CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1.1 Khái quát chung về văn miêu tả 1. Khái niệm văn miêu tả Miêu tả hay gọi tắt là tả là từ tốn khá nhiều giấy mực của nhiều tác giả. Mỗi một tác giả lại có một quan điểm và đưa ra quan niệm và định nghĩa về “miêu tả” riêng, để đi đến thống nhất một quan điểm chung là điều không phải dễ dàng. Sau đây tôi xin trích dẫn một số định nghĩa, quan niệm về miêu tả nhưsau: Miêu tả theo từ điển tiếng Việt – NXB Khoa học xã hội Hà Nội 1997 có nghĩa là: thể hiện sự vật bằng lời văn hay nét vẽ.
Theo Đào Duy Anh trong Hán Việt từ điển, miêu tả là “lấy nét vẽ hoặc câu văn để biểu hiện cái chân tướng của sự vật ra”. Từ điển Tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên định nghĩa :“Miêu tả là dùng ngôn ngữ hoặc một phương tiện nghệ thuật nào đó làm cho người khác có thể hình dung được cụ thể sự vật, sự việc hoặc thế giới nội tâm của con người”. Nhà văn Phạm Hổ trong cuốn “Viết văn miêu tả và văn kể chuyện”cho rằng: “Miêu tả là khi đọc những gì chúng ta biết, người đọc như thấy cái đó hiện ra trước mắt mình: một con người, một con vật, một dòng sông, người đọc còn có thể nghe được cả tiếng nói, tiếng kêu, tiếng nước chảy, thậm chí còn ngửi thấy mùi hôi, mùi sữa, mùi hương hoa hay mùi rêu, mùi ẩm mốc… nhưng đó mới chỉ là miêu tả bên ngoài. Còn sự miêu tả bên trong nữa nghĩa là miêu tả tâm trạng vui, buồn, yêu, ghét của con người, con vật và cả cây cỏ” Theo các tác giả sách giáo khoa Tiếng Việt 4: “Miêu tả là vẽ lại bằng lời những đặc điểm nổi bật của cảnh, của người, của vật để giúp người nghe, người đọc hình dung được các đối 8 tượng ấy.” Theo chúng tôi, quan niệm về miêu tả như ở trong sách giáo khoa lớp 4 là ngắn gọn mà đầy đủ, dễ hiểu và phù hợp với học sinh tiểu học đặc biệt là học sinh lớp2.Đặc điểm của văn miêu tả - Văn miêu tả mang tính thông báo thẩm mĩ, chứa đựng tình cảm của người viết.
Trong cuộc sống muôn màu, muôn vẻ của chúng ta, bất kì sự vật, hiện tượng nào cũng có thể trở thành đối tượng của văn miêu tả. Có thể là một con vật, một đồ vật, một cái cây, thậm chí một cái lá,… đều trở thành những đề tài thú vị cho người miêu tả. Mỗi sự vật hiện tượng ấy đều mang một vẻ đẹp riêng. Cùng một cái cây, một con vật nuôi,… nhưng dưới con mắt của từng người miêu tả lại mang vẻ đẹp khác nhau.
Do đó, tình cảm của mỗi người miêu tả đối với đối tượng lại khác nhau. Nên một bàivăn miêu tả bao giờ cũng là sự gắn bó, hòa quyện giữa cảm xúc chủ quan của người viết với thiên nhiên, cảnh vật, con người… - Văn miêu tả mang tính sinh động và tạo hình. Một bài văn miêu tả không những cho người đọc (người nghe) biết về vẻ đẹp, nét đẹp của đối tượng miêu tả và cảm xúc, tình cảm của người viết mà nó cần phải làm hiện lên trực tiếp (tái hiện) trước mắt trước mắt người đọc (người nghe) một cách cụ thể, sống động, như thật khiến cho người ta có thể như được nhìn, được sờ, được nghe, được ngửi… thấy những gì mà tác giả cảm nhận được. Đó chính là tính sinh động của văn miêu tả.
Để tạo nên tính sinh động này, người miêu tả phải huy động tối đa vốn ngôn ngữ của mình và chắt lọc những từ ngữ, chi tiết và hình ảnh tiêu biểu, sống động, gợi tả nhất để tô vẽ lên bức tranh sống động bằng ngôn ngữ về đối tượng miêu tả của mình. - Ngôn ngữ miêu tả là ngôn ngữ giàu cảm xúc và hình ảnh. Một đặc điểm quan trọng yêu cầu người miêu tả pải đầu tư thực sự với bài viết của mình. Bởi làm thế nào để mỗi bài văn miêu tả luôn tỏa sáng lung 9 linh hình ảnh miêu tả và gợi cho người đọc một cảm xúc, tình cảm và ấn tượng sâu sắc về sự vật được miêu tả thì người miêu tả phải lựa chọn ngôn ngữ, chi tiết, hình ảnh nào thật sự “đắt” cùng với sự kết hợp tài tình các biện pháp so sánh, nhân hoa, ẩn dụ,… và thực sự hòa quyện mình với đối tượng miêu tả.
- Văn miêu tả mang tính sáng tạo Theo nhà văn Phạm Hổ: “Miêu tả một em bé hoặc một chú mèo, một cái cây, một dòng sông mà ai cũng miêu tả giống nhau thì không ai thích đọc. Vì vậy, ngay trong quan sát để miêu tả, người viết phải tìm ra cái mới, cái riêng.” Quả thực như vậy. Miêu tả trong văn học, người ta không chỉ miêu tả những nét đặc trưng, những đặc điểm, tính chất… một cách đơn thuần, không sao chép, chụp lại hay máy móc mà bằng sự tinh tế, sự nhạy cảm củangười viết bằng những ngôn ngữ sinh động mà khắc họa lên bức tranh ngôn ngữ đó. Người viết thấy say sưa, thích thú, thấy những nét tiêu biểu, đặc sắc nào của đối tượng thì miêu tả.
Và không phải người viết nào cũng có cách quan sát và cảm nhận giống nhau. Với mỗi người sẽ có sự tinh tế và nhạy cảm riêng, họ thể hiện cái riêng, cái mới trên chính bài viết củamình. - Văn miêu tả mang tính chân thực Văn miêu tả đòi hỏi người miêu tả vẽ lại bằng lời những đặc điểm nổi bật của đối tượng nhưng phải dựa trên những gì có thật. Sự tưởng tương phong phú, sáng tạo, tinh tế của người viết trong văn miêu tả không đồng nghĩa với việc tùy tiện, muốn tả thế nào cũng được.
Càng tinh vi và nhạy cảm bao nhiêu, người viết càng tả chân thực, đặc sắc bấy nhiêu.Điều kiện để làm một bài văn miêu tả hay Một bài văn miêu tả hay là một bài văn không những hay về nội dung mà cả về hình thức nữa. Nội dung phải chân thực, có sự sáng tạo ở các chi tiết đặc sắc và phải thể hiện ở ngôn ngữ trong sáng, giàu cảm xúc, hình ảnh gợi tả và gợi cảm xuất phát từ lối nghĩ của tâm hồn trẻ thơ trong sáng. Để làm được một bài văn miêu tả hay thì ngoài vốn sống, sự nhạy cảm, 10 năng khiếu văn chương thì còn cần các điều kiện sau: - Biết quan sát và chọn lọc những chi tiết, đặc điểm đặc sắc, tiêu biểu. - Biết sử dụng từ ngữ, hình ảnh sinh động, sử dụng cách nói so sánh, nhân hóa.
- Có tình cảm, biết cách thể hiện cảm xúc tự nhiên, chân thực khi miêu tả.Đoạn văn miêu tả và vai trò của đoạn văn miêu tả ở lớp 2 1.Đoạn văn miêu tả * Đoạn văn Dạng bài tập làm văn học sinh lớp 2 phải thực hiện đó là viết đoạn văn ngắn.Như vậy, đoạn văn là gì? Giữa câu và văn bản có một loại đơn vị ngôn ngữ đó là đoạn văn. Đây chính là cơ sở, là thành tố trực tiếp tạo thành văn bản. Đoạn văn được các nhà nghiên cứu ngôn ngữ quan niệm theo 2 tiêu chí: nội dung và hình thức. - Về mặt nội dung: Đoạn văn có thể hoàn chỉnh hoặc không hoàn chỉnh.
Khi đoạn văn có sự hoàn chỉnh về nội dung, mỗi đoạn sẽ là một đoạn ý (hay đoạn nội dung). Khi không hoàn chỉnh về nội dung, mỗi đoạn văn sẽ chỉ là một đoạn lời (đoạn diễn đạt). - Về mặt hình thức: Đoạn văn luôn luôn hoàn chỉnh – Tính hoàn chỉnh này được thể hiện ra bằng những dấu hiệu dễ nhận: “lùi đầu dòng, viết hoa, dấu kết đoạn” Đoạn văn được phân loại theo nhiều tiêu chí khác nhau. Ứng với mỗi tiêu chí, ta có một số kiểu đoạn văn nhất định.
Phân loại đoạn văn theo cấu trúcta có các loại đoạn: Đoạn diễn dịch, đoạn qui nạp, đoạn song song, đoạn móc xích, đoạn phối hợp, đoạn tối giản. Để phù hợp với học sinh mà lại dễ hướng dẫn với giáo viên, việc đề xuất bài tập về đoạn văn, chủ yếu chúng tôi hướng vào loại đoạn diễn dịch. * Đoạn văn miêu tả ở lớp 2 Tác giả Nguyễn Quang Ninh nêu rõ: Trong nhà trường, cách tốt nhất là 11 chúng ta nên lấy đoạn văn làm trung tâm rèn luyện kĩ năng làm văn. Loại đoạn chúng ta hướng tới chính là loại đoạn ý (đoạn nội dung).Loại đoạn này trong lý thuyết ngữ pháp văn bản còn được gọi là “văn bản nhỏ”.Và đoạn văn miêu tả ở lớp 2 chính là loại đoạn vừa nói đến.
Đoạn văn miêu tả là một “văn bản nhỏ”, mang đầy đủ đặc điểm của văn miêu tả.Vai trò của đoạn văn miêu tả ở lớp 2 Văn miêu tả chiếm một vai trò và vị trí rất quan trọng trong nhà trường tiểu học. Ở lớp 2, văn miêu tả bước đầu được đưa vào cho các em làm quen, tập rượt để học nhiều hơn ở lớp 3, đặc biệt là lớp 4 và lớp 5.Các em chưa được học thế nào là văn miêu tả, nhưng với các yêu cầu nói về, viết về các đối tượng đều mang yếu tố miêu tả. Đoạn văn miêu tả là dạng bài các em được rèn luyện, từ đó làm nền tảng, cơ sở cho việc học viết bài văn miêu tả ở các lớp trên. Chính vì thế, dạy viết đoạn văn miêu tả ở lớp 2 có hiệu quả và kết quả giúp các em dễ dàng làm tốt thể loại văn miêu tả với yêu cầu viết bài văn miêu tả ở các lớp trên.Kĩ năng làm bài văn và các biện pháp tu từ trong Tập làm văn lớp 2 1.Vài nét về kĩ năng làm bài văn - Kĩ năng được hiểu như một khả năng của con người có thể hoàn thành các nhiệm vụ trong những điều kiện mới dựa trên những tri thức và kinh nghiệm đã được tích lũy và một loạt các kĩ xảo trong mối quan hệ mật thiết với nhau.
Trong quá trình lĩnh hội và sáng tạo văn bản, kĩ năng và kĩ xảo luôn có mối quan hệ biện chứng với nhau ( Theo Lê A- Nguyễn Trí) - Kĩ năng làm văn Kĩ năng làm văn là kĩ năng thông qua những điều HS quan sát, cảm nhận từ thực tế cuộc sống đã có về một sự vật để HS có thể dùng ngôn ngữ của mỗi cá nhân ghi lại được thành những bài văn hay. - Con đường hình thành kĩ năng viết văn miêu tả Dựa trên lý thuyết về hoạt động, có thể khẳng định viết văn miêu tả là 12 một hoạt động, và con đường dạy văn miêu tả chính là dạy các thao tác tạo ra từng hành động của hoạt động viết văn miêu tả cho HS.