Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Nghiên cứu về Campuchia nói chung, sự phát triển kinh tế - xã hội của Campuchia nói riêng là chủ đề thu hút sự chú ý của nhiều nhà nghiên cứu, nhiều chính trị gia. Qua khảo sát, tiếp xúc với các nguồn tư liệu trong và ngoài nước, chúng tôi nhận thấy về quá trình phát triển kinh tế - xã hội Camuchia sau khi tái lập vương quốc đã có một số nhà nghiên cứu đề cập ở những khía cạnh khác nhau. Những công trình nghiên cứu của các tác giả Việt Nam Trước khi gia nhập ASEAN, việc nghiên cứu về các nước Đông Nam Á nói chung, nghiên cứu về Campuchia của các tác giả Việt Nam chưa nhiều. Từ những năm 90 của thế XX, trong quá trình hội nhập ASEAN, các nhà nghiên cứu Việt Nam đã quan tâm nhiều đến việc nghiên cứu lịch sử các nước trong khu vực, trong đó có lịch sử Campuchia.
Tuy nhiên, hướng nghiên cứu chính vẫn tập trung đề cập đến chính sách đối ngoại và quan hệ Campuchia với một số nước. Trong đó, khi đề cập đến vấn đề nghiên cứu của mình, các học giả có trình bày một số vấn đề liên quan đến sự phát triển kinh tế - xã hội Campuchia nhưng ở mức độ sơ lược và khái quát. Nhóm những công trình nghiên cứu về lịch sử, văn hóa, chính trị - xã hội, chính sách hợp tác, quan hệ đối ngoại trong đó có đề cập đến kinh tế - xã hội Campuchia (1993 - 2013) có: Tác giả Phạm Đức Thành (1995) trong cuốn Lịch sử Campuchia, NXB Văn hóa Thông tin [40] với 10 chương đã nghiên cứu lịch sử Campuchia từ buổi đầu dựng nước đến những năm 90 của thế kỷ XX. Đây là một công trình nghiên cứu khá toàn diện và có hệ thống về các lĩnh vực lịch sử, văn hóa, kinh tế, xã hội Campuchia.
Tuy vấn đề phát triển kinh tế - xã hội Campuchia từ sau năm 1993 chưa được chú trọng đề cập một cách đầy đủ, toàn diện, song đây là tài liệu tham khảo hữu ích và góp phần cung cấp cái nhìn tổng quát cho tác giả trong quá trình nghiên cứu nội dung luận án. Năm 1997, Đề tài cấp Bộ, Viện Nghiên cứu Đông Nam Á Campuchia sau giải pháp chính trị [7] đã nghiên cứu diễn biến chính trị, cuộc đấu tranh vì hòa giải, hòa hợp dân tộc của Campuchia và chính sách phát triển kinh tế - xã hội của Chính phủ Vương quốc Campuchia nhiệm kỳ I (1993 - 1998). Đề tài cấp Bộ Campuchia gia nhập WTO và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam do Phạm Đức Thành (Viện Nghiên cứu Đông Nam Á, 2004) làm chủ nhiệm [41] đã tìm hiểu về quá trình gia nhập WTO của Campuchia và những thuận lợi, khó khăn khi Campuchia gia nhập tổ chức này. Đề tài khẳng định việc gia nhập WTO của Campuchia là một dấu mốc quan trọng đánh dấu sự hội nhập, phát triển 8 kinh tế - xã hội của Vương quốc này.
Đồng thời, đề tài cũng đưa ra những đề xuất kiến nghị cho Việt Nam trong quá trình gia nhập WTO. Tiếp đó, năm 2005, Đề tài cấp Bộ của Viện Nghiên cứu Đông Nam Á Lộ trình Campuchia gia nhập WTO và tác động của chúng đến chiến lược phát triển kinh tế - xã hội Campuchia” [6] đã tập trung nghiên cứu lộ trình gia nhập WTO của Campuchia năm 2004 và bước đầu phân tích những thay đổi trong chính sách kinh tế - xã hội của Campuchia sau khi gia nhập WTO. Đề tài độc lập cấp Nhà nước của Lê Văn Cương và cộng sự (2006) Các xu hướng chủ yếu của Cộng hòa Dân chủ nhân dân Lào, Vương quốc Campuchia trong hai thập niên đầu thế kỷ XXI và tác động của nó đến công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam [3] đã phân tích, đánh giá một cách tương đối toàn diện các nhân tố tác động đến xu hướng phát triển của CHDCND Lào và Vương quốc Campuchia trong những năm đầu thế kỷ XXI và tác động của nó đến công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam. Trong chương 7 của đề tài, các tác giả đã đưa ra khả năng phát triển của đất nước này trong những năm tiếp theo.
Đề tài cấp Nhà nước (2010) Cơ sở lịch sử, chính trị, xã hội, văn hóa và pháp lý của vùng biên giới đất liền Việt Nam - Campuchia và những giải pháp nhằm phát triển bền vững vùng biên giới giữa hai nước do Nguyễn Sỹ Tuấn làm chủ nhiệm [43] đã phân tích những tác động của nền tảng xã hội đến sự phát triển kinh tế như đặc điểm cư dân/dân tộc, vấn đề sinh kế, đặc trưng văn hóa, tôn giáo, tín ngưỡng. của vùng biên giới đất liền Việt Nam - Campuchia. Đặc biệt, trong chương V, các tác giả đã đi sâu nghiên cứu đặc điểm, hiện trạng kinh tế - xã hội và quan hệ thương mại đầu tư khu vực biên giới giữa Việt Nam - Campuchia. Nguyễn Tiến Ngọc và cộng sự (2008) với đề tài cấp Bộ Tình hình Campuchia, quan hệ Việt Nam - Campuchia sau Hiệp định Paris về Campuchia và chính sách của ta", Ban Đối ngoại Trung ương [31] đã đề cập đến tình hình Campuchia từ sau Hiệp định Paris về Campuchia từ năm 1991 đến 2008, trong đó có tình hình kinh tế - xã hội.
Từ đó, tác giả đã có những đánh giá bước đầu về quan hệ trên một số lĩnh vực giữa hai nước Việt Nam - Campucchia. Tác giả Nguyễn Duy Dũng (Chủ biên, 2010) trong cuốn Tam giác phát triển Việt Nam - Lào - Campuchia, từ lý thuyết đến thực tiễn, Nxb Khoa học Xã hội [4] đã tập hợp nhiều nguồn tài liệu gốc đề cập đến các vấn đề chủ yếu như các khuôn khổ lý thuyết về phát triển và quản lý phát triển vùng tam giác; thực trạng phát triển kinh tế xã hội; những vấn đề về dân số, lao động và việc làm các tỉnh trong khu vực tam giác phát triển, trong đó có các tỉnh Đông Bắc Campuchia. Có thể nói, đây là một công trình tham khảo có giá trị cho đề tài dưới góc độ nghiên cứu liên kết phát triển vùng, khu vực. 9 Tác giả Lê Thị Ái Lâm (2006) với đề tài cấp Bộ, Viện Nghiên cứu Đông Nam Á Thực tiễn phát triển kinh tế - xã hội Campuchia từ thập kỷ 90 đến nay [25] đã trình bày thực trạng phát triển kinh tế - xã hội của Campuchia trong giai đoạn đầu cải cách và xây dựng kinh tế thị trường (1994 - 2004).
Trong đề tài này, tác giả đã phân tích các nội dung liên quan đến tăng trường kinh tế, vấn đề dân số, nguồn nhân lực, thị trường lao động, các vấn đề xã hội. Tác giả Nguyễn Văn Hà và cộng sự với đề tài Những vấn đề chính trị, kinh tế nổi bật của Campuchia giai đoạn 2011 - 2020 và tác động chủ yếu đến Việt Nam, (Đề tài cấp Bộ, Viện Nghiên cứu Đông Nam Á, 2011) [13] đã phân tích những vấn đề chính trị nổi bật của Campuchia giai đoạn 2001 - 2010, đánh giá những vấn đề kinh tế nổi bật của Campuchia với một số đặc điểm như duy trì tốc độ tăng trưởng kinh tế cao và dựa trên một số ngành hạn hẹp, thực hiện những cải cách kinh tế và mở rộng quan hệ kinh tế đối ngoại. Trên cơ sở đó, đề tài đã đưa ra những dự báo về tình hình chính trị và kinh tế nổi bật của Campuchia trong giai đoạn 2011 - 2020 và phân tích những tác động chủ yếu đến Việt Nam. Nhóm các công trình nghiên cứu về quan hệ Campuchia với ASEAN và các nước, khu vực, trong đó có đề cập đến kinh tế - xã hội Campuchia tiêu biểu có: Công trình được xuất bản bằng ba thứ tiếng Việt, Lào, Khmer Tam giác phát triển Việt Nam - Lào - Campuchia, hợp tác, hữu nghị, phát triển do Nguyễn Duy Dũng chủ biên (NXB Thông tin Truyền thông, 2012) [5] đã tập trung đánh giá thực trạng phát triển trong khu vực Tam giác, nêu lên những thành tựu và hạn chế chủ yếu trong hợp tác khu vực bao gồm: tăng trưởng và mở rộng các quan hệ thương mại và đầu tư, hợp tác trong phát triển cơ sở hạ tầng, nhất là giao thông, thông tin… Trên cơ sở đó, tác giả nêu lên những giải pháp cho sự phát triển kinh tế - xã hội ở khu vực này.
Cuốn Quan hệ Việt Nam - Campuchia từ sau Chiến tranh Lạnh, Nxb. KHXH, Hà Nội [16] của tác giả Trần Xuân Hiệp (2014), được công bố trên cơ sở Luận án tiến sĩ “Quan hệ Campuchia - Việt Nam (1993 - 2010). Tác giả đã đề cập trong những cơ sở quan trọng của quan hệ hợp tác Việt Nam - Campuchia; nghiên cứu một số lĩnh vực kinh tế của Campuchia trong mối quan hệ hợp tác với Việt Nam, phân tích thực trạng quan hệ hợp tác giữa hai nước và đánh giá những triển vọng hợp tác giữa hai nước. Bên cạnh các công trình nghiên cứu đề cập trực tiếp hoặc gián tiếp đến kinh tế - xã hội của Vương quốc Campuchia (1993 - 2013), nhiều bài báo, bài nghiên cứu đã được công bố trên các tạp chí khoa học, hội thảo khoa học có đề cập đến một số mặt, một số lĩnh vực phát triển kinh tế - xã hội Campuchia từ 1993 đến 2013 liên quan đến đề tài, có giá trị tham khảo như: 10 Hoàng Thị Minh Hoa, Nguyễn Văn Cường với bài Khái quát về quan hệ kinh tế, thương mại Việt Nam với Lào và Campuchia giai đoạn 1991 - 2005 [18] đã khái quát thực trạng quan hệ kinh tế, thương mại giữa Việt Nam với Lào và Campuchia giai đoạn 1991 - 2005.
Trong nghiên cứu này, nhóm tác giả đã đánh giá những kết quả, hạn chế, nguyên nhân và những triển vọng hợp tác trên lĩnh vực kinh tế, thương mại giữa Việt Nam với Lào và Campuchia những năm tiếp theo. Các tác giả Hoàng Thị Minh Hoa, Trịnh Văn Minh với bài Quan hệ Nhật Bản - Campuchia trên lĩnh vực nông nghiệp nông thôn, giáo dục và y tế (1991 - 2007) [19] đã đi sâu nghiên cứu 3 lĩnh vực chủ yếu trong quan hệ Nhật Bản - Campuchia là nông nghiệp nông thôn, giáo dục và y tế trong giai đoạn 1991 đến năm 2007 với việc phân tích những tiềm năng, lợi thế và những kết quả, hạn chế, khả năng hợp tác trên các lĩnh vực này giữa hai nước.
