Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIÊC VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU TÌNH HUỐNG TRONG DẠY HỌC BỘ MÔN RÈN LUYỆN NGHIỆP VỤ SƯ PHẠM 1. Một số vấn đề cơ bản về phương pháp nghiên cứu tình huống 1. Khái niệm tình huống và phương pháp nghiên cứu tình huống Khái niệm tình huống Có nhiều khái niệm và cách hiểu khác nhau về thuật ngữ “tình huống” trong từng bối cảnh sử dụng cụ thể. Tình huống thường được biên soạn dựa trên những thông tin, dữ kiện có thật trong cuộc sống ở quá khứ hoặc hiện tại.
Một tình huống thường có ba đặc tính: tính thực tế (dựa trên những vấn đề có thực, phức tạp), tính quan trọng (dựa vào dữ liệu phản ánh nhiều quan điểm khác nhau, quá trình phân tích bao gồm nhiều bước, phải vận dụng chất xám ở cường độ cao) và tính công khai (sinh viên phải bảo vệ quan điểm của mình/ của nhóm trước những sinh viên/ nhóm khác). Theo tác giả Gomez-Ibanez [7] “tình huống là một hoàn cảnh thực tế trong đó một quyết định cụ thể phải được thực hiện bởi một nhà quản lý tư nhân hay một viên chức nhà nước. Các tình huống tóm tắt những áp lực và những yếu tố cân nhắc khác nhau mà viên chức hay nhà quản lý phải xem xét khi ra quyết định và những thông tin hiện có lúc bấy giờ thường không hoàn chỉnh hay mâu thuẫn nhau”. Theo quan điểm triết học [12], tình huống được nghiên cứu như là một tổ hợp các mối quan hệ xã hội cụ thể, mà đến một thời điểm nhất định liên kết con người với môi trường, biến con người thành một chủ thể của một hoạt động có đối tượng nhằm đạt được một mục tiêu nhất định.
Trong từ điển Tiếng Việt, tình huống là toàn thể những sự việc xảy ra tại một nơi, trong một thời gian hoặc một thời điểm. Một cách tổng quát có thể sử dụng khái niệm tình huống được xem xét về mặt tâm lí học. Đó là tình huống được quan niệm trên cơ sở quan hệ giữa chủ thể và khách thể, trong không gian và thời gian. “Tình huống là hệ thống các sự kiện bên ngoài có quan hệ với chủ thể, có tác dụng thúc đẩy tính tích cực của người đó.
Trong quan hệ không gian tình huống xảy ra bên ngoài nhận thức của chủ thể,trong quan hệ thời gian tình huống xảy ra trước so với hành động của chủ thể. 16 Trong quan hệ chức năng tình huống là sự độc lập của các sự kiện đối với chủ thể ở thời điểm mà người đó thực hiện hành động” [22]. Theo tác giả Nguyễn Hữu Lam “tình huống là mô tả một trường hợp có thật, thường bao gồm một quyết định, thách thức, cơ hội, hay vấn đề mà một hay nhiều người trong tổ chức phải đối phó. Tình huống yêu cầu người đọc phải từng bước nhập vai người ra quyết định cụ thể”.
Như vậy, có thể thấy rằng, thuật ngữ “tình huống” dù được quan niệm theo cách nào thì trong nội hàm của nó cũng đều chứa đựng một “tình trạng/ trạng thái” cần đưa ra quyết định để giải quyết các vấn đề. Và nó có thể bao gồm cả việc đánh giá, xem xét đến các chính sách, công việc thực tiễn, hoặc các khuyến nghị. Phương pháp nghiên cứu tình huống trong dạy học Phương pháp nghiên cứu tình huống là một phương pháp dạy học tích cực, trong đó sinh viên đặt trong một tình huống thực tiễn hoặc lấy bối cảnh gắn với thực tiễn để giải quyết các vấn đề mà tình huống đặt ra. Đây là phương pháp dạy học có khả năng, làm tăng hứng thú học tập, phát huy năng lực tư duy của sinh viên và gắn kiến thức lí thuyết với thực tiễn.
Phương pháp nghiên cứu tình huống là phương pháp dạy học dựa vào các sự kiện, sự việc đã hoặc đang diễn ra trong thực tế. Phương pháp này dựa trên cơ sở lý thuyết kiến tạo và hướng tới mục tiêu: giáo dục là sự chuẩn bị cho việc giải quyết các tình huống cuộc sống. Học tập thông qua giải quyết các tình huống giúp sinh viên tiếp nhận tri thức một cách chủ động, có chiến lược, có thể vận dụng linh hoạt những kiến thức và kĩ năng đã học, phát triển khả năng giải quyết vấn đề. Dạy học theo phương pháp nghiên cứu tình huống ở cấp độ thấp, sinh viên dựa vào lý thuyết để phân tích tình huống, hiểu và phát hiện được vấn đề trong tình huống, giáo viên là người cung cấp tri thức, hướng dẫn làm việc nhóm mô phỏng quan hệ mang tính xã hội.
Như vậy, vai trò của giáo viên vẫn là chủ đạo. Ở cấp độ cao, vai trò của người giáo viên chỉ là hướng dẫn, còn sinh viên tiếp thu, vận dụng kiến thức, kĩ năng thông qua làm việc nhóm hoặc tự đặt mình vào tình huống để giải quyết vấn đề. Như vậy, phương pháp này giúp sinh viên làm quen với các vấn đề trong thực tiễn, phát triển khả năng tư duy, rèn luyện kỹ năng phát hiện và giải quyết vấn đề. 17 Vấn đề cơ bản của phương pháp nghiên cứu tình huống là phải tìm được tình huống tốt.
Tình huống xuất phát từ thực tế và được chỉnh sửa để mang tính điển hình, phục vụ tốt cho mục tiêu dạy học, có thể giúp sinh viên hiểu và vận dụng tri thức, rèn luyện kỹ năng, kỹ xảo. Thông qua làm việc với các tình huống, sinh viên phát triển các thao tác tư duy phân tích, tổng hợp, đánh giá, so sánh và trình bày được ý tưởng của mình, từ đó, vận dụng kiến thức đã học vào thực tế. Hình thức của tình huống khá đa dạng, có thể là một đoạn clip, một đoạn kịch ngắn tranh ảnh, một đoạn ghi âm, nhưng thông dụng nhất là một đoạn văn. Phương pháp nghiên cứu tình huống là một phương pháp đặc thù của dạy học giải quyết vấn đề theo tình huống, ở đó, các tình huống là đối tượng chính của quá trình dạy học.
Như đã nói ở trên, trường hợp được nêu ra trong dạy học là những tình huống dạy học điển hình và quá trình người học nghiên cứu trường hợp cũng chính là quá trình hiểu và vận dụng tri thức. Phương pháp nghiên cứu tình huống là phương pháp bao gồm các thành tố chủ yếu của tình huống (thông tin, dữ kiện) được trình bày cho người học với mục đích minh hoạ hoặc chia sẻ các kinh nghiệm trong cách giải quyết vấn đề. Mục đích của phương pháp nghiên cứu tình huốngtrong dạy học là không cần phản ánh một cách đầy đủ các hoạt động thực tế có thật mà chỉ cần tạo ra một khung cảnh để những người học có thể thảo luận cùng với nhau [1]. Phương pháp nghiên cứu tình huống trong dạy học gồm có ba yếu tố chính, đó là tình huống (sản phẩm của một quá trình nghiên cứu thông tin, dữ kiện kỹ càng, được biên soạn cẩn thận), phân tích tình huống (nhận dạng những sự kiện, sự thật và những giả định, tìm ra giải pháp để đưa ra quyết định, hoặc kiến nghị hành động) và thảo luận tình huống (trình bày và bảo vệ quan điểm của cá nhân).
Phương pháp này đặt sinh viên vào bối cảnh phải đưa ra quyết định hoặc cách thức để giải quyết một vấn đề có trong tình huống. Các tình huống này cũng bắt buộc sinh viên phải đưa ra các lựa chọn cơ sở lý thuyết hoặc khái niệm nào để áp dụng vào thực tiễn, phân tích và tìm ra điểm khác biệt giữa lý thuyết với thực tế mà họ tiếp cận được trong sách giáo khoa hoặc trong các bài giảng. So với phương phap truyền thống, giảng viên (G) sẽ phân tích tài liệu (T) của môn học và truyền đạt sự hiểu biết của mình (*) cho sinh viên (S), (G) đứng ở giữa quy trình và thực hiện chức năng giảng dạy một chiều tương tác giữa (T) và (S). Trong khi đó, nếu giảng dạy bằng Phương pháp dạy học bằng nghiên cứu tình huống thì sự hiểu biết (*) đã 18 dịch chuyển dần về tâm giữa (S1) và (S2) thông qua việc nghiên cứu (T), khi đó (G) đóng vai trò điều phối buổi thảo luận, (S1) và (S2) cũng tương tác lẫn nhau thông qua nghiên cứu (T), hoạt động này mang tính hai chiều trong suốt buổi học tạo ra một môi trường học tập tranh luận sôi nổi, thú vị nhưng không kém phần thách thức khi (S1) và (S2) phải tích cực và chủ động bảo vệ quan điểm của mình bằng các cứ liệu và khả năng tư duy phản biện hiệu quả [5] Như vậy, phương pháp nghiên cứu tình huống là một kỹ thuật giảng dạy trong đó các thành tố chủ yếu của nghiên cứu tình huống được trình bày với những người học với các mục đích minh họa hoặc các kinh nghiệm giải quyết vấn đề.
Phân loại, đặc điểm của nghiên cứu tình huống Có nhiều cơ sở để phân loại tình huống dạy học: Dựa vào đặc điểm, tính chất của vấn đề cần giải quyết Theo GS. Nguyễn Ngọc Quang có các loại tình huống sau: - Tình huống nghịch lý: Vấn đề mới thoạt nhìn dường như vô lý, trái khoáy, không phù hợp với những nguyên lý đã được công nhận chung. - Tình huống bế tắc: Vấn đề thoạt đầu ta không thể giải thích nổi bằng lý thuyết đãbiết. - Tình huống lựa chọn hay bác bỏ: Mâu thuẫn xuất hiện khi ta đứng trước một lựa chọn rất khó khăn, vừa éo le, vừa oái oăm giữa hai hay nhiều phương án giải quyết.
- Tình huống tại sao (hay tình huống nhân quả): Tìm kiếm nguyên nhân của một kết quả, nguồn gốc của một hiện tượng, động cơ của một hành động. Dựa vào yêu cầu cần giải quyết - Tình huống tìm giải pháp cho hành động: Đã học cách giải quyết vấn đề tương tự, nhưng vấn đề mới phức tạp hơn, phải trải qua một quá trình gia công mới giải quyết được. - Tình huống phê phán: Ra kết luận các hành động đã xảy ra là đúng hay sai. Dựa vào mức độ phức tạp của tình huống - Tình huống đơn giản: Nội dung đơn giản, đòi hỏi giải quyết một yêu cầu.
- Tình huống phức tạp: Nội dung đòi hỏi giải quyết nhiều yêu cầu. Dựa vào cấp độ của tình huống dạy học [11] 19 - Tình huống củng cố: Tình huống dùng củng cố và mở rộng tri thức mà sinh viên đã được học. Tình huống củng cố được sử dụng nhiều trong luyện tập, củng cố. - Tình huống phát triển: Tình huống dùng hình thành và phát triển tri thức mới cho HS.
Tình huống phát triển được sử dụng nhiều trong dạy tri thức, kĩ năng và phương pháp mới.