Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN LIÊN QUAN ĐẾN BÁO CHÍ 1. KHÁI LUẬN VỀ BẢN TIN 1. Khái niệm bản tin Theo tác giả Đinh Văn Hường trong cuốn “Các thể loại thông tấn báo chí”, “tin tức” có thể hiểu theo hai nghĩa. Nghĩa thứ nhất là những thông điệp (message) về các sự kiện, vấn đề, con người trong xã hội, được phản ánh trong các tác phẩm báo chí nói riêng và cấu trúc thông tin nói chung.
Nghĩa thứ hai - chỉ một thể loại báo chí độc lập. Khái niệm tin mà chúng tôi tìm hiểu ở đây là với tư cách một thể loại báo chí. Trong tiếng Anh, tin được gọi là news; tiếng Nga là hobocmb; người Trung Quốc gọi là tân văn. Những từ trên đều bắt nguồn từ nghĩa đen là “mới”.
Có rất nhiều học giả, nhà báo, các tài liệu nghiên cứu khác quan niệm về tin như sau: - Tin là loại hàng hóa dễ hỏng. - Tin là cái hấp dẫn và có thật. - Tin là những gì được phản ánh lại. - Tin là cái của ngày hôm nay khác hôm qua, ngày mai khác ngày hôm nay về bất cứ cái gì và bất kỳ ở đâu trong cuộc sống hằng ngày.
- Tin là cái gì đó mà người này muốn che đậy, còn người khác (nhà báo) muốn công khai. - Tin là một mẩu của thông tin xung quanh một sự kiện đáng chú ý, có một sức hấp dẫn chung. - Tin là cái mới, cái thật, từng giờ, từng phút diễn ra dưới dạng mất đi hay nảy sinh trong sự vận động vô cùng. - “Tin tức trên báo chí là một thể tài phản ánh những sự kiện, sự việc, tình hình có thật mới xảy ra - Đảng xảy ra - mới phát hiện thấy, có ý nghĩa quan trọng hoặc có liên quan đến xã hội, theo một đường lối, và cải tạo thực tiễn, bằng hình thức ngắn gọn 7 nhất, cô đọng nhất, nhanh chóng nhất, kịp thời nhất, được ghi bằng chữ, tiếng nói hoặc hình ảnh…”.
Dựa trên những quan niệm về tin, có thể đưa ra một định nghĩa tương đối về tin. “Tin là một trong những thể loại thuộc nhóm các thể loại báo chí thông tấn, trong đó thông báo, phản ánh, bình luận có mức độ một cách ngắn gọn, chính xác và nhanh chóng nhất về sự kiện, vấn đề, con người đã, Đảng và sẽ xảy ra trong đời sống, có ý nghĩa chính trị - xã hội nhất định. Đặc điểm, tiêu chí viết của bản tin báo chí 1. Đặc điểm của bản tin báo chí Có thể thấy, dù trong bất cứ loại hình báo chí nào, tin cũng có một số đặc điểm cơ bản sau: a.
Dung lượng: Tin thường có dung lượng ngắn, từ vài chục chữ (tin vắn) đến 300 chữ. Có tin dài hơn, khoảng 400 đến 500 chữ, đây thường là những tin sâu. Đối tượng phản ánh: Tin luôn gắn liền với những sự kiện mới xảy ra, đang xảy ra hoặc sắp xảy ra, mới được phát hiện, có tính thời sự và thu hút sự quan tâm của công chúng. Mức độ phản ánh: Do dung lượng ngắn, đáp ứng nhanh nhất nhu cầu thông tin của công chúng nên tin hầu như chỉ cung cấp những thông tin cơ bản nhất về sự kiện, không có các yếu tố phân tích, bình luận đi kèm.
Ngôn ngữ: Ngôn ngữ được sử dụng phổ biến nhất của thể loại này là ngôn ngữ trực tiếp, cô đọng, dễ hiểu, đơn tầng về nghĩa và mang tính thông báo. Ngôn ngữ của tin báo chí là ngôn ngữ được thể hiện trực tiếp với tính logic khách quan chứ không mang tính trừu tượng chủ quan. Không nên dùng những từ, những câu, những mệnh lệnh nhiều nghĩa khó hiểu. Ngoài ra tin còn có các tính chất riêng biệt như sau: a.
Tính thực dụng Để đảm bảo thông tin đến với công chúng nhanh nhất, hiệu quả nhất thì tin thể hiện phù hợp trên cả hai phương diện nội dung và hình thức. 8 Về mặt nội dung: Tin báo chí phản ánh sự kiện báo chí thời sự mới mẻ, sự kiện mới xảy ra hay vừa kết thúc, có ý nghĩa chính trị - xã hội, được công chúng quan tâm, thể hiện sự nhạy bén, tính xác thực của báo chí trong việc phản ánh hiện thực luôn luôn vận động. Về mặt hình thức: Tin phải ngắn gọn, làm giảm thời gian tiếp nhận thông tin mà công chúng vẫn nắm bắt được thông tin, thông tin phải cụ thể, dễ hiểu, bố cục chặt chẽ. Hình thức kết cấu của tác phẩm phải phù hợp yêu cầu mục đích là cung cấp cho người đọc thông tin mới nhất, nhanh nhất về các sự kiện thời sự.
Quan hệ giữa các câu, các đoạn trong tin thường bị chi phối bởi mức độ, tầm quan trọng của chi tiết. Tính chính trị, thời sự, khoa học Tính chính trị thời sự: Đây là đặc điểm nổi bật nhất, bởi các báo chí luôn gắn liền với khuynh hướng và tính Đảng, báo chí nằm trong một thể chế nhất định nên thông tin đưa ra phải phục vụ cho một giai cấp lãnh đạo. Tính thời sự tạo nên sự hấp dẫn, nóng hổi và được công chúng quan tâm. Tin có tính khoa học: Tất cả sự kiện được đưa vào tin đều phải khách quan, khoa học, nó còn được thể hiện ở chỗ tìm ra phương pháp truyền tải thông tin nhanh nhất, ngắn gọn nhất, xúc tích nhất.2 Tiêu chí viết của bản tin Để có thể đáp ứng được các đặc điểm, tính chất mà một bản tin vốn có, cần phải có những tiêu chí nhất định.
Bất cứ một tác phẩm báo chí nào đều có mục đích là trả lời đúng, kịp thời những câu hỏi liên quan đến sự kiện, sự việc, vấn đề, con người, tình huống, hoàn cảnh. Đó là 6 câu hỏi gồm 5 “W” và 1 “H” trong tiếng Anh: What? Chuyện gì, cái gì xảy ra? Who? Ai liên quan? Where? Xảy ra ở đâu? When? Xảy ra khi nào? Why? Tại sao xảy ra? How? Xảy ra như thế nào? 9 Từ đó có thể hình thành “công thức” 5W hoặc 5W+H (How). Đây là những câu hỏi cơ bản đối với tất cả các tác phẩm báo chí và cấu trúc thông tin nói chung. Đối với tin - một thể loại báo chí ngắn gọn, cô đúc, súc tích, có tính thời sự cao nên việc trả lời các câu hỏi trên cũng không rập khuôn, cứng nhắc, mà phải linh hoạt, chủ động, tùy thuộc vào mức độ giá trị sự kiện hay ý đồ của người viết, tòa soạn để trả lời các câu hỏi trên một cách hợp lý.
Vị trí, vai trò của bản tin báo chí 1. Vị trí Có thể thấy, tin gắn liền với sự hình thành và phát triển của con người, khi mà người vượn cổ biết cách vẽ các hình lên vách đá để trao cho người khác một thông điệp nào đó. Hay khi người ta dùng tù, đốt lửa hoặc các tín hiệu riêng để cảnh báo sự nguy hiểm, là khi “mẹ đốp” đi rao mõ “chiềng làng chiềng chạ, thượng hạ tây đông…”. Khi xã hội phát triển, nhu cầu thông tin tăng cao, những tiếng mõ đã không đủ sức để đưa thông tin đi nhanh và rộng hơn trong phạm vi công chúng đông đảo.
Sự xuất hiện của tin báo chí đã đáp ứng được nhu cầu này và trở thành một trong những thể loại cơ bản, thông dụng nhất. Từ khi xuất hiện, tin có một vị trí quan trọng trong hoạt động báo chí. Vì nó cung cấp thông tin nhanh, gọn, súc tích về đời sống xã hội, sự kiện chính trị, văn hóa, kinh tế,… 1. Vai trò Tin báo chí có thể xem là cơ sở, nền tảng thông tin để từ đó có thể phát hiện đề tài, xây dựng chủ đề để viết bài phù hợp với các thể loại báo chí khác.
Tin báo chí luôn phản ánh những cái mới, gắn liền với nhu cầu nhận thức mới của con người. Nó luôn bám sát vào sự kiện mới một cách nhạy bén và năng động. Đối với cơ quan báo chí, tin vừa là nguồn cung cấp thông tin, vừa là phương thức phản ánh sự kiện. Đối với mỗi giai đoạn thời điểm lịch sử, tin báo chí cũng góp phần định hướng, tuyên truyền, đáp ứng nhu cầu thông tin cho công chúng.
Ngoài ra vai trò của báo chí không chỉ là phản ánh đời sống xã hội qua việc thông tin nhanh nhất, chân thực nhất những sự kiện thời sự trong đời sống (khác với việc phản ánh của văn học là qua hình tượng nghệ thuật được hư cấu), mà còn ở việc định hướng thông tin tới công chúng. Điều này, ngày càng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng 10 về mặt nhận thức đối với người làm báo, khi mà thông tin trên mạng xã hội ngày càng bùng nổ khó kiểm soát, cạnh tranh khốc liệt với thông tin chính thống trên báo chí. Báo chí định hướng thông tin là định hướng dư luận xã hội bằng thông tin và định hướng việc tiếp nhận thông tin cho công chúng. Đây là trách nhiệm chính trị, trách nhiệm xã hội của người làm báo.
Hằng ngày, công chúng tiếp nhận khối lượng thông tin tràn ngập từ nhiều nguồn và có cả thông tin không được kiểm chứng. Mặt khác cũng có những bộ phận công chúng “đói thông tin”, cần được cung cấp thông tin một cách có định hướng. Định hướng thông tin là nhu cầu khách quan từ các cấp lãnh đạo, quản lý xã hội và cả từ phía công chúng. Các dạng tin báo chí Dạng tin trước hết là một tin báo chí được trình bày dưới nhiều hình thức khác nhau, tạo nên sự phong phú, đa dạng khi truyền tải nội dung qua các kênh truyền thông, thông tin đại chúng.
Do có rất nhiều phân dạng tin và nhiều cách gọi vì thế đề tài này sẽ dựa trên quan điểm của PGS.TS Đinh Văn Hường về một số dạng tin phổ biến. Tin văn (tin ngắn) Tin vắn là dạng tin thông báo, phản ánh một cách ngắn gọn, vắn tắt nhất sự kiện, sự việc, nhân vật xảy ra hàng ngày trong đời sống xã hội. Dung lượng của dạng tin này thường dao động trong vòng 60-100 chữ (khoảng 3-4 dòng). Do dung lượng ngắn nên tin vắn thường không có lời bình.
Nhưng tin vắn vẫn có thể có tít hoặc không có tít tùy theo cách trình bày. Vị trí của tin vắn cũng khá đa dạng. Thông thường tin vắn được bố cục trong một chuyên mục, dưới các tiêu đề “Tin vắn thế giới”, “Tin vắn trong nước”, “Tin giờ chót”, “Tin sau 0 giờ” (Báo Nhân dân, Tuổi trẻ), “Tin đọc nhanh”, “Thời sự quốc tế”, “Tin mới nhận” (Báo Lao động), “Tin vắn”, “Thế giới trước 0 giờ” (Báo Sài Gòn giải phóng)…và có tính thức thời cao nhất trong một tờ báo. Trong công thức 5W+H, tin vắn thường trả lời 4 câu hỏi (what, who, when, where?).