Chương I: TỔNG QUAN PHƯƠNG PHÁP TÍNH GIÁ TRỊ KINH TẾ SỬ DỤNG NƯỚC Giới thiệu Để bảo đảm tính hệ thống cho nghiên cứu về phương pháp tính toán giá trị của các sử dụng nước khác nhau tại Lưu vực sông Hồng, trước hết cần có một cơ sở nền tảng về mặt lý thuyết được chấp nhận một cách rộng rãi trong cộng đồng các nhà nghiên cứu kinh tế tài nguyên thiên nhiên và môi trường nói riêng, cũng như các nhà kinh tế tài nguyên nước nói riêng. Tiếc thay, không sẵn có một cuốn sách giáo khoa hoàn chỉnh thống nhất nào trong bất cứ trường Đại học trên thế giới về chủ đề này, đơn giản là vì đây là một lĩnh vực mới được phát triển so với các lĩnh vực cổ truyền khác trong lĩnh vực kinh tế học. Các nhà kinh tế học tài nguyên nước trong những năm gần đây đã đặc biệt quan tâm phát triển lĩnh vực nghiên cứu này. Số lượng sách báo xuất bản trên thế giới cách đây một hai thập kỷ hầu như rất hiếm khi đề cập tới vấn đề tính toán giá trị của các sử dụng nước, hoặc có đề cập thì nội dung tương đối sơ sài.
Một trong những tài liệu của chuyên gia hàng đầu về kinh tế tài nguyên nước là Ariel Dinar là cuốn “Mô hình hóa Quản lý Kinh tế và những vấn đề Chính sách về Nước trong nền Nông nghiệp có Tưới” (Modeling Economic Management and Policy issues of Water in Irrigated Agriculture) (1996) chỉ dừng lại mô tả lý thuyết và một số kết quả ước lượng hàm cầu sử dụng tưới tại một số cánh đồng thí nghiệm ở miền tây của Thung lũng Joaquin (California, Mỹ). Tuy nhiên, gần đây hàng ngàn bài báo, và nhiều cuốn sách đã được xuất bản đề cập tới việc tính toán cầu sử dụng nước và giá trị kinh tế của các sử dụng nước khác nhau khắp nơi trên toàn thế giới. Mặc dù số lượng phong phú các tài liệu nghiên cứu đã được đề xuất và các chuyên gia kinh tế tài nguyên nước đã nhất trí với nhau về nhiều điểm, xong chưa có một nghiên cứu nào bao quát hoàn chỉnh lĩnh vực rộng lớn này. Do vậy, chúng tôi thấy việc đầu tiên cần thiết phải thực hiện là tổng hợp và rút ra một cách hệ thống những kiến thức cơ bản nhất của lĩnh vực nghiên cứu nói trên.
Hệ thống kiến thức thứ nhất bao gồm những kiến thức về giá trị kinh tế nói chung và giá trị kinh tế trong lĩnh vực tài nguyên thiên nhiên và môi trường mà tài nguyên nước là một phần trong đó. Hệ thống kiến thức này cũng rất đa dạng và phong phú và có nhiều trường phái quan điểm khác nhau về khái niệm giá trị kinh tế cũng như các phương pháp đo lường chúng. Sau khi nghiên cứu, nhóm nghiên cứu chúng tôi quyết định lựa chọn tiếp cận của Giáo sư A. Myrick Freeman III thuộc trường Đại học Michigan (2003) trong tác phẩm “Đo lường các giá trị kinh tế môi trường và tài nguyên: Lý thuyết và Phương pháp” (Measurement of Environmental and Resources Values: Theory and Methods” là cơ sở nền tảng cho việc phát triển các phương pháp đo lường giá trị kinh tế các sử dụng nước ở Lưu vực sông Hồng vì đây là một tiếp cận được đai đa số các chuyên gia nghiên cứu tài nguyên thiên nhiên và môi trường trích dẫn trong các nghiên cứu của mình.
BÁO CÁO TỔNG HỢP 18 Nghiên cứu Phương pháp Tính Giá trị Kinh tế của Nước cho các hộ sử dụng khác nhau tại Lưu vực sông Hồng Tiếp theo, nhóm nghiên cứu cũng đã lựa chọn trong số nhiều tiếp cận khác nhau trong việc đo lường giá trị kinh tế của các sử dụng nước, một lĩnh vực tương đối phong phú của đo lường giá trị kinh tế của tài nguyên thiên nhiên và môi trường, một tiếp cận của Giáo sư Robert A. Young (chuyên gia cao cấp của World Bank về tài nguyên nước) (Hoa kỳ) làm cơ sở lý luận cho việc phát triển các phương pháp tính toán cầu và giá trị kinh tế của các sử dụng nước. Tác phẩm của ông là cuốn “Xác định Giá trị Kinh tế của Nước: Lý thuyết và Phương pháp” (Determining the Economic Value of Water: Concepts and Methods) (2001) đã được sử dụng trong đề tài cấp cơ sở “Nghiên cứu về Tính toán Giá trị của Nước” của Đào Văn Khiêm (Đại học Thủy lợi Hà nội, 2004). Trong phần này, chúng tôi sẽ tóm tắt lại một số vấn đề căn bản nhất của các tiếp cận nói trên để phục vụ việc nghiên cứu các phương pháp cụ thể để tính toán các giá trị kinh tế của các sử dụng nước khác nhau tại Lưu vực sông Hồng.
Dựa trên những tiếp cận nói trên, chúng ta sẽ có thể khẳng định được một số định hướng cơ bản cho việc phát triển các phương pháp tính toán giá trị kinh tế như sau: (1) Thứ nhất, việc tính toán giá trị kinh tế của các sử dụng nước cần được phát triển bởi các chuyên gia nghiên cứu tài nguyên thiên nhiên và môi trường vì, khác với các ngành kinh tế hoạt động dựa trên các nguyên tắc của thị trường cạnh tranh lành mạnh, khi mà các quan hệ cung cầu của thị trường được hình thành một cách tự nhiên trên thị trường và chỉ dẫn các hoạt động trao đổi của các thành viên kinh tế, không sẵn có các thị trường được hình thành một cách tự nhiên cho các hàng hóa tài nguyên thiên nhiên và môi trường trong đó có các hàng hóa nước. Nói cách khác, giá trị kinh tế của các khu vực có thị trường cạnh tranh phát triển lành mạnh thì giá trị kinh tế là giá trị thị trường, không cần phải có những nghiên cứu khoa học về giá trị kinh tế, nhưng khi thị trường không có đủ điều kiện để tồn tài, nhiệm vụ của các nhà nghiên cứu là phải xây dựng phương pháp luận để tính toán những giá trị này nhằm giúp cho những người làm chính sách có cơ sở chính xác cho các quyết sách. (2) Thứ hai, các tiếp cận trên cho thấy, việc tính toán giá trị kinh tế tài nguyên thiên nhiên và môi trường chủ yếu được dựa trên việc xây dựng các mô hình kinh tế vi mô và mô hình ước lượng thống kê kinh tế lượng để ước lượng các tham số của mô hình lý thuyết dựa vào các số liệu thống kê hoặc các mô hình quy hoạch tối ưu để suy ra các giá trị tham số của mô hình lý thuyết. Vấn đề cốt lõi của ước lượng giá trị kinh tế tài nguyên thiên nhiên và môi trường sẽ là vấn đề xác định dạng của hàm cầu và vấn đề ước lượng các tham số của hàm cầu.
Vấn đề này sẽ được phát triển một cách cụ thể trong các phần sau khi chúng ta ước lượng các hàm cầu cụ thể cho sử dụng nước tưới, sử dụng nước sinh hoạt, sử dụng nước phát điện và các sử dụng nước khác trong các chương từ Chương 2 trở về sau. (3) Trong việc xác định các đường cầu, một vấn đề được nhiều nhà kinh tế quan tâm là sự khác biệt giữa tiếp cận đường cầu Marshall và tiếp cận đường cầu Hicks. Mỗi một trong số hai tiếp cận trên có những ưu điểm và nhược điểm của mình. Về mặt lý thuyết, có thể các nhà nghiên cứu ưa chuộng đường cầu Hicks hơn, tuy nhiên, dựa trên nghiên cứu về phương pháp luận đo lường giá trị kinh tế tài nguyên thiên nhiên và môi trường, chúng ta sẽ thấy những khác biệt này không thực sự gây khó khăn cho việc tính toán giá trị kinh tế.
Nguyên nhân được thấy trong lý thuyết chung ở chương này là các đường cầu Marshall và Hics là gần nhau một cách xấp xỉ. Do vậy, trong thực tế của các chương phát BÁO CÁO TỔNG HỢP 19 Nghiên cứu Phương pháp Tính Giá trị Kinh tế của Nước cho các hộ sử dụng khác nhau tại Lưu vực sông Hồng triển các phương pháp tính giá trị kinh tế của các sử dụng nước ở Lưu vực sông Hồng chúng tôi sẽ sử dụng cả hai tiếp cận tính cầu Marshall và Hicks này, cụ thể là cầu tưới, cầu nước sinh hoạt đô thị, cầu điện sinh hoạt đô thị, cầu nước công nghiệp và cầu nước cho thủy sản, … là các hàm cầu Marshall, còn hàm cầu nước sinh hoạt nông thôn là hàm cầu tương thích với cầu Hicks. Vì những hàm ý hết sức quan trọng cho việc phát triển các phương pháp tính toán giá trị kinh tế cho các sử dụng nước cụ thể, chúng tôi sẽ trình bày những vấn đề căn bản nhất của lý thuyết tính toán giá trị kinh tế tài nguyên thiên nhiên và môi trường trong các phần sau đây. Giá trị kinh tế I.1 Khái niệm giá trị Theo nghĩa rộng, giá trị thể hiện mong muốn tương đối về đối tượng, tình huống và hậu quả.
Giá trị gắn liền với tình huống làm quyết định. Giá trị trải rộng khắp từ các nguyên tắc đạo đức đến các quan hệ ưa thích giữa các lựa chọn. Đạo đức, ưu tiên, giá trị đánh đổi và quan điểm đối với rủi ro, tất cả đều thể hiện giá trị [Keeney, 1992]. Tuy nhiên, nội dung báo cáo này chỉ đề cập đến giá trị kinh tế.
Giá trị kinh tế là khái niệm liên quan đến hành vi con người và dựa trên các tình huống lựa chọn. Định nghĩa kinh tế về giá trị được bắt nguồn từ ý tưởng có nhiều nguồn tài nguyên bị khan hiếm. Điều đó có nghĩa là cầu đối với các nguồn tài nguyên này lớn hơn một cách tương đối so với lượng tài nguyên sẵn có. Không bao giờ có đủ nước, hoặc đất đai hoặc lao động để làm mọi thứ mà tất cả mọi người có thể muốn.
Vì các nguồn tài nguyên là khan hiếm, cho nên luôn phải lựa chọn về việc xã hội sử dụng những cái sẵn có như thế nào. Những lựa chọn này thường dựa trên những đánh đổi phức tạp, bởi vậy giá trị được bộc lộ trong việc cá nhân và xã hội cùng lựa chọn phân bổ các nguồn tài nguyên này như thế nào. Khái niệm giá trị kinh tế có nền tảng bắt nguồn từ kinh tế học phúc lợi tân- cổ điển. Kinh tế học phúc lợi là môn khoa học xác định các nguồn tài nguyên sẵn có có thể được sử dụng một cách tốt nhất như thế nào để cải thiện phúc lợi của con người.
Môn khoa học này tìm cách phát triển các thủ tục tốt hơn để phân bổ tổng số các nguồn tài nguyên (lao động, vốn, đất đai, …) giữa những hoạt động tiềm năng và những người sử dụng tiềm năng để đáp ứng những nhu cầu của cá nhân và tập thể.