam cần nâng cao năng lực cạnh tranh và đa dạng hóa sản phẩm xuất khẩu.

Ý nghĩa của nghiên cứu là cung cấp cơ sở khoa học cho việc điều chỉnh chính sách thương mại, tập trung vào nâng cao chất lượng xuất khẩu, cải thiện môi trường đầu tư và thúc đẩy hợp tác kỹ thuật trong ASEAN nhằm tận dụng tối đa lợi ích từ AEC.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường phát triển sản phẩm xuất khẩu có lợi thế: Đẩy mạnh nghiên cứu và phát triển các ngành công nghiệp chế biến, công nghệ cao để nâng cao giá trị gia tăng và giảm nhập siêu. Mục tiêu tăng tỷ trọng xuất khẩu các mặt hàng công nghệ trung bình và cao lên ít nhất 30% trong vòng 5 năm. Bộ Công Thương phối hợp với Bộ Khoa học và Công nghệ thực hiện.

2. Đẩy mạnh xúc tiến thương mại và đa dạng hóa thị trường: Tổ chức các chương trình xúc tiến thương mại, hội chợ quốc tế tại các nước ASEAN nhằm mở rộng thị trường và tăng cường quan hệ đối tác. Mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu sang các nước ASEAN ngoài ba nước lớn trên 10% mỗi năm. Các hiệp hội doanh nghiệp và cơ quan xúc tiến thương mại chịu trách nhiệm.

3. Cải thiện môi trường đầu tư và thuận lợi hóa thương mại: Rà soát, đơn giản hóa thủ tục hải quan, áp dụng công nghệ thông tin trong quản lý xuất nhập khẩu, giảm thời gian thông quan xuống dưới 48 giờ. Bộ Tài chính và Tổng cục Hải quan phối hợp triển khai trong vòng 3 năm.

4. Nâng cao năng lực cạnh tranh và hội nhập kỹ thuật: Tăng cường đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, áp dụng các tiêu chuẩn quốc tế về chất lượng và an toàn sản phẩm, đồng thời thúc đẩy hợp tác chuyển giao công nghệ trong ASEAN. Mục tiêu nâng tỷ lệ doanh nghiệp đạt chứng nhận quốc tế lên 50% trong 5 năm tới. Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội cùng Bộ Khoa học và Công nghệ phối hợp thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà hoạch định chính sách kinh tế: Luận văn cung cấp dữ liệu và phân tích chi tiết giúp xây dựng chính sách thương mại, đầu tư phù hợp với bối cảnh hội nhập ASEAN và AEC.

2. Doanh nghiệp xuất nhập khẩu: Thông tin về cơ cấu thị trường, xu hướng thương mại và các rào cản giúp doanh nghiệp định hướng chiến lược kinh doanh, lựa chọn sản phẩm và thị trường mục tiêu.

3. Các tổ chức nghiên cứu và đào tạo: Tài liệu tham khảo hữu ích cho các nghiên cứu sâu về thương mại quốc tế, hội nhập kinh tế khu vực và đào tạo chuyên ngành kinh tế, thương mại.

4. Các nhà đầu tư trong và ngoài nước: Hiểu rõ về môi trường thương mại và các cam kết FTA giúp nhà đầu tư đánh giá tiềm năng và rủi ro khi đầu tư vào Việt Nam và ASEAN.

Câu hỏi thường gặp

1. Việt Nam có lợi thế gì trong thương mại với ASEAN?
   Việt Nam có lợi thế về nguồn lao động giá rẻ, dồi dào và các ngành công nghiệp chế biến, nông sản xuất khẩu. Tuy nhiên, cần nâng cao chất lượng sản phẩm và công nghệ để cạnh tranh hiệu quả hơn.

2. Tại sao Việt Nam vẫn nhập siêu từ ASEAN?
   Nguyên nhân chính là do Việt Nam nhập khẩu nhiều nguyên liệu, tư liệu sản xuất từ các nước ASEAN để phục vụ xuất khẩu, đồng thời chưa phát triển đủ mạnh các ngành công nghiệp chế biến trong nước.

3. AEC ảnh hưởng thế nào đến thương mại Việt Nam – ASEAN?
   AEC tạo điều kiện thuận lợi cho lưu thông hàng hóa, dịch vụ, vốn và lao động có tay nghề trong khu vực, giúp Việt Nam mở rộng thị trường và thu hút đầu tư, nhưng cũng tăng áp lực cạnh tranh từ các nước thành viên khác.

4. Các rào cản thương mại hiện nay là gì?
   Ngoài thuế quan gần như được loại bỏ, các rào cản phi thuế quan như tiêu chuẩn kỹ thuật, quy định an toàn, thủ tục hải quan phức tạp vẫn là thách thức lớn đối với doanh nghiệp Việt Nam.

5. Làm thế nào để doanh nghiệp Việt Nam tận dụng tốt cơ hội từ AEC?
   Doanh nghiệp cần nâng cao năng lực quản lý, áp dụng công nghệ hiện đại, đa dạng hóa sản phẩm, tuân thủ các tiêu chuẩn quốc tế và tích cực tham gia các chương trình xúc tiến thương mại trong ASEAN.

Kết luận

• Quan hệ thương mại Việt Nam – ASEAN tăng trưởng mạnh mẽ trong giai đoạn 2001-2014, với giá trị thương mại tăng gấp 6 lần.
• Việt Nam duy trì nhập siêu từ ASEAN, tuy nhiên tỷ lệ nhập siêu có xu hướng giảm sau khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008-2009.
• Cơ cấu xuất khẩu sang ASEAN giảm tỷ trọng do đa dạng hóa thị trường và chưa khai thác hiệu quả tiềm năng nội khối.
• Các hiệp định thương mại tự do như AFTA và ATIGA đã góp phần giảm thuế quan và thúc đẩy lưu thông hàng hóa, nhưng vẫn còn nhiều rào cản phi thuế quan cần khắc phục.
• Đề xuất các giải pháp nâng cao năng lực xuất khẩu, cải thiện môi trường đầu tư và thúc đẩy hợp tác kỹ thuật nhằm tận dụng tối đa cơ hội từ AEC.

Next steps: Triển khai các giải pháp đề xuất trong vòng 3-5 năm tới, đồng thời tiếp tục nghiên cứu tác động của các hiệp định thương mại thế hệ mới như TPP và RCEP.

Các cơ quan quản lý, doanh nghiệp và nhà nghiên cứu cần phối hợp chặt chẽ để nâng cao hiệu quả hội nhập kinh tế khu vực, góp phần phát triển bền vững nền kinh tế Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUAN HỆ THƯƠNG MẠI SONG PHƯƠNG 1. Một số khái niệm cơ bản 1. Thương mại hàng hóa Có nhiều định nghĩa về thương mại và thương mại hàng hóa được đưa ra dựa vào cách tiếp cận. Bách khoa toàn thư mở định nghĩa về “thương mại”: “Thương mại là hoạt động trao đổi của cải, hàng hóa, dịch vụ, kiến thức, tiền tệ,… giữa hai hay nhiều đối tác, và có thể nhận lại một giá trị nào đó bằng tiền hoặc bằng hàng hóa, dịch vụ khác như một hình thức hàng đổi hàng”1.

UNCTAD (2010), sử dụng thuật ngữ “thương mại” để phản ảnh vai trò chủ đạo của hoạt động mua và bán trong việc tạo ra các dòng lưu chuyển hàng hóa xuyên quốc gia. Định nghĩa của OECD về “thương mại hàng hóa” (Merchandise Trade): “Thương mại hàng hóa là hoạt động nhằm tăng hoặc giảm nguồn lực vật chất của một quốc gia bằng cách nhập hoặc xuất nó ra khỏi lãnh thổ kinh tế của một quốc gia. Hàng hóa chỉ được vận chuyển qua một nước (hàng hóa quá cảnh) hoặc hàng tạm nhập, tái xuất (không qua chế biến) không làm tăng hoặc giảm nguồn lực vật chất của một quốc gia không được tính vào thống kê thương mại hàng hóa quốc tế”2. Định nghĩa của Bách khoa toàn thư mở đã khái quát được bản chất của hoạt động thương mại.

Trong khi định nghĩa về thương mại và thương mại hàng hóa của UNCTAD và OECD nhấn mạnh vào hoạt động thương mại quốc tế. Trong phạm vi nghiên cứu của luận án, tác giả sẽ sử dụng khái niệm “thương mại” theo định nghĩa của UNCTAD (2010) và khái niệm “thương mại hàng hóa” theo định nghĩa của OECD. 1 Nguyễn Minh Hương (2012).org/glossary/detail. Thương mại liên ngành và thương mại nội ngành Thương mại liên ngành là thương mại của các sản phẩm thuộc các ngành khác nhau.

Thương mại của các sản phẩm nông nghiệp được sản xuất ở một quốc gia với các sản phẩm công nghệ được sản xuất ở một nước khác là một ví dụ điển hình về thương mại liên ngành. Các quốc gia tham gia vào thương mại liên ngành theo lợi thế cạnh tranh của quốc gia đó. Ngược lại, thương mại nội ngành là thương mại giữa các sản phẩm thuộc cùng một ngành. Lấy gạo làm ví dụ, Việt Nam là một trong những nước xuất khẩu gạo hàng đầu thế giới nhưng người tiêu dùng Việt Nam vẫn sử dụng gạo được nhập khẩu từ Thái lan.

Thương mại nội ngành đã trở thành một nhân tố quan trọng của tăng trưởng thương mại trong những thập kỷ gần đây. Xu hướng này được hình thành chủ yếu nhờ sự phân mảng sản xuất (thuê ngoài hoặc tự sản xuất) và là kết quả của toàn cầu hóa và đổi mới công nghệ. Dựa trên đặc điểm và tính chất của trao đổi hàng hóa mà thương mại nội ngành được phân thành thương mại nội ngành dọc và thương mại nội ngành ngang. Thương mại nội ngành ngang là thương mại giữa các sản phẩm giống nhau về chức năng, mục đích sử dụng nhưng khác nhau về giá cả, chất lượng và mẫu mã.

Ví dụ, Nhật Bản xuất khẩu ô tô Toyota sang Đức và nhập khẩu ô tô BMW của Đức. Thương mại nội ngành dọc là thương mại giữa các sản phẩm trong cùng một ngành nhưng khác nhau về chức năng. Ví dụ, Việt Nam nhập khẩu các linh kiện điện thoại từ Hàn Quốc để lắp ráp thành các điện thoại thông minh và sau đó xuất khẩu các sản phẩm hoàn thiện này sang các thị trường khác. Cơ cấu thương mại hàng hóa Tùy vào mục đích nghiên cứu và cách tiếp cận, hàng hóa xuất nhập khẩu có thể được phân loại theo nhiều các khác nhau.

11 Để thuận tiện cho thống kê Hải quan và tính thuế quan giữa các quốc gia, Tổ chức Hải quan Thế giới (WCO) đã cho ra đời Hệ thống mã và mô tả hàng hóa điều hòa (Harmonised Commodity Description and Coding System) – gọi tắt là Hệ thống Hài hòa (HS). HS phân loại hàng hóa dựa trên bản chất của chúng. Với HS, hàng hóa được phân loại thành phần, chương, nhóm và phân nhóm với mức chi tiết tới 6 chữ số. Hệ thống HS thường xuyên được cập nhật và sửa đổi cho phù hợp với sự phát triển công nghệ, thay đổi trong giao dịch thương mại và nhu cầu sử dụng.

Phiên bản đầu tiên của hệ thống HS được WCO ban hành năm 1988, được sửa đổi lần đầu vào năm 1992 và tiếp tục được bổ sung chỉnh sửa vào năm 1996. Phiên bản HS-1996 là phiên bản cũ nhất vẫn còn hiệu lực trên thực tế. Trong bản HS-1996, hàng hóa xuất nhập khẩu được chia thành 21 phần, 97 chương (2 chữ số), 1241 nhóm (4 chữ số) và 5113 phân nhóm (6 chữ số). Sau đó, HS tiếp tục được cập nhật với các phiên bản HS 2002, HS 2007 và phiên bản mới nhất hiện nay là HS-2012 được WCO ban hành vào thành 1 năm 2012.

Trong phiên bản HS-2012, hàng hóa được phân thành 21 phần, 98 chương, 1231 nhóm hàng và 5212 phân nhóm. Hệ thống HS có một hạn chế là không thể so sánh giữa các nước. Do đó, để phục vụ cho mục tiêu nghiên cứu và so sánh hoạt động thương mại giữa các nước, Liên hiệp Quốc đã cho ra đời Hệ thống phân loại hàng hóa xuất nhập khẩu (SITC). Bản SITC đầu tiên ra đời năm 1950, và liên tục được cập nhật vào những năm 1969, 1975, 1988, 1996, 2002 và 2007.

Phiên bản SITC 2007 là phiên bản mới nhất hiện nay. Và để thuận tiện, Hội đồng Kinh tế và Xã hội của Liên hiệp quốc cũng đưa ra các bản chuyển đổi giữa SITC và HS. Ngoài hai hệ thống phân loại phổ biến trên, Ủy ban Thống kê Liên hiệp quốc còn đưa ra hệ thống phân loại hàng hóa theo mục đích sử dụng còn gọi là Danh mục phân loại hàng hóa theo ngành kinh tế rộng (BEC). Đây là bảng danh mục phân loại hàng hóa nhập khẩu theo công dụng cuối cùng của chúng 12 thành các nhóm thương ứng với nhóm hàng hóa cơ bản trong hệ thống tài khoản quốc gia (SNA), đó là tư liệu sản xuất, hàng hóa trung gian và hàng hóa tiêu dùng.

Ngoài các phân loại hàng hóa chính thức như trên, tùy vào mục đích nghiên cứu các nhà kinh tế học còn phân loại hàng hóa theo mức độ thâm dụng nguồn lực (vốn, lao động, công nghệ); theo trình độ sản xuất (hàng hóa thô, sơ chế, hàng chế biến sử dụng nhiều tài nguyên, hàng chế biến công nghệ thấp, công nghệ trung bình và công nghệ cao). Để phục vụ cho nghiên cứu, luận văn ngoài sử dụng tiêu chuẩn phân loại HS còn sử dụng các tiêu chí phân loại theo trình độ công nghệ và phân loại theo mục đích sử dụng. Lý thuyết thương mại quốc tế 1. Lý thuyết thương mại cố điển và tân cổ điển a.

Chủ nghĩa Thương mại trọng thương Cùng với sự phát triển mạnh mẽ của thương mại quốc tế, đã hình thành một dòng lý thuyết ủng hộ thương mại quốc tế mà chúng ta vẫn thường biết đến là “chủ nghĩa thương mại trọng thương”. Một trong những người ủng hộ mạnh mẽ nhất của chủ nghĩa trọng thương là Thomas Mun. Với vai trò là người lãnh đạo của công ty Đông Ấn hùng mạnh thời kỳ đó, Thomas Mun và những người cùng tư tưởng ra sức đưa ra các luận điểm ủng hộ ngoại thương. Họ cho rằng các quốc gia muốn trở nên giàu mạnh thì phải phát triển ngoại thương.

Ngoại thương sẽ thúc đẩy sản xuất trong nước thông qua việc tăng cường tiêu thụ các sản phẩm này ở nước ngoài, đồng thời có thể nhập khẩu nguyên vật liệu sản xuất giá rẻ ở nước ngoài phục vụ cho sản xuất trong nước. Và quốc gia sẽ trở nên giàu có nhờ lượng vàng thu được từ thặng dư thương mại. Mặc dù đã chỉ ra được mặt tích cực của thương mại quốc tế nhưng các lập luận của trường phái trọng thương còn nhiều hạn chế, đặc biệt là chưa đưa ra được lý do mà các quốc gia yếu hơn (thường chịu thâm hụt trong quan hệ thương mại với các quốc gia hùng mạnh) tham gia vào thương mại quốc tế. Lý thuyết lợi thế tuyệt đối Được đưa ra bởi A.

Smith (1776) trong tác phẩm “Của cải của các dân tộc”. Smith nhận định rằng, mỗi quốc gia có các điều kiện (khí hậu, tài nguyên thiên nhiên, văn hóa,…) khác nhau nên sẽ hình thành các lợi thế mà các quốc gia khác không có được, được gọi là “lợi thế tuyệt đối”. Sự khác biệt trong lợi thế tuyệt đối giữa các quốc gia chính là nguồn gốc của thương mại quốc tế. Ví dụ, với hai nước Việt Nam và Nhật, với nền kinh tế được đơn giản hóa với hai mặt hàng là hàng may mặc và ô tô.

Việt Nam với lợi thế giá nhân công rẻ và nguồn lao động phổ thông dồi dào được xem là có lợi thế tuyệt đối trong việc sản xuất hàng may mặc còn Nhật Bản với lợi thế về khoa học kỹ thuật và nguồn tư bản dồi dao được xem là có lợi thế tuyệt đối trong sản xuất ô tô. Do đó, Việt Nam sẽ tập trung sản xuất hàng may mặc và mang chúng ra trao đổi lấy ô tô do Nhật chế tạo. Ở chiều ngược lại, Nhật Bản sẽ sản xuất ô tô để tận dụng lợi thế tuyệt đối của mình và sẽ đem đổi lấy hàng may mặc từ Việt Nam để phục vụ nhu cầu trong nước. Smith đã giải thích được nguyên nhân của thương mại quốc tế và sự hình thành cơ cấu xuất khẩu của các quốc gia.

Tuy nhiên, lý thuyết này chưa giải thích được tại sao có những quốc gia không có bất kỳ lợi thế tuyệt đối nào (ví dụ như Singapore thời kỳ đầu lập quốc) lại tham gia và được lợi từ thương mại quốc tế. Lý thuyết lợi thế tương đối Quy luật “lợi thế so sánh” được D. Ricardo sử dụng lần đầu tiên năm 1817 trong nghiên cứu kinh điển “Nguyên lý của Kinh tế chính trị và thuế khóa”. Quy luật lợi thế so sánh phát biểu rằng: “mỗi quốc gia nên chuyên môn hóa vào sản xuất và xuất khẩu sản phẩm mà quốc gia đó có lợi thế so sánh và nhập khẩu sản phẩm mà quốc gia đó không có lợi thế so sánh.

Ricardo nhấn mạnh rằng: Những nước có lợi thế tuyệt đối hoàn toàn hơn hẳn các nước khác, hoặc bị kém lợi thế tuyệt đối hơn so với nước khác trong việc sản xuất mọi sản sản phẩm, thì vẫn có thể và vẫn có lợi khi tham gia vào phân công lao động và thương mại quốc tế bởi vì mỗi nước có một lợi thế so sánh nhất định về sản xuất một số sản phẩm nào đó.