Quan Hệ Kinh Tế - Xã Hội Của Việt Nam Với Các Nước Hạ Nguồn Sông Mekong Từ Năm 1802 Đến Năm 2018

Chuyên khảo kinh tế phân tích Quan hệ kinh tế xã hội của việt nam với các nước hạ nguồn sông mekong từ năm 1802 đến năm 2018, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng

• Tác giả: Bùi Anh Thư
• Người hướng dẫn: Trần Thị Thanh Thanh
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm TP Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam
• Đề tài: Quan Hệ Kinh Tế - Xã Hội Của Việt Nam Với Các Nước Hạ Nguồn Sông Mekong Từ Năm 1802 Đến Năm 2018
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ KHU VỰC HẠ NGUỒN SÔNG MEKONG VÀ CÁC ĐIỀU KIỆN CHO QUAN HỆ KINH TẾ - XÃ HỘI CỦA VIỆT NAM VỚI CÁC NƯỚC VÙNG NÀY
• 1.1. Sông Mekong và vai trò đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của khu vực Hạ nguồn
• 1.2. Khu vực Hạ nguồn sông Mekong – đặc điểm, tiềm năng, tình hình hợp tác quốc tế
• 1.2.1. Khái niệm “Khu vực Hạ nguồn sông Mekong”
• 1.2.2. Đặc điểm của khu vực Hạ nguồn sông Mekong
• 1.2.3. Tiềm năng phát triển của khu vực Hạ nguồn sông Mekong
• 1.2.4. Khái quát về hiện trạng hợp tác quốc tế tại khu vực Hạ nguồn sông Mekong
• 1.3. Các điều kiện cho quan hệ kinh tế - xã hội của Việt Nam với các nước Hạ nguồn sông Mekong
• 1.3.1. Các điều kiện cho quan hệ kinh tế - xã hội của Việt Nam với Thái Lan
• 1.3.2. Các điều kiện cho quan hệ kinh tế - xã hội của Việt Nam với Lào
• 1.3.3. Các điều kiện cho quan hệ kinh tế - xã hội của Việt Nam với Campuchia
• 1.3.4. Chủ trương của các nước Hạ nguồn sông Mekong hiện nay về một hợp tác phát triển bền vững ở khu vực
• 2. CHƯƠNG 2: QUAN HỆ KINH TẾ - XÃ HỘI CỦA VIỆT NAM VỚI CÁC NƯỚC HẠ NGUỒN SÔNG MEKONG TỪ NĂM 1802 ĐẾN NĂM 1975
• 2.1. Quan hệ kinh tế - xã hội của Việt Nam với các nước Hạ nguồn sông Mekong từ năm 1802 đến năm 1884
• 2.1.1. Quan hệ với Xiêm
• 2.1.2. Quan hệ với Lào
• 2.1.3. Quan hệ với Cao Miên
• 2.2. Quan hệ kinh tế - xã hội của Việt Nam với các nước Hạ nguồn sông Mekong từ năm 1884 đến năm 1945
• 2.2.1. Quan hệ kinh tế
• 2.2.2. Quan hệ xã hội
• 2.3. Quan hệ kinh tế - xã hội của Việt Nam với các nước Hạ nguồn sông Mekong từ năm 1945 đến năm 1975
• 2.3.1. Những kết quả hợp tác về mặt kinh tế - xã hội của Việt Nam với các nước Hạ nguồn sông Mekong trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân và đế quốc
• 2.3.2. Những kết quả hợp tác trong khuôn khổ Ủy ban sông Mekong (MC) từ năm 1957 đến năm 1975
• 3. CHƯƠNG 3: QUAN HỆ KINH TẾ - XÃ HỘI CỦA VIỆT NAM VỚI CÁC NƯỚC HẠ NGUỒN SÔNG MEKONG TỪ NĂM 1975 ĐẾN NĂM 2018
• 3.1. Quan hệ kinh tế của Việt Nam với các nước Hạ nguồn sông Mekong từ năm 1975 đến năm 2018
• 3.1.1. Quan hệ kinh tế của Việt Nam với các nước Hạ nguồn sông Mekong trong khuôn khổ song phương
• 3.1.2. Quan hệ kinh tế của Việt Nam với các nước Hạ nguồn sông Mekong trong khuôn khổ đa phương
• 3.2. Quan hệ xã hội của Việt Nam với các nước Hạ nguồn sông Mekong từ năm 1975 đến năm 2018
• 3.2.1. Quan hệ xã hội của Việt Nam với các nước Hạ nguồn sông Mekong trong khuôn khổ song phương
• 3.2.2. Quan hệ xã hội của Việt Nam với các nước Hạ nguồn sông Mekong trong khuôn khổ đa phương
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Quan Hệ Kinh Tế Xã Hội Việt Nam Với Các Nước Hạ Nguồn Sông Mekong

Quan hệ kinh tế - xã hội của Việt Nam với các nước hạ nguồn sông Mekong đã trải qua nhiều giai đoạn lịch sử quan trọng từ năm 1802 đến 2018. Sông Mekong không chỉ là nguồn nước sống còn mà còn là cầu nối văn hóa, kinh tế giữa các quốc gia trong khu vực. Việc nghiên cứu mối quan hệ này giúp hiểu rõ hơn về sự phát triển và thách thức mà Việt Nam phải đối mặt trong bối cảnh toàn cầu hóa và biến đổi khí hậu.

1.1. Lịch Sử Hình Thành Quan Hệ Kinh Tế Xã Hội

Từ đầu thế kỷ XIX, triều Nguyễn đã thiết lập quan hệ với các nước như Thái Lan, Lào và Campuchia. Những mối quan hệ này không chỉ dừng lại ở thương mại mà còn mở rộng sang các lĩnh vực văn hóa và xã hội.

1.2. Vai Trò Của Sông Mekong Trong Quan Hệ Quốc Tế

Sông Mekong đóng vai trò quan trọng trong việc kết nối các quốc gia hạ nguồn. Nguồn nước từ sông không chỉ phục vụ cho sinh hoạt mà còn là yếu tố quyết định cho sự phát triển kinh tế bền vững của khu vực.

II. Những Thách Thức Trong Quan Hệ Kinh Tế Xã Hội Với Các Nước Hạ Nguồn

Mặc dù có nhiều tiềm năng, nhưng quan hệ kinh tế - xã hội của Việt Nam với các nước hạ nguồn sông Mekong cũng đối mặt với nhiều thách thức. Biến đổi khí hậu, sự cạnh tranh về nguồn nước và các vấn đề chính trị là những yếu tố cần được xem xét kỹ lưỡng.

2.1. Biến Đổi Khí Hậu Và Tác Động Đến Nguồn Nước

Biến đổi khí hậu đã làm thay đổi dòng chảy của sông Mekong, ảnh hưởng đến nguồn nước và sinh kế của hàng triệu người dân trong khu vực. Việc quản lý nguồn nước trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.

2.2. Cạnh Tranh Giữa Các Quốc Gia Về Nguồn Nước

Sự gia tăng nhu cầu về nước từ các quốc gia hạ nguồn đã dẫn đến cạnh tranh gay gắt. Điều này đòi hỏi Việt Nam phải có những chính sách hợp tác hiệu quả để bảo vệ quyền lợi của mình.

III. Phương Pháp Hợp Tác Phát Triển Bền Vững Trong Khu Vực

Để giải quyết các thách thức, Việt Nam cần áp dụng các phương pháp hợp tác phát triển bền vững với các nước hạ nguồn sông Mekong. Các sáng kiến hợp tác đa phương và song phương sẽ là chìa khóa cho sự phát triển lâu dài.

3.1. Hợp Tác Đa Phương Trong Quản Lý Nguồn Nước

Việc tham gia vào các tổ chức quốc tế như Ủy hội sông Mekong sẽ giúp Việt Nam có tiếng nói trong việc quản lý và bảo vệ nguồn nước chung.

3.2. Các Sáng Kiến Hợp Tác Song Phương

Việt Nam cần thúc đẩy các thỏa thuận hợp tác song phương với các nước như Thái Lan, Lào và Campuchia để giải quyết các vấn đề liên quan đến nguồn nước và phát triển kinh tế.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Từ Quan Hệ Kinh Tế Xã Hội

Các kết quả nghiên cứu về quan hệ kinh tế - xã hội của Việt Nam với các nước hạ nguồn sông Mekong đã chỉ ra nhiều bài học quý giá. Những ứng dụng thực tiễn này có thể giúp cải thiện tình hình hiện tại và tương lai.

4.1. Bài Học Từ Hợp Tác Quốc Tế

Hợp tác quốc tế trong quản lý nguồn nước đã mang lại nhiều lợi ích cho Việt Nam. Các mô hình hợp tác thành công có thể được áp dụng cho các lĩnh vực khác.

4.2. Tác Động Đến Chính Sách Đối Ngoại

Nghiên cứu này cũng có thể ảnh hưởng đến chính sách đối ngoại của Việt Nam, giúp xây dựng mối quan hệ tốt hơn với các nước láng giềng.

V. Kết Luận Và Tương Lai Của Quan Hệ Kinh Tế Xã Hội

Tương lai của quan hệ kinh tế - xã hội giữa Việt Nam và các nước hạ nguồn sông Mekong phụ thuộc vào khả năng hợp tác và quản lý nguồn nước hiệu quả. Việc xây dựng các chính sách hợp tác bền vững sẽ là chìa khóa cho sự phát triển lâu dài.

5.1. Triển Vọng Hợp Tác Trong Tương Lai

Triển vọng hợp tác giữa Việt Nam và các nước hạ nguồn sông Mekong là rất khả quan nếu có sự đồng thuận và nỗ lực từ cả hai phía.

5.2. Những Thách Thức Cần Vượt Qua

Mặc dù có nhiều cơ hội, nhưng vẫn còn nhiều thách thức cần phải vượt qua để đảm bảo sự phát triển bền vững cho khu vực.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Mối quan hệ kinh tế - xã hội giữa Việt Nam và các quốc gia Hạ nguồn sông Mekong (gồm Thái Lan, Lào, Campuchia) là một tiến trình lịch sử lâu dài, đa tầng và gắn liền hữu cơ với cấu trúc địa - sinh thái của dòng sông quốc tế này. Dưới góc độ lịch sử phát triển dân tộc và khu vực học, nhà nghiên cứu D. Hall trong công trình Lịch sử Đông Nam Á đã từng khẳng định: "Mặc dù có một số ngoại lệ đáng kể, nhưng nói chung các luồng di cư đều tiến dọc theo các lưu vực hẹp của các con sông khởi nguồn từ Trung Quốc và các biên giới của Tây Tạng và chịu sự hấp dẫn của các vùng châu thổ và biển cả". Dòng chảy sông Mekong không chỉ kiến tạo cảnh quan địa lý mà còn đóng vai trò không gian sinh tồn, trục giao thương huyết mạch và nhân tố quyết định cấu trúc quan hệ bang giao giữa các cộng đồng cư dân xuyên suốt chiều dài lịch sử.

                    TIẾN TRÌNH LỊCH SỬ QUAN HỆ KINH TẾ - XÃ HỘI (1802 - 2018)

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi trong giới học thuật trước đây là sự thiếu vắng một công trình chuyên khảo mang tính hệ thống, bao quát toàn diện quan hệ kinh tế - xã hội của Việt Nam với các nước Hạ nguồn sông Mekong trong khung thời gian lịch sử trường kỳ hơn hai thế kỷ (1802–2018). Phần lớn các công trình trong và ngoài nước trước đây (như nghiên cứu của Nguyen Thi Dieu, 1999; C. Hart Schaaf & Russell H. Fifield, 1963; Hoàng Khắc Nam, 2007) chỉ tiếp cận từ góc độ địa chính trị quân sự đơn thuần, khảo sát từng khuôn khổ song phương riêng lẻ hoặc chỉ tập trung vào giai đoạn đương đại từ sau năm 1990.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết được xác lập cụ thể:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Các yếu tố địa - văn hóa, tài nguyên nước và biến động chính trị khu vực đã định hình bản chất quan hệ kinh tế - xã hội giữa Việt Nam và các nước Hạ lưu Mekong qua các giai đoạn lịch sử như thế nào?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Thể chế hợp tác lưu vực sông đã chuyển hóa ra sao từ cơ chế thời thuộc địa, Ủy ban sông Mekong (MC, 1957) đến Ủy hội sông Mekong quốc tế (MRC, 1995) và Chương trình Hợp tác Kinh tế Tiểu vùng Mekong Mở rộng (GMS, 1992)?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Việt Nam đã thể hiện vai trò chủ thể và định vị chiến lược như thế nào nhằm giải quyết bài toán kép giữa phát triển kinh tế đối ngoại và bảo đảm an ninh nguồn nước quốc gia?
• Giả thuyết 1 (H1): Quan hệ kinh tế - xã hội giữa Việt Nam và các nước Hạ nguồn Mekong phát triển tịnh tiến từ tương trợ sinh tồn truyền thống sang liên kết thể chế đa tầng, trong đó tài nguyên nước đóng vai trò vừa là động lực hợp tác vừa là nhân tố tiềm ẩn xung đột lợi ích.
• Giả thuyết 2 (H2): Vị thế quốc gia cuối nguồn khiến Việt Nam chịu mức độ tổn thương sinh thái cao nhất, đồng thời thôi thúc Việt Nam trở thành tác nhân tích cực nhất trong việc thúc đẩy quản trị quốc tế bền vững nguồn nước.

Khung lý thuyết của nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng Chủ nghĩa duy vật lịch sử của Karl Marx và V.I. Lenin, kết hợp với Lý thuyết Khu vực học mới (New Regionalism Theory của Björn Hettne) và Thuyết Thể chế tự do (Neoliberal Institutionalism của Robert Keohane). Phạm vi không gian nghiên cứu bao trùm toàn bộ vùng Hạ nguồn sông Mekong (Thái Lan, Lào, Campuchia, Việt Nam) với dung lượng mẫu tư liệu trải dài 216 năm (1802–2018). Nghiên cứu mang tính đột phá khi lượng hóa mức độ gắn kết sinh thái - kinh tế: Việt Nam có 13 lưu vực sông lớn với diện tích trên 10.000 km², trong đó 10 con sông là lưu vực xuyên biên giới, phần diện tích lưu vực ngoài lãnh thổ lớn gấp 3,3 lần trong nước; riêng Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) chiếm 74% diện tích đồng bằng hạ lưu (49.520 km²), đóng góp 90% sản lượng gạo xuất khẩu, 60% kim ngạch xuất khẩu thủy sản và 27% GDP của cả nước.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước về lưu vực sông Mekong phản ánh sự phân hóa thành ba dòng nghiên cứu chủ đạo. Dòng nghiên cứu thứ nhất tập trung vào lịch sử chính trị và địa chiến lược lưu vực, tiêu biểu là tác phẩm The Mekong River and the Struggle for Indochina: Water, War and Peace của Nguyen Thi Dieu (1999). Dù khai thác hệ thống chính sử triều Nguyễn, công trình này chủ yếu nhìn nhận Mekong qua lăng kính xung đột quân sự và cạnh tranh quyền lực nước lớn, bỏ ngỏ cấu trúc kinh tế - xã hội vi mô. Dòng nghiên cứu thứ hai hướng vào thể chế và quy hoạch tài nguyên, khởi đầu từ công trình kinh điển The Lower Mekong: Challenge to Cooperation in Southeast Asia của C. Hart Schaaf và Russell H. Fifield (1963), tiếp nối bởi các báo cáo chuyên sâu của ADB (2008, 2012, 2016) và công trình của Cosslett & Cosslett (2014) Water Resources and Food Security in the Vietnam Mekong Delta. Dòng nghiên cứu thứ ba tại Việt Nam tiếp cận từ văn hóa và quan hệ đối ngoại song phương như Phạm Đức Dương (2007) trong Có một vùng văn hóa Mekong, Nguyễn Lệ Thi (1977), Nguyễn Tương Lai (2001), Lê Đình Chỉnh (2007), Trần Xuân Hiệp (2014), và Nguyễn Thị Tú Trinh (2018).

                      MA TRẬN ĐỊNH VỊ HỌC THUẬT (ACADEMIC POSITIONING)

Trong y văn tồn tại cuộc tranh luận học thuật gay gắt giữa hai luồng quan điểm:

• Quan điểm Thủy bá quyền và Cạnh tranh tài nguyên (Hydro-hegemony & Resource Conflict): Cho rằng các quốc gia thượng nguồn luôn tận dụng lợi thế địa lý để tối đa hóa lợi ích thủy điện, tạo nên sự bất đối xứng quyền lực không thể hóa giải và triệt tiêu động lực hợp tác hạ nguồn.
• Quan điểm Thể chế hóa và Quản trị lưu vực (Institutional Cooperation): Khẳng định các cơ chế đa phương như MRC và GMS có khả năng tạo ra các khuôn khổ kỹ thuật pháp lý (như các thủ tục PDIES, PNPCA, PWQ) giúp cân bằng lợi ích và ngăn ngừa xung đột sinh thái.

So sánh với hai nghiên cứu quốc tế điển hình, luận án tạo lập vị thế học thuật khác biệt:

1. So với Nguyen Thi Dieu (1999): Luận án mở rộng đường biên phân tích từ lịch sử quân sự thuần túy sang cấu trúc sinh kế, phân công lao động, các dòng di dân tự do xuyên biên giới và hợp tác khoa học kỹ thuật.
2. So với Schaaf & Fifield (1963): Luận án không dừng lại ở giai đoạn sơ khởi của Ủy ban sông Mekong (MC) mà theo dõi tiến trình chuyển dịch thể chế suốt chiều dài Đổi mới và hội nhập, lượng hóa những biến động kinh tế - xã hội đến tận năm 2018.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp vào việc bổ sung và mở rộng Chủ nghĩa duy vật lịch sử trong nghiên cứu lịch sử ngoại giao và kinh tế đối ngoại. Nghiên cứu chứng minh rằng phương thức sản xuất nông nghiệp lúa nước và các đặc tính thủy văn của lưu vực sông xuyên biên giới đóng vai trò là cơ sở hạ tầng tự nhiên - vật chất trực tiếp quy định tính chất của kiến trúc thượng tầng ngoại giao, thể chế liên kết và chính sách an ninh của các quốc gia ven sông.

                    MÔ HÌNH QUAN HỆ BIỆN CHỨNG CƠ SỞ - THƯỢNG TẦNG

Hệ thống mệnh đề lý thuyết được xác lập:

• Mệnh đề 1 (Proposition P1): Mức độ phụ thuộc sinh thái và tổn thương nguồn nước của quốc gia cuối nguồn tỷ lệ thuận với tính chủ động trong việc đề xuất các sáng kiến thể chế hóa đa phương.
• Mệnh đề 2 (Proposition P2): Sự chuyển dịch từ mô hình liên kết kinh tế đóng kín (thời kỳ phong kiến triều Nguyễn và Liên bang Đông Dương thuộc Pháp) sang mô hình kinh tế thị trường mở (GMS, AEC) làm gia tăng tính phức tạp của an ninh phi truyền thống tại vùng biên giới.
• Mệnh đề 3 (Proposition P3): Hiệu lực thực thi của luật pháp quốc tế về sông ngòi tại Hạ lưu Mekong phụ thuộc vào mức độ ràng buộc của các quy chuẩn kỹ thuật (technical protocols) hơn là các cam kết chính trị chung chung.

Bước chuyển paradigm thể hiện ở việc thay thế mô hình tiếp cận "Địa chính trị xung đột không gian khép kín" truyền thống bằng mô hình "Sinh thái chính trị và Quản trị mạng lưới đa tầng" (Multilevel Environmental Governance Paradigm).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án là sự tích hợp liên ngành giữa ba trụ cột lý thuyết: Sử học duy vật lịch sử, Khu vực học (Area Studies) và Lý thuyết Quan hệ quốc tế đương đại. Cách tiếp cận "Thủy - Lịch sử - Kinh tế - Xã hội" (Hydro-Historical-Socioeconomic Approach) cho phép bóc tách mối quan hệ giữa Việt Nam và các nước láng giềng theo ba chiều kích: không gian địa lý, trục thời gian lịch sử và tầng nấc thể chế.

                           KHUNG PHÂN TÍCH ĐA TẦNG LIÊN NGÀNH

Các khái niệm cốt lõi:

• Khu vực Hạ nguồn sông Mekong (Lower Mekong Basin): Không gian địa lý - sinh thái gồm lãnh thổ 4 quốc gia Thái Lan, Lào, Campuchia, Việt Nam từ hạ lưu Tam giác Vàng đến Biển Đông.
• An ninh nguồn nước liên quốc gia (Transboundary Water Security): Khả năng duy trì dòng chảy sinh thái tối thiểu, chất lượng nước và sự chia sẻ công bằng giữa các nước ven sông.
• Hành lang kinh tế tiểu vùng (Subregional Economic Corridors): Tuyến kết nối giao thông và công nghiệp xuyên quốc gia (EWEC, NSEC, SEC) trong khuôn khổ GMS.

Điều kiện biên (boundary conditions): Khung phân tích được áp dụng cho bối cảnh các nền kinh tế chuyển đổi đang phát triển tại Đông Nam Á lục địa, nơi tồn tại sự bất đối xứng về kinh tế (GDP Thái Lan năm 2018 đạt 504 tỷ USD, Việt Nam 245 tỷ USD, Campuchia 24,5 tỷ USD, Lào 17,9 tỷ USD) nhưng gắn kết chặt chẽ về sinh thái dòng chảy.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu vận dụng lập trường Triết học Hiện thực phê phán (Critical Realism) kết hợp với Chủ nghĩa duy vật lịch sử, cho phép nhận diện các cơ chế nhân quả tiềm ẩn đằng sau các hiện tượng lịch sử và biến động ngoại giao. Luận án ứng dụng phương pháp hỗn hợp (Mixed Methods) tích hợp phân tích định tính sử học với phân tích dữ liệu kinh tế - nhân khẩu - thủy văn định lượng.

Thiết kế nghiên cứu đa cấp độ (Multi-level design) bao gồm:

1. Cấp độ địa phương/vùng: ĐBSCL, Tây Nguyên, vùng biên giới Tây Nam và Tây Bắc Việt Nam.
2. Cấp độ quốc gia: Hệ thống chủ trương, chính sách đối ngoại của Nhà nước Việt Nam qua các thời kỳ (chính sách đồn điền thời Nguyễn, Pháp lệnh khai thác thuộc địa, đường lối Đổi mới).
3. Cấp độ song phương: Mối quan hệ Việt Nam - Lào, Việt Nam - Campuchia, Việt Nam - Thái Lan.
4. Cấp độ tiểu vùng và quốc tế: Các cơ chế Ủy ban sông Mekong (MC 1957), Ủy hội sông Mekong quốc tế (MRC 1995), Tiểu vùng sông Mekong mở rộng (GMS 1992), cùng sự can dự của các cường quốc (Mỹ, Trung Quốc, Nhật Bản, Ấn Độ, Hàn Quốc).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý tư liệu tuân thủ các tiêu chuẩn nghiêm ngặt của khoa học lịch sử:

• Tư liệu lưu trữ gốc: Khai thác các phông tài liệu thời kỳ thuộc địa và chính quyền Sài Gòn tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II (TP. Hồ Chí Minh), bao gồm các hồ sơ kỹ thuật của Công chính Đông Dương và biên bản hoạt động của Ủy ban sông Mekong (MC) giai đoạn 1957–1975.
• Văn kiện ngoại giao và pháp lý: Điều ước quốc tế, Hiệp định Mekong 1995, các Quyết định số 860-TTg (1995), Quyết định số 114/QĐ-TTg (2010), và Quyết định số 131/QĐ-UBMC (2017) của Thủ tướng Chính phủ và Chủ tịch Ủy ban sông Mekong Việt Nam.
• Thống kê chính thống: Niên giám thống kê của Tổng cục Thống kê, Tổng cục Hải quan Việt Nam, cơ sở dữ liệu của World Bank, ADB, MRC, Danso.org và Trading Economics.
• Tam giác hóa (Triangulation):
  • Data triangulation: Đối chiếu giữa thư tịch cổ (Đại Nam thực lục, Đại Việt sử ký toàn thư), tài liệu lưu trữ tiếng Pháp và báo cáo thống kê quốc tế hiện đại.
  • Theory triangulation: Kết hợp góc nhìn kinh tế phát triển, xã hội học di dân và an ninh sinh thái.
  • Methodological triangulation: Phối hợp phương pháp lịch sử (phục dựng diễn trình) với phương pháp logic (khái quát bản chất thể chế).

                             SƠ ĐỒ TAM GIÁC HÓA NGUỒN TƯ LIỆU

Data và phân tích

Dữ liệu kinh tế - xã hội và thủy văn được chuẩn hóa và xử lý:

• Dữ liệu nhân khẩu học: Tổng dân số Hạ lưu Mekong năm 2018 đạt trên 189 triệu người (Việt Nam: 96,5 triệu; Thái Lan: 69,5 triệu; Campuchia: 16,0 triệu; Lào: 7,0 triệu). Tỷ lệ dân số trong độ tuổi lao động (15–64 tuổi) duy trì ở mức cao: Lào 59,6%, Campuchia 64,1%, Việt Nam 69,3%, Thái Lan 70,9%. Tỷ lệ thất nghiệp toàn vùng duy trì ở mức thấp (Thái Lan 1,0–1,3%, Campuchia 0,1–0,3%, Lào 0,6–0,7%, Việt Nam 2,1–2,2%).
• Dữ liệu tiềm năng năng lượng: Tiềm năng kỹ thuật thủy điện toàn lưu vực là 53.900 MW (Thượng lưu Lan Thương: 23.000 MW; Hạ lưu: 30.900 MW, trong đó dòng nhánh chiếm 17.900 MW với Lào 13.200 MW, Việt Nam 2.000 MW, Thái Lan 700 MW).
• Bộ công cụ thể chế MRC: 5 thủ tục kỹ thuật nền tảng gồm PDIES (2001), PWUM (2003), PNPCA (2003), PMFM (2006) và PWQ (2011).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự chuyển hóa tính chất của dòng sông từ "Ranh giới ngăn cách" sang "Huyết mạch liên kết đa tầng": Dưới thời Nguyễn (1802–1884), sông Mekong và hệ thống kênh đào biên giới (kênh Vĩnh Tế, kênh Thoại Hà) đóng vai trò phòng tuyến quân sự và khai hoang xác lập chủ quyền. Đến thời Pháp thuộc (1884–1945), dòng sông bị biến thành trục khai thác tài nguyên và phân công lao động thuộc địa. Giai đoạn 1975–2018 chứng kiến bước chuyển mang tính cách mạng khi Mekong trở thành không gian chia sẻ lợi ích, liên kết hành lang kinh tế và hợp tác an ninh sinh thái.
2. Nghịch lý giữa tiềm năng tự nhiên dồi dào và tính dễ tổn thương sinh thái: Giáo sư Phạm Đức Dương từng nhận định: "sông Mekong như là mạch sông chính nối tất cả các nước Đông Nam Á lục địa thành một vùng văn hóa đồng nhất trong sự khác biệt". Tuy nhiên, nghiên cứu chỉ ra nghịch lý: sự bùng nổ thủy điện thượng nguồn (với tiềm năng khai thác 53.900 MW) và biến đổi khí hậu đang đe dọa trực tiếp sinh thái ĐBSCL – nơi sản xuất 90% gạo xuất khẩu và 60% thủy sản của Việt Nam, đặt an ninh lương thực khu vực vào tình thế bấp bênh.
3. Sự khác biệt cấu trúc giữa hai thiết chế MRC và GMS: Luận án phát hiện rằng trong khi GMS do ADB tài trợ mang quy mô vốn lớn, định hướng cơ sở hạ tầng giao thông và thương mại mở nhưng phụ thuộc sâu vào nguồn lực bên ngoài; thì MRC sở hữu tính độc lập pháp lý cao hơn, tập trung vào quản trị tài nguyên nước bền vững dựa trên Hiệp định 1995.

                    SO SÁNH CƠ CHẾ HOẠT ĐỘNG: GMS VÀ MRC

4. Vai trò "Cầu nối bản lề" của Việt Nam trong quản trị vùng biên giới: Việt Nam không chỉ viện trợ và thúc đẩy thương mại song phương với Lào và Campuchia mà còn đóng vai trò tiên phong giải quyết các vấn đề xã hội phức tạp: hoàn thiện địa vị pháp lý cho kiều bào tại Thái Lan và Campuchia, kiểm soát di cư tự do, phòng chống tội phạm ma túy xuyên quốc gia và xử lý hôn nhân không giá thú vùng biên giới.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Cung cấp cơ sở khoa học khẳng định an ninh nguồn nước là một bộ phận hữu cơ không thể tách rời của an ninh quốc gia trong thế kỷ XXI.
• Về mặt phương pháp luận: Thiết lập mô hình mẫu cho các nghiên cứu lịch sử ngoại giao liên ngành, kết hợp dữ liệu lịch sử với khoa học môi trường và kinh tế quốc tế.
• Về mặt thực tiễn và chính sách:
  • Kiến nghị Chính phủ Việt Nam tăng cường sử dụng các công cụ pháp lý quốc tế (đặc biệt là thủ tục PNPCA và PMFM của MRC) để giám sát và yêu cầu các dự án thủy điện dòng chính thượng nguồn phải thực hiện đánh giá tác động môi trường xuyên biên giới (SEA).
  • Hoàn thiện thể chế của Ủy ban sông Mekong Việt Nam theo tinh thần Quyết định 114/QĐ-TTg và Quyết định 131/QĐ-UBMC, nâng cao năng lực giám sát độc lập lưu lượng nước và xâm nhập mặn tại ĐBSCL.
  • Đẩy mạnh kết nối kinh tế thông qua Hiệp định CBTA và các hành lang kinh tế Đông - Tây (EWEC), Hành lang kinh tế phía Nam (SEC) nhằm mở rộng không gian phát triển cho các tỉnh miền Trung và Tây Nam Bộ.

Limitations và Future Research

Nghiên cứu tồn tại một số giới hạn khách quan:

1. Nguồn tư liệu lưu trữ bản địa bằng tiếng Lào và tiếng Khmer giai đoạn cận đại chưa được khai thác toàn diện do rào cản ngôn ngữ, chủ yếu dựa vào các văn kiện dịch thuật và tư liệu tiếng Pháp/tiếng Anh.
2. Dữ liệu thủy văn và vận hành xả lũ của hệ thống đập thủy điện trên dòng chính Lan Thương (Trung Quốc) còn thiếu tính minh bạch và chưa được tích hợp đầy đủ vào chuỗi số liệu quan trắc của MRC.
3. Khung thời gian nghiên cứu dừng lại ở năm 2018, chưa phản ánh toàn diện tác động của đại dịch toàn cầu và sự ra đời của các sáng kiến hợp tác mới sau năm 2018.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Phát triển mô hình kinh tế lượng không gian đánh giá tác động lũy tích của chuỗi đập thủy điện thượng nguồn đối với cơ cấu sinh kế của nông dân ĐBSCL giai đoạn 2020–2030.
• Nghiên cứu so sánh hiệu quả quản trị giữa Cơ chế Hợp tác Mekong - Lan Thương (MLC do Trung Quốc khởi xướng) và Cơ chế MRC.
• Khảo sát chuyên sâu xã hội học về thế hệ kiều bào trẻ gốc Việt tại Campuchia và Thái Lan trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC).

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Luận án là công trình chuyên khảo tiên phong phục dựng toàn diện bức tranh kinh tế - xã hội 216 năm tại Hạ lưu Mekong, tạo nguồn tài liệu tham khảo cốt lõi cho các chương trình đào tạo sau đại học ngành Lịch sử Việt Nam, Quan hệ Quốc tế và Đông Nam Á học.
• Tác động chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho Ban Đối ngoại Trung ương, Bộ Ngoại giao, Bộ Tài nguyên và Môi trường, và Ủy ban sông Mekong Việt Nam trong việc xây dựng chiến lược đàm phán phân chia nguồn nước và ứng phó biến đổi khí hậu.
• Tác động xã hội và quốc tế: Góp phần bảo vệ quyền lợi sinh kế cho hơn 20 triệu cư dân vùng ĐBSCL và hơn 60 triệu dân toàn lưu vực; nâng cao vị thế và uy tín ngoại giao của Việt Nam trên các diễn đàn đa phương khu vực và quốc tế.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận một khung phân tích liên ngành hoàn chỉnh và hệ thống tư liệu lịch sử - kinh tế chuẩn mực.
• Cơ quan hoạch định chính sách: Sử dụng các bài học kinh nghiệm lịch sử để định hình chính sách ngoại giao biên giới, ngoại giao nguồn nước và liên kết kinh tế tiểu vùng.
• Doanh nghiệp xuất nhập khẩu và Logistics: Nắm bắt quy hoạch các hành lang kinh tế GMS, cơ chế ưu đãi thuế quan (AFTA, CBTA) để tối ưu hóa chuỗi cung ứng sang thị trường Lào, Campuchia, Thái Lan.
• Cộng đồng cư dân lưu vực Mekong: Thụ hưởng lợi ích gián tiếp từ các chính sách quản trị nước bền vững, bảo vệ môi trường sinh thái và bảo đảm sinh kế nông - thủy sản.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của nghiên cứu là gì?

Đóng góp độc đáo nhất là việc mở rộng Chủ nghĩa duy vật lịch sử sang lĩnh vực Thủy địa chính trị (Hydropolitics) và Thể chế sinh thái lưu vực. Nghiên cứu chứng minh quy luật: điều kiện địa - thủy văn tự nhiên không chỉ là hoàn cảnh địa lý thụ động mà là một thành tố của lực lượng sản xuất, trực tiếp quy định tính chất của quan hệ kinh tế đối ngoại và các hình thái thể chế đa phương tại Hạ nguồn Mekong suốt 216 năm.

2. Đổi mới phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây thể hiện ở điểm nào?

Nghiên cứu khắc phục triệt để sự phân mảnh của các nghiên cứu trước (vốn tách rời giữa sử học chính trị và kinh tế học kỹ thuật) bằng cách áp dụng phương pháp tiếp cận đa tầng "Thủy - Lịch sử - Kinh tế - Xã hội". Phương pháp này kết hợp chặt chẽ giữa phục dựng sử liệu trường kỳ (longue durée) với phân tích định lượng các chỉ số kinh tế vĩ mô, cơ cấu nhân khẩu học và các quy chế kỹ thuật quốc tế (PDIES, PNPCA, PWQ).

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu nghiên cứu là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là tính tự chủ thể chế của MRC vượt trội hơn GMS dù quy mô tài chính của MRC nhỏ hơn nhiều. Trong khi GMS bị chi phối mạnh mẽ bởi các chương trình nghị sự hạ tầng của ngân hàng tài trợ (ADB), MRC bảo tồn được tính chính danh pháp lý và quyền thương lượng bình đẳng của 4 quốc gia ven sông nhờ nền tảng pháp lý vững chắc của Hiệp định Mekong 1995.

4. Giao thức nhân bản (Replication Protocol) của nghiên cứu được thiết lập ra sao?

Giao thức nghiên cứu được chuẩn hóa qua 4 bước: (1) Thu thập và đối chiếu văn bản lưu trữ gốc tại TTLTQG II và các hiệp định ngoại giao; (2) Trích xuất và chuẩn hóa chuỗi dữ liệu kinh tế - thủy văn từ Niên giám thống kê, World Bank và MRC; (3) Phân tích định tính bối cảnh lịch sử gắn với các mốc biến động địa chính trị; (4) Tổng hợp và kiểm định chéo qua tam giác hóa dữ liệu. Giao thức này hoàn toàn có thể tái áp dụng để nghiên cứu các lưu vực sông xuyên biên giới khác như sông Hồng (Việt Nam - Trung Quốc) hay sông Đồng Nai.

5. Khung chương trình nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo như thế nào?

Chương trình nghiên cứu 10 năm tập trung vào 3 trụ cột: (1) Đánh giá biến động an ninh phi truyền thống tại lưu vực Mekong dưới tác động kép của đập thủy điện thượng nguồn và nước biển dâng; (2) Chuyển đổi số và chuyển đổi xanh trong các chuỗi giá trị nông nghiệp dọc hành lang kinh tế GMS; (3) Thể chế hóa cơ chế giải quyết tranh chấp tài nguyên nước có tính tài phán bắt buộc trong khuôn khổ ASEAN và MRC.

Kết luận

Luận án "Quan hệ kinh tế - xã hội của Việt Nam với các nước Hạ nguồn sông Mekong từ năm 1802 đến năm 2018" xác lập những đóng góp mang tính bước ngoặt cho ngành Lịch sử Việt Nam và chuyên ngành Quan hệ Quốc tế:

1. Phục dựng toàn diện và có hệ thống tiến trình lịch sử 216 năm quan hệ kinh tế - xã hội giữa Việt Nam với Thái Lan, Lào, Campuchia qua 4 giai đoạn lịch sử bản lề (1802–1884, 1884–1945, 1945–1975, 1975–2018).
2. Làm sáng tỏ tính quy luật biện chứng giữa an ninh nguồn nước sông Mekong và an ninh kinh tế - xã hội quốc gia, định vị vai trò chủ thể không thể thay thế của Việt Nam trong quản trị lưu vực.
3. So sánh chuyên sâu cơ chế tổ chức, hiệu quả vận hành và tính tự chủ chiến lược giữa hai thiết chế đa phương trụ cột là Ủy hội sông Mekong quốc tế (MRC) và Tiểu vùng Mekong Mở rộng (GMS).
4. Nhận diện sâu sắc tác động từ chiến lược can dự của các cường quốc (Mỹ, Trung Quốc, Nhật Bản, Ấn Độ, Hàn Quốc) tại không gian Mekong, từ đó đề xuất thái độ và đối sách ngoại giao cân bằng động cho Việt Nam.
5. Đúc kết hệ thống bài học lịch sử sâu sắc và kiến nghị 5 nhóm giải pháp chính sách mang tính khả thi cao nhằm bảo vệ an ninh nguồn nước ĐBSCL, củng cố quan hệ hữu nghị truyền thống và thúc đẩy thịnh vượng chung cho toàn thể cộng đồng cư dân Hạ nguồn sông Mekong.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, công trình khái quát về lưu vực sông Mekong, cơ chế hoạt động của MRC và Hiệp định Mekong 1995. Ở phần nội dung, công trình tập trung nghiên cứu các vấn đề xã hội, hạ tầng giao thông, nguồn nước – việc sử dụng nước và môi trường. Phần cuối của là kết quả được các chuyên gia MRC thu thập từ các trạm quan trắc khí tượng thủy văn ở lưu vực sông Mekong. Sự tổng hợp số liệu trong hàng chục năm đã giúp tài liệu có đủ cơ sở khoa học để đưa ra những đánh giá toàn diện và sát thực với hiện trạng lưu vực sông Mekong.

Tác giả sử dụng một số bản đồ và số liệu thống kê về vấn đề sử dụng nước ở Hạ nguồn sông Mekong từ công trình này. Các công trình nghiên cứu về quan hệ kinh tế - xã hội ở khu vực sông Mekong - Các công trình nghiên cứu về các cơ chế hợp tác ở khu vực sông Mekong Năm 1963, công trình The Lower Mekong Challenge to Cooperation in Southeast Asia của hai học giả là C. Hart Schaaf và Russell H. Fifield đã được xuất bản tại nhiều nhiều quốc gia trên thế giới (New Jersey (Mỹ), London (Anh), Melbourne (Úc), Toronto (Canada)).

Công trình gồm hai phần. Phần đầu được viết bởi Russell H. Fifield – giáo sư ngành Khoa học Chính trị của Đại học Michigan. Fifield khái quát điều kiện địa lý tự nhiên, xã hội ở khu vực Hạ nguồn sông Mekong và ảnh hưởng của các cường quốc bên ngoài (gồm có Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản, Mỹ, Anh, Pháp) đến khu vực.

Ông cũng phác thảo một bức tranh tổng quan về chính trị khu vực qua các thời kỳ tiền thuộc địa, thời kỳ thuộc địa (1887- 1945), thời kỳ 1945-1954. Phần hai của công trình này được viết bởi C. Hart Schaaf – chuyên viên của tổ chức ECAFE (UN). Hart Schaaf khái quát quá trình thực dân Pháp phát triển hệ thống thủy vận, thủy lợi trên sông Mekong và các cơ chế hợp tác quốc tế đầu tiên liên quan đến khai thác nguồn nước sông Mekong ở khu vực.

Trong phần phụ lục, công trình này đã 12 trích dẫn toàn văn Tuyên bố thành lập Ủy ban sông Mekong (MC) vào ngày 17/09/1957, với 6 chương và 8 điều. Công trình này đã có cung cấp cho luận án một số tư liệu quan trọng về sông Mekong, hợp tác quốc tế ở khu vực Hạ nguồn trong thời kỳ Liên bang Đông Dương và tổ chức Ủy ban sông Mekong (MC). Năm 2012, ADB công bố Overview Greater Mekong Subregion: Economic Cooperation Program. Công trình này gồm bốn phần chính: (1) Khái quát về Chương trình Hợp tác Tiểu vùng Mekong mở rộng; (2) Cơ cấu tổ chức; (3) Các lĩnh vực hợp tác trong GMS gồm: nông nghiệp, năng lượng, môi trường, phát triển nguồn nhân lực, đầu tư, viễn thông, du lịch, cơ sở hạ tầng giao thông vận tải, các điều kiện thuận lợi trong thương mại và giao thông vận tải; (4) các chương trình phát triển (tính đến năm 2012).

Với nội dung trên, tài liệu này đã cung cấp cho luận án cơ cấu tổ chức, các lĩnh vực và chương trình hoạt động của GMS. Năm 2016, MRC cho xuất bản công trình 20 Years of Cooperation. Công trình này đã phục dựng chặng đường 20 năm hợp tác giữa bốn nước Thái Lan, Lào, Campuchia và Việt Nam trong tổ chức MRC trong giai đoạn 1995-2015. Phần đầu của công trình nêu khái quát lịch sử hợp tác giữa bốn nước Hạ nguồn sông Mekong.

Phần nội dung tập trung đánh giá kết quả hợp tác trong MRC ở một số lĩnh vực cơ bản, gồm: quản lý giao thông thủy, phát triển thủy điện, quản lý nghề cá, quản lý lũ lụt ở lưu vực. Công trình này đã dành 2 trang để đánh giá hợp tác Việt Nam – Campuchia trong giao thông thủy và hợp tác giữa Việt Nam với Thái Lan trong phát triển nghề cá. Tuy không đề cập đến tất cả lĩnh vực hoạt động của MRC, song với phạm vi thời gian nghiên cứu 20 năm, công trình này giúp luận án nhận diện bao quát một số lĩnh vực hợp tác chủ đạo trong khu vực. - Các công trình nghiên cứu đề cập đến về các lĩnh vực hợp tác riêng lẻ Xét về quan hệ kinh tế, đáng lưu ý là các nghiên cứu của Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) về hợp tác trong lĩnh vực năng lượng, du lịch, giao thông vận tải, đầu tư, thương mại… trong GMS.

Trong lĩnh vực năng lượng, năm 2016, ADB công bố công trình Great Mekong Subregion: Energy sector assessment, strategy and road map. Trong lĩnh vực giao thông vận tại, ADB công bố các tài liệu Transport and Trade Facilitation in the Greater Mekong Subregion Time to Shift Gears (2008), Great Mekong Subregion Cross-Border Transport Facilitation Agreement: Instrument and Drafting History (2011), Trade and Trade 13 Facilitation in the Greater Mekong Subregion (2012). Trong lĩnh vực du lịch, ADB công bố Tourism Sector in the Greater Mekong Subregion (2008), Greater Mekong Subregion Tourism Sector Assessment, Strategy and Road map (2011), Tourism Sector Assessment, Strategy and Road map for Cambodia, Lao People’s Democratic Republic, Myanmar, and Vietnam (2016- 2018) (2017). Các nghiên cứu trên đã cung cấp những đánh giá, nhận định từ các chuyên gia của ADB về các lĩnh vực hợp tác, các giai đoạn triển khai và sự tác động của các dự án đến tình hình kinh tế - xã hội ở khu vực sông Mekong.

Các vấn đề xã hội nổi bật ở trong khu vực Hạ nguồn sông Mekong như việc thiếu hụt nguồn nhân lực chất lượng cao, các thách thức do biến đổi khí hậu, an ninh lương thực, an ninh năng lượng và an ninh nguồn nước… cũng thu hút sự quan tâm nghiên cứu của một số học giả nước ngoài. Về vấn đề nguồn nhân lực ở các nước trong khu vực sông Mekong, ADB đã công bố các tài liệu nghiên cứu Strengthen human resource development Cooperation in the Greater Mekong Subregion (2007), Strategic Framework and Action Plan for Human Resource Development in the Greater Mekong Subregion (2009-2012) (2009), Strategic Frameword and Action Plan for Human resource development in Greater Mekong Subregion (2013 – 2017) (2013). Các công trình này đã cung cấp các số liệu cụ thể để đánh giá thực trạng nguồn nhân lực của khu vực sông Mekong. Các báo cáo cũng chỉ ra những thách thức to lớn về chênh lệch trình độ phát triển, sự già hóa dân số, sự thiếu hụt nguồn nhân lực chất lượng cao.

Cosslett và Patrick D. Cosslett đã cho xuất bản tại Phần Lan công trình Water Resources and Food Security in the Vietnam Mekong Delta. Chuyên khảo này gồm có 6 chương, được chia thành hai phần, đề cập trực tiếp đến vùng ĐBSCL của Việt Nam. Phần một (gồm 3 chương) giới thiệu toàn cảnh vùng ĐBSCL và phân tích về hiện trạng nguồn nước (khảo sát trong phạm vi nghề trồng lúa và nuôi trồng thủy sản trong vùng), chỉ ra những thách thức to lớn từ việc biến đổi khí hậu và xây dựng các con đập ở thượng nguồn.

Phần hai đề cập trực tiếp đến tiến trình hình thành tổ chức Ủy ban sông Mekong (MC) (1957) cho đến việc ra đời tổ chức Ủy hội sông Mekong quốc tế (MRC) (1995). Trong chương 6, chương cuối của chuyên khảo, các tác giả phân tích về cơ chế, chương trình hành động, nguyên tắc hợp tác của MRC trong 15 năm (1995-2010). Trong chương này, các tác giả đã chỉ ra những thách thức mà MRC phải đối mặt, nhất là tình trạng biến đổi khí hậu, tác động từ các con đập trên 14 dòng chính sông Mekong của Trung Quốc và dự án đập Xayaburi của Lào. Trong phần kết luận, công trình này nêu lên thách thức mà vùng ĐBSCL phải đối mặt trong tương lai, đặc biệt là hai vấn đề an ninh lương thực và an ninh nguồn nước.

Nhìn chung, các công trình nghiên cứu nước ngoài đã cung cấp cho luận án một số tư liệu để đánh giá tổng quan khu vực sông Mekong nói chung và Hạ nguồn sông Mekong nói riêng, nổi bật là các đặc điểm về tự nhiên, kinh tế, xã hội. Hầu hết các công trình chỉ đề cập về hợp tác trong các cơ chế đa phương và không lấy Việt Nam làm chủ thể cho mối quan hệ như đối tượng nghiên cứu của luận án. Các công trình nghiên cứu ở Việt Nam 1. Các công trình nghiên cứu tổng quan về khu vực sông Mekong Trong các nghiên cứu ở Việt Nam đề cập đến khu vực sông Mekong, công trình Có một vùng văn hóa Mekong (Nxb.

Khoa học xã hội, 2007) của Giáo sư Phạm Đức Dương đã tiếp cận khu vực này dưới góc độ văn hóa. Tác giả đã khẳng định đặc trưng cơ bản trong không gian văn hóa Mekong là sự thống nhất trong đa dạng, từ văn hóa trồng lúa, ngôn ngữ, tộc người cho đến cơ cấu xã hội, phong tục tập quán, lễ hội. Tác giả nhận định: “sông Mekong như là mạch sông chính nối tất cả các nước Đông Nam Á lục địa thành một vùng văn hóa đồng nhất trong sự khác biệt” (tr. Công trình này đã cung cấp cho tác giả luận án một số tư liệu về đặc điểm của khu vực Hạ nguồn sông Mekong.

Nhắc đến các nghiên cứu về khu vực sông Mekong ở Việt Nam không thể không nhắc đến Phạm Khắc – Mê Kông ký sự – Phim và ảnh (Nxb. Công trình này gồm 650 tấm ảnh được chọn lọc từ hơn 20.000 tấm ảnh mà Nghệ sĩ nhân dân Phạm Khắc đã chụp trong các chuyến đi thực tế sáu nước ở Tiểu vùng Mekong. Dưới ngòi bút của Trần Đức Tuấn, bức tranh về dòng chảy, quy mô hệ thống sông Mekong, những cảnh quan đặc sắc cùng với kiến thức về lịch sử - văn hóa - địa lý của các vùng đất, các nền kinh tế ven sông đã được tái hiện sinh động, chân thực qua 495 trang sách. Tham khảo công trình này, luận án có các tư liệu về hệ thống sông Mekong cũng như những tác động của dòng sông đến đời sống kinh tế - xã hội của các nước ở Hạ nguồn.

Các công trình nghiên cứu về quan hệ kinh tế - xã hội của Việt Nam với các nước Hạ nguồn sông Mekong trong khuôn khổ song phương 15 Nghiên cứu quan hệ song phương của Việt Nam với các nước Hạ nguồn sông Mekong, các học giả Việt Nam đã cho ra mắt một số công trình về quan hệ của Việt Nam với các nước Thái Lan, Lào và Campuchia. Về quan hệ Việt Nam – Thái Lan Trong Thư tịch cổ Việt Nam viết về Đông Nam Á – phần Xiêm (Ủy ban Khoa học xã hội Việt Nam, ban Đông Nam Á, 1977), tác giả Nguyễn Lệ Thi đã sưu tầm từ Đại Việt sử ký toàn thư, Đại Nam thực lục, Việt sử thông giám cương mục… các đoạn tư liệu viết về Xiêm, trong đó cũng có rải rác các phần viết về quan hệ Đại Việt – Xiêm trên các lĩnh vực chính trị, kinh tế, văn hóa.