Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế và sự bùng nổ của công nghệ truyền thông, báo chí giữ vai trò là kênh thông tin thiết yếu trong định hướng nhận thức xã hội. Tại tỉnh Cao Bằng, địa bàn miền núi biên giới phía Bắc gồm 13 đơn vị hành chính cấp huyện với tỷ lệ đồng bào dân tộc thiểu số chiếm hơn 95% dân số, công tác thông tin báo chí có ý nghĩa chiến lược đối với an ninh tư tưởng và phát triển kinh tế địa phương. Tuy nhiên, trước tác động của xu hướng thương mại hóa và sự phân tán của thông tin đa chiều, hoạt động báo chí tại cơ sở phát sinh nhiều bất cập như thông tin thiếu chuẩn xác, chưa bám sát tôn chỉ mục đích hoặc vi phạm quy định lưu chiểu.

Mục tiêu nghiên cứu tập trung làm sáng tỏ cơ sở khoa học về quản lý công trong lĩnh vực thông tin, phân tích toàn diện thực trạng quản lý nhà nước đối với hoạt động báo chí tại Cao Bằng trong giai đoạn 5 năm từ năm 2013 đến năm 2017. Phạm vi khảo sát bao quát 4 loại hình báo chí chủ lực gồm báo in, báo nói, báo hình và báo điện tử trên địa bàn tỉnh. Luận văn đánh giá năng lực thực thi công quyền của các chủ thể quản lý, từ việc ban hành thể chế, phân cấp quản lý đến công tác thanh tra, xử lý vi phạm.

Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện qua việc cung cấp luận cứ khoa học nhằm nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước, hướng tới mục tiêu 100% cơ quan báo chí địa phương hoạt động đúng định hướng chính trị và đạt chuẩn hóa nghiệp vụ. Kết quả nghiên cứu là tài liệu tham khảo giá trị cho các cơ quan tham mưu chính sách trong việc thiết lập hành lang quản lý thông tin minh bạch, hiệu quả tại các tỉnh miền núi, biên cương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết Quản lý công mới kết hợp với Lý thuyết truyền thông đại chúng. Quản lý nhà nước đối với báo chí được tiếp cận như một quá trình tác động có tổ chức của bộ máy hành chính nhà nước bằng quyền lực công, sử dụng hệ thống pháp luật để điều chỉnh trật tự xuất bản, phát sóng và tiếp nhận thông tin. Khung thể chế vận hành dựa trên Luật Báo chí năm 2016 với cấu trúc 6 chương và 61 điều, cụ thể hóa quyền tự do báo chí và quyền tự do ngôn luận được quy định tại Điều 25 Hiến pháp năm 2013.

Mô hình nghiên cứu phân định rõ trách nhiệm của 2 nhóm chủ thể chủ chốt ở địa phương: cơ quan định hướng chính trị tư tưởng là Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy và cơ quan thực thi quản lý hành chính nhà nước chuyên ngành là Ủy ban nhân dân tỉnh thông qua Sở Thông tin và Truyền thông. Nghiên cứu hệ thống hóa 4 khái niệm cốt lõi:

  1. Quản lý công trong lĩnh vực báo chí;
  2. Tự do ngôn luận trong khuôn khổ pháp chế;
  3. Báo chí đa phương tiện;
  4. Trách nhiệm xã hội và đạo đức của người làm báo.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được thu thập toàn diện từ 5 báo cáo tổng kết giai đoạn 2013 - 2017 của Ủy ban nhân dân tỉnh Cao Bằng, Sở Thông tin và Truyền thông, Hội Nhà báo tỉnh, Báo Cao Bằng và Đài Phát thanh - Truyền hình tỉnh. Cỡ mẫu khảo sát thực địa bao gồm 85 đối tượng, được phân bổ cho cán bộ quản lý thuộc cơ quan quản lý nhà nước, lãnh đạo tòa soạn, biên tập viên, phóng viên chuyên trách và cán bộ quản lý văn hóa thông tin tại 13 huyện, thành phố trên địa bàn.

Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu phi xác suất có chủ đích nhằm đảm bảo mẫu khảo sát đại diện đầy đủ cho các chủ thể tham gia vào chu trình quản lý và tác nghiệp báo chí địa phương. Dữ liệu thứ cấp được kiểm tra đối chiếu qua 100% văn bản lưu chiểu và biên bản thanh tra phát thanh, truyền hình trong giai đoạn 5 năm.

Nghiên cứu sử dụng phương pháp thống kê mô tả, phân tích tổng hợp thể chế và đối sánh chuỗi thời gian. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này nhằm định lượng hóa mức độ tăng trưởng ngân sách và nhân lực báo chí, đồng thời đánh giá định tính sâu sắc các rào cản thể chế, từ đó bảo đảm tính khách quan và độ tin cậy khoa học của các kết luận.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thực trạng quản lý nhà nước về báo chí tại tỉnh Cao Bằng giai đoạn 2013 - 2017 ghi nhận nhiều kết quả tích cực song song với những khoảng trống quản trị:

Thứ nhất, diện phủ sóng phát thanh - truyền hình đạt tỷ lệ cao. Đến năm 2017, diện tích phủ sóng phát thanh đạt trên 90% toàn tỉnh, tỷ lệ dân số được xem truyền hình địa phương đạt khoảng 85%, hệ thống truyền thanh cơ sở được duy trì tại 13 huyện và thành phố. Báo Cao Bằng phát hành ổn định với lượng phát hành trung bình đạt hơn 3.500 bản mỗi kỳ, góp phần truyền tải chính sách đến vùng sâu, vùng xa.

Thứ hai, nguồn lực tài chính đầu tư cho sự nghiệp báo chí ghi nhận mức tăng trưởng đều đặn. Tổng chi ngân sách địa phương cho sự nghiệp phát thanh - truyền hình giai đoạn 2013 - 2017 tăng bình quân khoảng 10,5% mỗi năm. Mặc dù vậy, có đến 70% trang thiết bị kỹ thuật truyền dẫn vẫn ở mức công nghệ cũ, chưa đồng bộ hóa hoàn toàn sang chuẩn kỹ thuật số hiện đại.

Thứ ba, chất lượng nguồn nhân lực làm báo còn tồn tại khoảng cách chuyên môn. Tỷ lệ công chức, viên chức hoạt động báo chí có trình độ cao cấp lý luận chính trị chỉ đạt 28,5% trên tổng số biên chế. Trong suốt 5 năm, Hội Nhà báo tỉnh tổ chức được 14 lớp bồi dưỡng nghiệp vụ với hơn 160 lượt học viên tham gia, bình quân chỉ đạt gần 3 lớp mỗi năm, chưa đáp ứng kịp nhu cầu kỹ năng làm báo đa phương tiện.

Thứ tư, công tác thanh tra và xử lý phản hồi thông tin có chuyển biến nhưng còn mang tính bị động. Trong 5 năm khảo sát, các cơ quan chức năng đã tiếp nhận và giải quyết trên 35 vụ việc yêu cầu thẩm tra, phản hồi thông tin báo chí nêu, tỷ lệ xử lý và phản hồi đúng quy trình đạt trên 80%, không phát sinh điểm nóng truyền thông phức tạp.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những hạn chế trên xuất phát từ đặc thù địa hình chia cắt phức tạp, hạ tầng truyền dẫn viễn thông tại các huyện biên giới còn khó khăn, cùng với năng lực ngân sách tự cân đối của địa phương còn hạn hẹp. Bên cạnh đó, nhận thức của người đứng đầu tại một số cơ quan hành chính cấp xã, huyện về nghĩa vụ phát ngôn và cung cấp thông tin cho báo chí còn né tránh, e ngại va chạm.

So sánh với các nghiên cứu tương tự tại khu vực Đồng bằng sông Hồng trong giai đoạn 2011 - 2014, tốc độ số hóa và phát triển báo điện tử của tỉnh Cao Bằng chậm hơn khoảng 3 đến 5 năm. Sự phối hợp liên ngành giữa cơ quan quản lý hành chính là Sở Thông tin và Truyền thông với cơ quan định hướng chính trị là Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy đôi khi chưa thật sự đồng bộ ở khâu hậu kiểm nội dung mạng.

Dữ liệu nghiên cứu thực tế có thể được trực quan hóa hiệu quả thông qua hai công cụ:

  • Biểu đồ đường thể hiện xu hướng tăng trưởng chi ngân sách sự nghiệp phát thanh - truyền hình qua 5 năm (2013 - 2017).
  • Bảng ma trận đối sánh trình độ chuyên môn, lý luận chính trị và chứng chỉ nghiệp vụ của đội ngũ phóng viên giữa Báo Cao Bằng và Đài Phát thanh - Truyền hình tỉnh.

Cách trình bày này giúp các cấp lãnh đạo dễ dàng nhận diện điểm nghẽn nguồn lực và đưa ra các quyết định điều phối ngân sách chính xác hơn.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực chứng, 4 nhóm giải pháp trọng tâm được kiến nghị nhằm nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước đối với hoạt động báo chí trên địa bàn:

Thứ nhất, hoàn thiện quy hoạch mạng lưới báo chí địa phương gắn liền với chuyển đổi số. Ủy ban nhân dân tỉnh Cao Bằng cần chủ trì xây dựng và ban hành Đề án phát triển báo chí tỉnh Cao Bằng đến năm 2025, định hướng đến năm 2030, đặt chỉ tiêu 100% cơ quan báo chí địa phương chuyển đổi sang mô hình tòa soạn hội tụ đa phương tiện trước năm 2023.

Thứ hai, chuẩn hóa và nâng cao năng lực đội ngũ nhà báo và cán bộ quản lý. Sở Thông tin và Truyền thông phối hợp với Hội Nhà báo tỉnh triển khai chương trình đào tạo định kỳ, mục tiêu nâng tỷ lệ người làm báo có trình độ trung cấp và cao cấp lý luận chính trị đạt trên 60% vào năm 2022, tổ chức tối thiểu 4 khóa tập huấn chuyên sâu về kỹ năng báo chí dữ liệu và an toàn thông tin số mỗi năm.

Thứ ba, chuẩn hóa quy trình phát ngôn và cơ chế phản hồi báo chí. Văn phòng Ủy ban nhân dân tỉnh triển khai cổng thông tin phát ngôn điện tử kết nối 100% sở, ban, ngành và Ủy ban nhân dân cấp huyện, rút ngắn thời gian xử lý và công khai phản hồi các vấn đề báo chí phản ánh từ 10 ngày làm việc xuống dưới 48 giờ, hoàn thành trước năm 2021.

Thứ tư, tăng cường kiểm tra, lưu chiểu và giám sát không gian mạng. Sở Thông tin và Truyền thông cần đầu tư xây dựng hệ thống phần mềm lưu chiểu số tự động, có khả năng quét và phân tích 100% nội dung thông tin điện tử, báo in và phát sóng trên địa bàn, kịp thời cảnh báo sai phạm trong vòng 24 giờ sau khi xuất bản, áp dụng trong giai đoạn 2020 - 2023.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng sau:

Thứ nhất, các nhà quản lý công và cán bộ hoạch định chính sách tại Sở Thông tin và Truyền thông, Ban Tuyên giáo các tỉnh miền núi, biên giới. Luận văn cung cấp khung phân tích thực tế về cơ chế phối hợp liên ngành và bài học kinh nghiệm trong việc xây dựng văn bản quy phạm pháp luật quản lý báo chí địa phương.

Thứ hai, ban lãnh đạo các cơ quan báo chí địa phương như Tổng biên tập, Giám đốc đài phát thanh - truyền hình. Nghiên cứu cung cấp dữ liệu đối sánh nhân lực và hạ tầng, giúp các cơ quan định hình lộ trình chuyển đổi số, tổ chức lại bộ máy tòa soạn và nâng cao đạo đức nghề nghiệp cho phóng viên.

Thứ ba, giảng viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Quản lý công, Báo chí học, Hành chính công. Công trình là tài liệu tham khảo học thuật giá trị với hệ thống 5 năm dữ liệu thực chứng (2013 - 2017) và phương pháp luận rõ ràng về quản lý nhà nước đối với lĩnh vực văn hóa - tư tưởng.

Thứ tư, đội ngũ phóng viên, biên tập viên và hội viên Hội Nhà báo đang công tác tại các vùng dân tộc thiểu số. Tài liệu giúp người làm báo nắm vững hành lang pháp lý theo Luật Báo chí năm 2016, hiểu rõ quyền hạn, trách nhiệm xã hội và quy chuẩn đạo đức khi tác nghiệp thực tế tại cơ sở.

Câu hỏi thường gặp

  1. Cơ sở pháp lý cao nhất điều chỉnh hoạt động quản lý báo chí trong luận văn là gì? Cơ sở pháp lý nền tảng là Hiến pháp năm 2013 tại Điều 25 về quyền tự do ngôn luận, tự do báo chí và Luật Báo chí năm 2016 với 6 chương, 61 điều có hiệu lực từ ngày 01 tháng 01 năm 2017. Các văn bản này quy định chi tiết thẩm quyền của Ủy ban nhân dân cấp tỉnh và Sở Thông tin và Truyền thông trong quản lý báo chí địa phương.

  2. Đặc thù lớn nhất trong quản lý báo chí tại tỉnh Cao Bằng giai đoạn 2013 - 2017 là gì? Đặc thù nổi bật là địa bàn miền núi với hơn 95% đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống tại 13 huyện, thành phố. Hạ tầng giao thông và viễn thông phân tán khiến việc phân phối báo in và truyền dẫn tín hiệu phát thanh - truyền hình số gặp nhiều rào cản, đòi hỏi nhà nước phải có chính sách hỗ trợ đặt hàng truyền thông đặc thù.

  3. Phương pháp chọn mẫu nào đã được áp dụng để đánh giá thực trạng quản lý báo chí? Nghiên cứu sử dụng phương pháp chọn mẫu phi xác suất có chủ đích với cỡ mẫu gồm 85 đại biểu đại diện cho cán bộ quản lý nhà nước, lãnh đạo cơ quan báo chí, phóng viên và cán bộ truyền thông cấp huyện. Cách chọn mẫu này đảm bảo phản ánh khách quan bức tranh toàn cảnh về hoạt động báo chí tại địa phương.

  4. Mục tiêu cốt lõi của giải pháp hiện đại hóa báo chí tại Cao Bằng là gì? Mục tiêu trọng tâm là hoàn thành quy hoạch mạng lưới báo chí gắn với chuyển đổi số trước năm 2025, phấn đấu 100% cơ quan báo chí vận hành theo mô hình tòa soạn hội tụ, phủ sóng phát thanh - truyền hình đạt trên 95% diện tích tự nhiên và nâng tỷ lệ cán bộ có trình độ lý luận chính trị cao cấp lên trên 60%.

  5. Làm cách nào để khắc phục tình trạng chậm phản hồi thông tin cho báo chí ở cấp cơ sở? Giải pháp then chốt là số hóa quy trình người phát ngôn thông qua cổng thông tin điện tử liên thông giữa các sở, ngành và 13 đơn vị cấp huyện. Hệ thống này giúp giám sát trách nhiệm giải trình, rút ngắn thời gian tiếp nhận và xử lý thông tin báo chí phản ánh xuống dưới 48 giờ làm việc.

Kết luận

  • Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và pháp lý về quản lý nhà nước đối với hoạt động báo chí cấp tỉnh theo Luật Báo chí năm 2016.
  • Đánh giá thực chứng bức tranh báo chí tỉnh Cao Bằng giai đoạn 2013 - 2017, chỉ rõ bước tiến về diện phủ sóng trên 90% và mức tăng trưởng ngân sách bình quân 10,5% mỗi năm.
  • Làm rõ các điểm nghẽn về hạ tầng công nghệ khi có 70% thiết bị thế hệ cũ và tỷ lệ cán bộ báo chí có trình độ cao cấp lý luận chính trị chỉ đạt 28,5%.
  • Đề xuất 4 nhóm giải pháp đồng bộ về quy hoạch, nhân lực, thể chế phát ngôn và công nghệ giám sát số có tính khả thi cao giai đoạn 2018 - 2025.
  • Đóng góp nguồn dữ liệu thực tiễn tin cậy phục vụ công tác quản lý công và nghiên cứu truyền thông tại các tỉnh miền núi, biên giới phía Bắc.

Lộ trình triển khai các giải pháp được khuyến nghị thực hiện phân kỳ: giai đoạn 2019 - 2021 tập trung chuẩn hóa quy chế phát ngôn và nâng cấp nhân lực; giai đoạn 2022 - 2025 hoàn thành số hóa 100% quy trình lưu chiểu và vận hành tòa soạn hội tụ. Các nhà nghiên cứu và cơ quan quản lý được khuyến khích khai thác công trình để tiếp tục phát triển các mô hình ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong kiểm soát thông tin mạng tại địa phương.