Luận văn thạc sĩ nghiên cứu phương thức quản lý rừng cộng đồng trong phát triển lâm nghiệp bền vững tại huyện na rì tỉnh bắc kạn

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu nghiên cứu phương thức quản lý rừng cộng đồng trong phát triển lâm nghiệp bền vững tại huyện na rì, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Nguyễn Quốc Huy
• Người hướng dẫn: PGS.TS. Đinh Ngọc Lan
• Trường học: Đại học Nông Lâm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Phát triển nông thôn
• Đề tài: Nghiên cứu phương thức quản lý rừng cộng đồng trong phát triển lâm nghiệp bền vững tại huyện Na Rì - tỉnh Bắc Kạn
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Cơ sở lý luận về quản lý rừng
• 1.1.1. Cơ sơ lý luận về Phát triển bền vững
• 1.2. Cơ sở lý luận về quản lý rừng bền vững
• 1.3. Cơ sở lí luận về lâm nghiệp cộng đồng
• 1.4. Tổng quan vấn đề nghiên cứu trên thế giới và ở Việt Nam
• 1.4.1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu trên thế giới
• 1.4.2. Tổng quan vấn đề nghiên cứu ở Việt Nam
• 2. ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Địa điểm và thời gian tiến hành nghiên cứu
• 2.2.1. Địa điểm nghiên cứu
• 2.2.2. Thời gian nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp thu thập thông tin
• 2.4.2. Phương pháp xử lý và phân tích thông tin
• 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội huyện Na Rì
• 3.1.1. Điều kiện tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên
• 3.1.2. Các nguồn tài nguyên
• 3.1.3. Thực trạng cảnh quan môi trường
• 3.1.4. Thực trạng phát triển các khu vực kinh tế
• 3.1.5. Thực trạng phát triển dân số, lao động và việc làm
• 3.1.6. Thực trạng phát triển đô thị và khu dân cư nông thôn
• 3.1.7. Thực trạng phát triển kết cấu hạ tầng xã hội
• 3.1.8. Đánh giá chung về điều kiện tự nhiên, kinh tế- xã hội
• 3.2. Thông tin về kinh tế xã hội của các hộ gia đình tại Na Rì
• 3.3. Đặc điểm đất đai của các xã nghiên cứu liên quan đến quản lý tài nguyên rừng cộng đồng
• 3.3.1. Đặc điểm chung của xã Lạng San liên quan đến quản lý tài nguyên rừng
• 3.3.2. Đặc điểm chung của xã Văn Minh liên quan đến quản lý tài nguyên rừng
• 3.4. Thực trạng sở hữu và sử dụng đất của phương thức quản lý rừng cộng đồng trên địa bàn huyện Na Rì
• 3.4.1. Phương thức quản lý rừng nhà nước
• 3.4.2. Phương thức quản lý rừng tư nhân
• 3.4.3. Sự chia sẻ lợi ích trong phương thức quản lý rừng cộng đồng tại huyện Na Rì
• 3.4.4. Những xung đột trong phương thức quản lý rừng cộng đồng tại huyện Na Rì
• 3.4.4.1. Mâu thuẫn giữa người dân với các cơ quan chức năng
• 3.4.4.2. Mâu thuẫn trong nội bộ cộng đồng
• 3.4.4.3. Xung đột giữa cộng đồng với bên ngoài
• 3.5. Đánh giá về hiệu quả của các phương thức quản lý rừng cộng đồng tại huyện Na Rì
• 3.6. Phân tích SWOT cho phương thức quản lý rừng cộng đồng tại huyện Na Rì
• 3.7. Giải pháp phát triển quản lý rừng cộng đồng và phối hợp 3 phương thức quản lý rừng
• 4. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Quản lý rừng cộng đồng

Quản lý rừng cộng đồng là một phương pháp tiếp cận nhằm tăng cường sự tham gia của cộng đồng địa phương trong việc bảo vệ và phát triển tài nguyên rừng. Tại huyện Na Rì, tỉnh Bắc Kạn, phương pháp này đã được áp dụng nhằm đạt được lâm nghiệp bền vững. Cộng đồng địa phương được giao quyền quản lý rừng, từ đó tạo ra sự gắn kết giữa rừng và đời sống người dân. Tuy nhiên, việc thực hiện còn gặp nhiều thách thức, đặc biệt là trong việc xác định quyền lợi và trách nhiệm của các bên liên quan.

1.1. Cơ sở lý luận về quản lý rừng

Quản lý rừng là quá trình quản lý các lâm phận nhằm đạt được các mục tiêu kinh tế, xã hội và môi trường. Tại Na Rì, việc quản lý rừng dựa vào cộng đồng đã được thúc đẩy thông qua các chính sách giao rừng cho cộng đồng dân cư. Tuy nhiên, cộng đồng chưa được công nhận đầy đủ tư cách pháp nhân, dẫn đến hạn chế trong việc hưởng lợi từ các chính sách hỗ trợ. Điều này đòi hỏi sự điều chỉnh từ các cơ quan chức năng để đảm bảo tính hiệu quả của phương pháp quản lý này.

1.2. Thực trạng quản lý rừng tại Na Rì

Tại Na Rì, rừng cộng đồng đã được giao cho các thôn bản quản lý, nhưng việc thực hiện còn nhiều bất cập. Cộng đồng chưa được hưởng lợi đầy đủ từ việc khai thác rừng, đặc biệt là các nhóm dễ bị tổn thương như người nghèo và phụ nữ. Bên cạnh đó, việc xác định quyền sở hữu và sử dụng rừng còn chung chung, dẫn đến xung đột giữa các bên liên quan. Điều này đòi hỏi sự can thiệp từ chính quyền địa phương để giải quyết các mâu thuẫn và đảm bảo tính bền vững.

II. Phát triển bền vững trong lâm nghiệp

Phát triển bền vững là mục tiêu quan trọng trong quản lý rừng tại Na Rì. Phương pháp quản lý rừng cộng đồng hướng đến việc đảm bảo sự cân bằng giữa kinh tế, xã hội và môi trường. Tuy nhiên, việc thực hiện còn gặp nhiều khó khăn, đặc biệt là trong việc đảm bảo quyền lợi của cộng đồng địa phương. Cần có sự hỗ trợ từ các tổ chức quốc tế và chính quyền địa phương để thúc đẩy quá trình này.

2.1. Khái niệm và đặc điểm của phát triển bền vững

Phát triển bền vững là sự phát triển đáp ứng nhu cầu hiện tại mà không ảnh hưởng đến khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai. Tại Na Rì, việc áp dụng phương pháp quản lý rừng cộng đồng nhằm đảm bảo sự bền vững về kinh tế, xã hội và môi trường. Tuy nhiên, việc thực hiện còn gặp nhiều thách thức, đặc biệt là trong việc đảm bảo quyền lợi của các nhóm dễ bị tổn thương.

2.2. Vai trò của cộng đồng trong phát triển bền vững

Cộng đồng địa phương đóng vai trò quan trọng trong việc thực hiện phát triển bền vững tại Na Rì. Thông qua việc tham gia vào quản lý rừng, cộng đồng không chỉ bảo vệ tài nguyên rừng mà còn góp phần nâng cao đời sống kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, cần có sự hỗ trợ từ chính quyền và các tổ chức quốc tế để đảm bảo tính hiệu quả của phương pháp này.

III. Bảo vệ rừng và bảo tồn sinh thái

Bảo vệ rừng và bảo tồn sinh thái là hai yếu tố quan trọng trong quản lý rừng tại Na Rì. Phương pháp quản lý rừng cộng đồng hướng đến việc bảo vệ tài nguyên rừng và duy trì đa dạng sinh học. Tuy nhiên, việc thực hiện còn gặp nhiều khó khăn, đặc biệt là trong việc ngăn chặn nạn khai thác gỗ trái phép. Cần có sự phối hợp giữa cộng đồng và chính quyền để đảm bảo hiệu quả của công tác bảo vệ rừng.

3.1. Thực trạng bảo vệ rừng tại Na Rì

Tại Na Rì, việc bảo vệ rừng đã được thực hiện thông qua sự tham gia của cộng đồng địa phương. Tuy nhiên, nạn khai thác gỗ trái phép vẫn diễn ra, gây ảnh hưởng đến tài nguyên rừng. Cần có sự can thiệp từ chính quyền và các tổ chức quốc tế để ngăn chặn tình trạng này và đảm bảo tính bền vững của rừng.

3.2. Bảo tồn sinh thái và đa dạng sinh học

Bảo tồn sinh thái là một trong những mục tiêu quan trọng của phương pháp quản lý rừng cộng đồng tại Na Rì. Việc duy trì đa dạng sinh học không chỉ góp phần bảo vệ môi trường mà còn mang lại lợi ích kinh tế cho cộng đồng địa phương. Tuy nhiên, cần có sự hỗ trợ từ các tổ chức quốc tế để thực hiện hiệu quả công tác này.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Huyện Na Rì, tỉnh Bắc Kạn, với diện tích tự nhiên 85.406,79 ha, chiếm 17,54% diện tích tỉnh, là một vùng miền núi có địa hình phức tạp và tài nguyên rừng phong phú. Độ che phủ rừng năm 2012 đạt khoảng 66%, với diện tích đất lâm nghiệp chiếm 73,37% diện tích tự nhiên, trong đó rừng sản xuất chiếm 63,86%. Tuy nhiên, trong những năm 1980-1990, rừng tại đây bị suy thoái nghiêm trọng do khai thác trái phép và chuyển đổi mục đích sử dụng đất. Việc quản lý rừng cộng đồng được xem là một giải pháp quan trọng nhằm phát triển lâm nghiệp bền vững, bảo vệ môi trường và nâng cao đời sống cộng đồng dân cư sống cạnh bìa rừng.

Mục tiêu nghiên cứu tập trung đánh giá thực trạng quyền sở hữu và sử dụng đất rừng, phân tích sự chia sẻ lợi ích, xác định các xung đột trong quản lý rừng cộng đồng tại huyện Na Rì, đồng thời đề xuất các giải pháp phát triển lâm nghiệp bền vững. Nghiên cứu được thực hiện trong khoảng thời gian từ tháng 6/2012 đến tháng 6/2013, với phạm vi nghiên cứu tại huyện Na Rì, tỉnh Bắc Kạn. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc hoàn thiện chính sách giao đất, giao rừng cho cộng đồng, thúc đẩy sự tham gia của người dân trong quản lý tài nguyên rừng, góp phần nâng cao hiệu quả bảo vệ và phát triển rừng bền vững tại địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình phát triển bền vững, quản lý rừng bền vững và lâm nghiệp cộng đồng.

• Phát triển bền vững được định nghĩa là sự phát triển đáp ứng nhu cầu hiện tại mà không làm ảnh hưởng đến khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai, bao gồm ba trụ cột kinh tế, xã hội và môi trường. Mô hình kinh điển thể hiện sự dung hòa giữa ba yếu tố này nhằm nâng cao chất lượng cuộc sống con người một cách bền vững.

• Quản lý rừng bền vững là quá trình quản lý lâm phần nhằm đảm bảo sản xuất liên tục các sản phẩm và dịch vụ rừng mà không làm giảm giá trị sinh thái, di truyền và năng suất tương lai của rừng, đồng thời không gây tác động tiêu cực đến môi trường và xã hội. Nguyên lý quan trọng là sự tham gia của cộng đồng trong quản lý và bảo vệ rừng.

• Lâm nghiệp cộng đồng (LNCĐ) là hoạt động quản lý, bảo vệ và phát triển rừng do cộng đồng dân cư thôn bản thực hiện, nhằm đáp ứng nhu cầu sinh kế và bảo vệ môi trường. LNCĐ bao gồm hai hình thức chính: quản lý rừng cộng đồng (cộng đồng là chủ sở hữu hoặc có quyền sử dụng rừng) và quản lý rừng dựa vào cộng đồng (cộng đồng tham gia quản lý rừng thuộc sở hữu nhà nước hoặc tư nhân).

Các khái niệm chính bao gồm quyền sử dụng đất rừng, sự tham gia của cộng đồng, chia sẻ lợi ích, xung đột trong quản lý và các quy ước/hương ước quản lý rừng cộng đồng.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng kết hợp phương pháp thu thập số liệu thứ cấp và sơ cấp.

• Nguồn dữ liệu thứ cấp gồm số liệu về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội huyện Na Rì, báo cáo hoạt động lâm nghiệp cộng đồng từ các cơ quan chức năng, các dự án quốc tế và tổ chức phi chính phủ.

• Thu thập số liệu sơ cấp được thực hiện qua khảo sát thực địa tại hai xã đại diện của huyện Na Rì, với tổng mẫu điều tra 120 hộ gia đình được chọn ngẫu nhiên từ 4 thôn đại diện. Phương pháp thu thập thông tin bao gồm phỏng vấn nhóm, phỏng vấn sâu các cán bộ chủ chốt, thu thập lịch sử thôn và điều tra hộ gia đình bằng phiếu điều tra.

• Phân tích dữ liệu sử dụng phần mềm Excel để tổng hợp, phân loại và xử lý số liệu, từ đó rút ra các kết luận về thực trạng quản lý rừng cộng đồng, chia sẻ lợi ích và các xung đột liên quan.

Thời gian nghiên cứu kéo dài một năm, từ tháng 6/2012 đến tháng 6/2013, đảm bảo thu thập đầy đủ và chính xác các thông tin cần thiết phục vụ cho mục tiêu nghiên cứu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Thực trạng quyền sở hữu và sử dụng đất rừng: Diện tích đất lâm nghiệp tại huyện Na Rì là 64.368,05 ha, chiếm 73,37% diện tích tự nhiên, trong đó rừng sản xuất chiếm 63,86%. Tuy nhiên, quyền sở hữu và sử dụng đất rừng của cộng đồng dân cư còn chưa rõ ràng, nhiều khu vực rừng cộng đồng chưa được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, gây khó khăn trong quản lý và khai thác bền vững.

2. Sự chia sẻ lợi ích trong quản lý rừng cộng đồng: Cộng đồng được hưởng lợi chủ yếu từ các sản phẩm lâm sản gia dụng như củi, măng, gỗ làm nhà. Cơ chế hưởng lợi dựa trên lượng tăng trưởng rừng được áp dụng tại một số thôn, ví dụ thôn Thủy Yên Thượng được hưởng từ 10% đến 50% lượng tăng trưởng gỗ tùy theo mức độ phát triển rừng. Tuy nhiên, nhóm người nghèo, phụ nữ và các hộ sống cạnh bìa rừng chưa được đảm bảo quyền lợi đầy đủ.

3. Xung đột trong quản lý rừng cộng đồng: Gồm mâu thuẫn giữa người dân với cơ quan chức năng về quyền sử dụng và khai thác rừng, xung đột nội bộ cộng đồng do phân chia lợi ích không đồng đều, và xung đột giữa cộng đồng với các bên ngoài như doanh nghiệp khai thác tài nguyên. Các xung đột này ảnh hưởng tiêu cực đến hiệu quả quản lý và bảo vệ rừng.

4. Tác động của quản lý rừng cộng đồng đến đời sống người dân: Việc giao rừng cho cộng đồng đã góp phần nâng cao nhận thức bảo vệ rừng, cải thiện sinh kế thông qua khai thác lâm sản hợp pháp và phát triển nông-lâm kết hợp. Tuy nhiên, do hạn chế về vốn, kỹ thuật và cơ chế chính sách, hiệu quả kinh tế từ rừng cộng đồng còn thấp, chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu phát triển bền vững.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy quản lý rừng cộng đồng tại huyện Na Rì đã tạo ra bước tiến quan trọng trong việc bảo vệ và phát triển tài nguyên rừng, phù hợp với các nguyên tắc phát triển bền vững về kinh tế, xã hội và môi trường. Sự tham gia của cộng đồng trong quản lý rừng giúp nâng cao trách nhiệm và hiệu quả bảo vệ rừng, đồng thời tạo ra nguồn thu nhập ổn định cho người dân.

Tuy nhiên, các xung đột về quyền lợi và quản lý vẫn tồn tại, tương tự như các nghiên cứu tại các địa phương khác trong nước và quốc tế, cho thấy cần có cơ chế phân chia lợi ích công bằng và minh bạch hơn. Việc chưa công nhận đầy đủ tư cách pháp nhân cho cộng đồng cũng hạn chế khả năng tiếp cận nguồn vốn và hỗ trợ kỹ thuật, ảnh hưởng đến hiệu quả phát triển lâm nghiệp bền vững.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ cơ cấu diện tích rừng theo phương thức quản lý, bảng thống kê mức độ hưởng lợi của các nhóm dân cư, và sơ đồ phân tích SWOT về quản lý rừng cộng đồng tại Na Rì để minh họa rõ nét các điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Hoàn thiện cơ chế pháp lý và chính sách giao đất, giao rừng cho cộng đồng: Cần sửa đổi, bổ sung các văn bản pháp luật để công nhận tư cách pháp nhân cho cộng đồng dân cư thôn, tạo điều kiện cho cộng đồng được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất rừng ổn định và lâu dài. Chủ thể thực hiện: các cơ quan quản lý nhà nước về đất đai và lâm nghiệp. Thời gian: 1-2 năm.

2. Xây dựng cơ chế chia sẻ lợi ích công bằng, minh bạch: Thiết lập các quy định rõ ràng về phân chia lợi ích từ rừng, ưu tiên nhóm người nghèo, phụ nữ và các hộ sống cạnh bìa rừng nhằm đảm bảo tính bền vững xã hội trong quản lý rừng cộng đồng. Chủ thể thực hiện: chính quyền địa phương phối hợp với cộng đồng. Thời gian: 1 năm.

3. Tăng cường hỗ trợ kỹ thuật và tài chính cho cộng đồng: Cung cấp các chương trình đào tạo, chuyển giao công nghệ quản lý rừng, hỗ trợ vốn vay ưu đãi để cộng đồng có thể bảo vệ, khoanh nuôi, tái sinh và phát triển rừng hiệu quả. Chủ thể thực hiện: các tổ chức chính phủ, phi chính phủ và các dự án phát triển. Thời gian: liên tục.

4. Xây dựng và củng cố tổ chức quản lý rừng cộng đồng linh hoạt, hiệu quả: Thành lập các tổ chức quản lý rừng cộng đồng dựa trên quy ước/hương ước, đảm bảo sự tham gia tự nguyện và trách nhiệm của các thành viên, đồng thời tăng cường giám sát và xử lý xung đột. Chủ thể thực hiện: cộng đồng dân cư, chính quyền địa phương. Thời gian: 1-2 năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cán bộ quản lý nhà nước về lâm nghiệp và phát triển nông thôn: Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học để hoàn thiện chính sách giao đất, giao rừng và phát triển lâm nghiệp bền vững, hỗ trợ công tác quản lý và hoạch định chiến lược.

2. Các tổ chức phi chính phủ và dự án phát triển nông thôn, lâm nghiệp: Tham khảo để thiết kế các chương trình hỗ trợ kỹ thuật, tài chính và đào tạo phù hợp với thực tiễn quản lý rừng cộng đồng tại các vùng miền núi.

3. Cộng đồng dân cư sống cạnh bìa rừng và các tổ chức quản lý rừng cộng đồng: Hiểu rõ quyền lợi, nghĩa vụ và các cơ chế quản lý, từ đó nâng cao hiệu quả bảo vệ và phát triển rừng, cải thiện sinh kế.

4. Các nhà nghiên cứu và học viên chuyên ngành phát triển nông thôn, lâm nghiệp và quản lý tài nguyên thiên nhiên: Tài liệu tham khảo quan trọng về lý thuyết, phương pháp nghiên cứu và thực tiễn quản lý rừng cộng đồng tại Việt Nam, đặc biệt tại vùng miền núi phía Bắc.

Câu hỏi thường gặp

1. Quản lý rừng cộng đồng là gì và có vai trò như thế nào?
   Quản lý rừng cộng đồng là hình thức cộng đồng dân cư thôn bản trực tiếp quản lý, bảo vệ và phát triển rừng thuộc quyền sở hữu hoặc sử dụng chung của cộng đồng. Vai trò chính là bảo vệ tài nguyên rừng, nâng cao sinh kế và phát triển bền vững môi trường sống.

2. Những khó khăn chính trong quản lý rừng cộng đồng tại huyện Na Rì là gì?
   Khó khăn gồm quyền sở hữu đất rừng chưa rõ ràng, thiếu cơ chế chia sẻ lợi ích công bằng, hạn chế về vốn và kỹ thuật, cùng các xung đột nội bộ và với cơ quan chức năng ảnh hưởng đến hiệu quả quản lý.

3. Cộng đồng được hưởng lợi gì từ rừng cộng đồng?
   Cộng đồng chủ yếu hưởng lợi từ các sản phẩm lâm sản gia dụng như củi, măng, gỗ làm nhà, đồng thời được hưởng lợi từ cơ chế chia sẻ lợi ích dựa trên lượng tăng trưởng rừng, góp phần cải thiện sinh kế.

4. Phương pháp nghiên cứu nào được sử dụng trong luận văn?
   Nghiên cứu kết hợp thu thập số liệu thứ cấp và sơ cấp, sử dụng phương pháp điều tra hộ gia đình, phỏng vấn nhóm, phỏng vấn sâu và phân tích dữ liệu bằng phần mềm Excel để đảm bảo tính khách quan và chính xác.

5. Giải pháp nào được đề xuất để phát triển lâm nghiệp bền vững tại Na Rì?
   Các giải pháp gồm hoàn thiện cơ chế pháp lý, xây dựng cơ chế chia sẻ lợi ích công bằng, tăng cường hỗ trợ kỹ thuật và tài chính, củng cố tổ chức quản lý rừng cộng đồng linh hoạt và hiệu quả.

Kết luận

• Quản lý rừng cộng đồng tại huyện Na Rì đóng vai trò quan trọng trong bảo vệ tài nguyên rừng và phát triển sinh kế bền vững cho cộng đồng dân cư sống cạnh bìa rừng.
• Quyền sở hữu và sử dụng đất rừng của cộng đồng còn nhiều hạn chế, ảnh hưởng đến hiệu quả quản lý và khai thác bền vững.
• Sự chia sẻ lợi ích chưa công bằng và các xung đột trong quản lý là những thách thức cần được giải quyết để nâng cao hiệu quả quản lý rừng cộng đồng.
• Các giải pháp đề xuất tập trung vào hoàn thiện khung pháp lý, cơ chế chia sẻ lợi ích, hỗ trợ kỹ thuật và tài chính, cùng củng cố tổ chức quản lý rừng cộng đồng.
• Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn để các cơ quan quản lý, tổ chức phát triển và cộng đồng dân cư triển khai các chính sách và hoạt động phát triển lâm nghiệp bền vững tại Na Rì và các vùng miền núi tương tự.

Các cơ quan chức năng và cộng đồng cần phối hợp triển khai các giải pháp đề xuất, đồng thời tiếp tục nghiên cứu, giám sát và đánh giá hiệu quả quản lý rừng cộng đồng nhằm đảm bảo phát triển bền vững tài nguyên rừng và nâng cao đời sống người dân.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Cơ sở lý luận về quản lý rừng 1. Cơ sơ lý luận về Phát triển bền vững 1. Khái niệm về phát triển bền vững Phát triển bền vững là khái niệm mới xuất hiện trong một vài thập niên gần đây.

Năm 1987, trong báo cáo của Hội đồng Thế giới về Môi trường và Phát triển, khái niệm phát triển bền vững mới được sử dụng một cách chính thức trên quy mô quốc tế và được định nghĩa như sau: "Phát triển bền vững là sự phát triển nhằm đáp ứng những yêu cầu của hiện tại, nhưng không gây trở ngại cho việc đáp ứng nhu cầu của các thế hệ mai sau". Hay nói cách khác phát triển bền vững là sự phát triển hài hoà cả về kinh tế, văn hoá, xã hội, môi trường ở các thế hệ nhằm không ngừng nâng cao chất lượng sống của con người, Nguyễn Đình Hải (2001). Phát triển bền vững là cách thức phát triển hợp lý mà đa số các quốc gia hiện nay đang quan tâm. Theo Uỷ ban Thế giới về môi trường và phát triển (WCED) năm 1987: Phát triển bền vững là sự phát triển sử dụng tài nguyên thiên nhiên, điều kiện môi trường hiện có để thỏa mãn nhu cầu của các thế hệ con người đang sống, nhưng lại phải đảm bảo cho cá thế hệ tương lai những điều kiện tài nguyên và môi trường cần thiết để họ có thể sống tốt hơn ngày hôm nay, Nguyễn Bá Ngãi (2006).

Tóm lại phát triển bền vững là cải thiện chất lượng sống của con người trong khả năng chịu đựng của các hệ sinh thái. Trên cơ sở của các định nghĩa trên, cả hai vấn đề công bằng giữa các thế hệ và sự công bằng trong cùng một thế hệ phải được thoả mãn trước khi bất cứ một xã hội nào có thể đạt được mục tiêu phát triển bền vững. Phát triển kinh tế xã hội phải theo hướng bền vững và đồng thời đảm bảo tính bền vững n 5 về mặt môi trường. WCED (1987) cũng nhấn mạnh "những nhu cầu thiết yếu của người nghèo trên thế giới phải được ưu tiên trên tất cả", có nghĩa rằng phát triển bền vững phải cho phép gia tăng mức sống (theo nghĩa rộng), với sự chú ý đặc biệt đến cuộc sống của người nghèo, đồng thời phải tránh những chi phí đáng kể và không thể bồi thường được mà thế hệ sau phải gánh chịu.

Đặc điểm phát triển bền vững Phát triển bền vững có các đặc điểm sau: - Sử dụng đúng cách nguồn tài nguyên thiên nhiên mà không làm tổn hại hệ sinh thái và môi trường; - Tạo ra các nguồn vật liệu và năng lượng mới; - Ứng dụng công nghệ sạch, công nghệ phù hợp với hoàn cảnh địa phương; - Tăng sản lượng lương thực, thực phẩm; - Cấu trúc và tổ chức lại các vùng sinh thái nhân văn để phong cách và chất lượng cuộc sống của ngươì dân đều thay đổi theo hướng tích cực. Có khá nhiều mô hình phát triển bền vững, đã được đề xuất. Tuy nhiên, sơ đồ kinh điển mô hình phát triển bền vững thường được đề cập như là sự dung hoà giữa ba lĩnh vực : Kinh tế - Môi trường - Xã hội. Kinh tế Xã hội Môi trường Sơ đồ 1: Mô hình kinh điển về mối quan hệ giữa Kinh tế - Môi trường -Xã hội (Nguồn: Nguyễn Đình Hải, 2001) n 6 Nội dung cơ bản của phát triển bền vững có thể được đánh giá bằng những tiêu chí nhất định về kinh tế, tình trạng xã hội, sử dụng tài nguyên thiên nhiên và chất lượng môi trường.

Bền vững về kinh tế đòi hỏi phải đảm bảo kết hợp hài hòa giữa mục tiêu tăng trưởng kinh tế với phát triển văn hoá - xã hội, cân đối tốc độ tăng trưởng kinh tế với việc sử dụng các điều kiện nguồn lực, tài nguyên thiên nhiên, khoa học, công nghệ, đặc biệt chú trọng phát triển công nghệ sạch. Bền vững về xã hội đó là phải xây dựng một xã hội trong có nền kinh tế tăng trưởng nhanh và ổn định phải đi đôi với dân chủ công bằng và tiến bộ xã hội, trong đó giáo dục, đào tạo, y tế và phúc lợi xã hội phải được chăm lo đầy đủ và toàn diện cho mọi đối tượng trong xã hội. Tính bền vững về mặt xã hội là một câu hỏi đặc biệt liên quan đến các nhóm dân tộc thiểu số. Trong số các nhóm này, hiện đang có các dạng khác nhau của kiến thức bản địa liên quan đến việc sử dụng và bảo vệ rừng, một số có thể được coi là “truyền thống”, trong khi một số dạng khác có thể được coi là mới.

Việc thực hiện hệ thống quản lý rừng cộng đồng sẽ phải quan tâm đến các dạng kiến thức này nhằm đảm bảo tính bền vững về mặt xã hội của các mô hình quản lý mới. Bền vững về môi trường là các dạng tài nguyên thiên nhiên tái tạo được phải được sử dụng trong phạm vi chịu tải của chúng nhằm khôi phục được cả về số lượng và chất lượng, các dạng tài nguyên không tái tạo phải được sử dụng tiết kiệm và hợp lý nhất. Môi trường tự nhiên (không khí, đất, nước, cảnh quan thiên nhiên.) và môi trường xã hội (dân số, chất lượng dân số, sức khỏe, môi trường sống, lao động và học tập của con người.) nhìn chung không bị các hoạt động của con người làm ô nhiễm, suy thoái và tổn hại. Các nguồn phế thải từ công nghiệp và sinh hoạt được xử lý, tái chế kịp thời, vệ sinh môi trường được bảo đảm, con người được sống trong môi trường trong sạch.

n 7 Những tiêu chí nói trên là những điều kiện cần và đủ để đảm bảo sự phát triển bền vững của xã hội, nếu thiếu một trong những điều kiện đó thì sự phát triển sẽ đứng trước nguy cơ mất bền vững. Các nguyên tắc của phát triển bền vững Hội nghị Thượng đỉnh về Môi trường và Phát triển bền vững tại Rio Janeiro (Braxin) tháng 6 năm 1992 đã đưa ra ý kiến thống nhất của 172 Quốc gia về sự cần thiết phải xây dựng một xă hội bền vững trên trái đất. Đây là xã hội kết hợp hài hòa giữa việc phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường, một xã hội có nền kinh tế và môi trường bền vững. Để xây dựng một xã hội phát triển bền vững, các nhà môi trường đa đề ra 9 nguyên tắc: (1) Tôn trọng và quan tâm đến đời sống cộng đồng; (2) Cải thiện chất lượng cuộc sống con người; (3) Bảo vệ sức sống và tính đa dạng trên trái đất; (4) Giảm đến mức thấp nhất sự khánh kiệt nguồn tài nguyên không tái tạo; (5) Tôn trọng khả năng chịu đựng của trái đất; (6) Thay đổi thái độ và hành vi cá nhân; (7) Giúp cho các cộng đồng có khả năng tự giữ gìn môi trường của mình; (8) Đưa ra một khuôn mẫu quốc gia cho sự phát triển tổng hợp và bảo vệ; (9) Xây dựng khối liên minh toàn cầu.

Cơ sở lý luận về quản lý rừng bền vững Trong thời gian gần đây, quản lý rừng bền vững đã trở thành một nguyên tắc đối với quản lý kinh doanh rừng đồng thời cũng là một tiêu chuẩn mà quản lý kinh doanh rừng phải đạt tới. Quản lý rừng bền vững là quá trình quản lý những lâm phận ổn định nhằm đạt được một hoặc nhiều hơn những mục tiêu quản lý rừng đã đề ra một cách rõ ràng, như đảm bảo sản xuất liên tục những sản phẩm và dịch vụ mong muốn mà không làm giảm đáng kể n 8 những giá trị di truyền và năng suất tương lai của rừng và không gây ra những tác động không mong muốn đối với môi trường tự nhiên và xã hội. Nhìn chung, quản lý rừng bền vững phải đảm bảo 2 nguyên lý, đó là: Thứ nhất, quản lý rừng ổn định bằng các biện pháp phù hợp nhằm đạt các mục tiêu đề ra như sản xuất gỗ nguyên liệu, gỗ gia dụng, lâm sản ngoài gỗ…; phòng hộ môi trường, bảo vệ đầu nguồn, phòng chống cát bay, phòng chống sạt lở đất…; bảo tồn đa dạng sinh học, bảo tồn loài, bảo tồn các hệ sinh thái… Thứ hai, đảm bảo bền vững về kinh tế, xã hội và môi trường, cụ thể là bền vững về kinh tế là đảm bảo kinh doanh rừng lâu dài liên tục với năng suất, hiệu quả ngày càng cao; bền vững về mặt xã hội là đảm bảo kinh doanh rừng phải tuân thủ luật pháp, thực hiện tốt các nghĩa vụ đóng góp với xã hội, đảm bảo quyền hạn và quyền lợi cũng như mối quan hệ tốt với nhân dân và cộng đồng địa phương; bền vững về môi trường là kinh doanh rừng duy trì được khả năng phòng hộ môi trường và duy trì được đa dạng sinh học của rừng, đồng thời không gây tác hại đối với hệ sinh thái khác. Như vậy, nguyên lý thứ hai khẳng định sự tham gia của người dân, của cộng đồng là một trong những yếu tố căn bản cho việc quản lý rừng bền vững.

Quan điểm về sự tham gia cũng rất khác nhau. Sự tham gia là một khái niệm không phải là mới nhưng không bao giờ cũ. Nhiều học giả cố gắng lý giải sự tham gia của người dân trong lâm nghiệp như là nền tảng ban đầu mang bản chất của mọi loại hình lâm nghiệp mang tính xã hội sâu sắc. Từ “tham gia” có thể phản ảnh nhiều nội dung phong phú, không chỉ đơn thuần chỉ là sự hiện diện hay tham dự trong các hoạt động quản lý rừng từ bấy lâu nay vẫn làm như thông qua thuê, khoán thậm chí là làm công ăn lương.

Sự tham gia trong quản lý rừng không đơn thuần là một thuật ngữ mà đã và đang trở thành một khái niệm, một thực tiễn. n 9 Tuy nhiên, có nhiều quan điểm khác nhau về khái niệm sự tham gia. Theo Ngân hàng thế giới, sự tham gia được định nghĩa như là một quá trình, thông qua đó các chủ thể hay các bên liên qua cùng tác động và chia sẻ những sáng kiến phát triển và cùng ra quyết định. Năm 1994, Hoskin đưa ra một định nghĩa rõ ràng hơn về sự tham gia trong lâm nghiệp, đó là “Sự tham gia là sự thực hiện trồng và quản lý rừng của nam và nữ trong cộng đồng (những người bên trong cộng đồng) với sự hỗ trợ của những người bên ngoài cộng đồng”.

Năm 1996, Hosley đưa ra các mức độ từ thấp đến cao của sự tham gia, đó là: tham gia có tính chất vận động; tham gia bị động; tham gia qua hình thức tư vấn; tham gia vì mục tiêu được hưởng các hỗ trợ vật tư từ bên ngoài; tham gia theo chức năng; tham gia hỗ trợ; tự huy động và tổ chức.