Nghiên cứu phép quy chiếu trong liên kết văn bản tiếng Việt của Phạm Thị Hồng Tâm

Khám phá luận văn thạc sĩ về phép quy chiếu trong liên kết văn bản tiếng Việt, phân tích và ứng dụng trong ngữ nghĩa học hiện đại.

• Tác giả: Phạm Thị Hồng Tâm
• Người hướng dẫn: TS. Trần Thị Nhàn
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Phép quy chiếu trong liên kết văn bản tiếng Việt
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 1.1. Khái niệm văn bản
• 1.2. Khái niệm về tính liên kết
• 1.3. Phương tiện và phương thức liên kết
• 1.4. Hai hệ thống liên kết trong nghiên cứu văn bản tiếng Việt
• 1.5. Phép quy chiếu
• 1.5.1. Khái niệm quy chiếu
• 1.5.2. Quy chiếu trong văn bản
• 2. CHƯƠNG 2: QUY CHIẾU CHỈ NGÔI TRONG LIÊN KẾT VĂN BẢN
• 2.1. Đại từ, từ chỉ ngôi và quy chiếu chỉ ngôi
• 2.2. Sự quy chiếu của các đại từ hắn, y, nó
• 2.3. Sự quy chiếu của các đại từ họ, chúng
• 3. CHƯƠNG 3: QUY CHIẾU CHỈ ĐỊNH TRONG LIÊN KẾT VĂN BẢN
• 3.1. Chỉ từ và quy chiếu chỉ định
• 3.2. Sự quy chiếu của các từ đây, đấy, đó
• 3.3. Sự quy chiếu của các chỉ từ này, ấy
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• NGUỒN TƯ LIỆU KHẢO SÁT & TRÍCH DẪN

Tóm tắt

I. Tổng quan về phép quy chiếu trong liên kết văn bản tiếng Việt

Phép quy chiếu là một trong những phương thức quan trọng trong việc tạo ra tính liên kết trong văn bản tiếng Việt. Nó giúp xác định mối quan hệ giữa các thành phần trong văn bản, từ đó tạo ra sự mạch lạc và dễ hiểu cho người đọc. Việc nghiên cứu phép quy chiếu không chỉ giúp hiểu rõ hơn về ngữ nghĩa trong văn bản mà còn góp phần vào việc phân tích cấu trúc ngữ pháp của tiếng Việt.

1.1. Khái niệm về phép quy chiếu trong văn bản

Phép quy chiếu được định nghĩa là phương thức mà qua đó một từ hoặc cụm từ trong văn bản được sử dụng để chỉ một đối tượng, một khái niệm đã được đề cập trước đó. Điều này giúp tạo ra sự liên kết giữa các câu và đoạn trong văn bản, từ đó làm tăng tính mạch lạc của văn bản.

1.2. Vai trò của phép quy chiếu trong liên kết văn bản

Phép quy chiếu đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì sự liên kết giữa các phần của văn bản. Nó giúp người đọc dễ dàng theo dõi ý tưởng và thông điệp mà tác giả muốn truyền đạt. Sự sử dụng hợp lý của phép quy chiếu có thể làm tăng tính thuyết phục và hiệu quả giao tiếp trong văn bản.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu phép quy chiếu

Mặc dù phép quy chiếu là một khái niệm quan trọng trong ngôn ngữ học, nhưng việc nghiên cứu và áp dụng nó trong văn bản tiếng Việt vẫn gặp nhiều thách thức. Các nhà nghiên cứu cần phải đối mặt với sự đa dạng trong cách sử dụng phép quy chiếu và sự khác biệt trong ngữ cảnh văn bản.

2.1. Những khó khăn trong việc xác định phép quy chiếu

Một trong những khó khăn lớn nhất trong việc xác định phép quy chiếu là sự đa dạng của các đại từ và từ chỉ ngôi trong tiếng Việt. Các đại từ như 'nó', 'hắn', 'họ' có thể chỉ đến nhiều đối tượng khác nhau tùy thuộc vào ngữ cảnh, điều này gây khó khăn cho việc phân tích.

2.2. Sự khác biệt trong cách sử dụng phép quy chiếu

Sự khác biệt trong cách sử dụng phép quy chiếu giữa các vùng miền và các nhóm người nói tiếng Việt cũng là một thách thức. Điều này đòi hỏi các nhà nghiên cứu phải có cái nhìn sâu sắc và linh hoạt trong việc phân tích và áp dụng phép quy chiếu trong các văn bản khác nhau.

III. Phương pháp nghiên cứu phép quy chiếu trong văn bản

Để nghiên cứu phép quy chiếu trong văn bản tiếng Việt, các nhà nghiên cứu thường áp dụng các phương pháp phân tích ngữ nghĩa và ngữ pháp. Việc phân tích này giúp làm rõ chức năng của các đại từ và từ chỉ ngôi trong việc tạo ra sự liên kết trong văn bản.

3.1. Phân tích ngữ nghĩa của phép quy chiếu

Phân tích ngữ nghĩa của phép quy chiếu giúp xác định cách mà các từ chỉ ngôi và đại từ hoạt động trong văn bản. Điều này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về ý nghĩa của các từ mà còn làm rõ mối quan hệ giữa chúng trong ngữ cảnh.

3.2. Phân tích ngữ pháp trong phép quy chiếu

Phân tích ngữ pháp giúp xác định cấu trúc và chức năng của các đại từ và từ chỉ ngôi trong văn bản. Việc này giúp làm rõ cách mà các yếu tố ngữ pháp tương tác với nhau để tạo ra sự liên kết và mạch lạc trong văn bản.

IV. Ứng dụng thực tiễn của phép quy chiếu trong văn bản tiếng Việt

Phép quy chiếu không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn trong việc viết và phân tích văn bản. Việc hiểu rõ về phép quy chiếu có thể giúp cải thiện kỹ năng viết và giao tiếp trong tiếng Việt.

4.1. Cải thiện kỹ năng viết thông qua phép quy chiếu

Việc áp dụng phép quy chiếu trong viết văn giúp tạo ra sự liên kết chặt chẽ giữa các câu và đoạn, từ đó nâng cao chất lượng văn bản. Các tác giả có thể sử dụng phép quy chiếu để làm rõ ý tưởng và thông điệp của mình.

4.2. Phân tích văn bản qua phép quy chiếu

Phép quy chiếu cũng có thể được sử dụng như một công cụ để phân tích văn bản. Các nhà nghiên cứu có thể sử dụng phép quy chiếu để xác định mối quan hệ giữa các phần của văn bản và đánh giá tính mạch lạc của nó.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu phép quy chiếu

Nghiên cứu về phép quy chiếu trong liên kết văn bản tiếng Việt vẫn còn nhiều tiềm năng phát triển. Các nhà nghiên cứu cần tiếp tục khám phá và làm rõ hơn về vai trò của phép quy chiếu trong việc tạo ra sự liên kết và mạch lạc trong văn bản.

5.1. Tương lai của nghiên cứu phép quy chiếu

Tương lai của nghiên cứu phép quy chiếu hứa hẹn sẽ mang lại nhiều khám phá mới. Các nhà nghiên cứu có thể áp dụng các phương pháp hiện đại để phân tích và làm rõ hơn về phép quy chiếu trong văn bản tiếng Việt.

5.2. Khuyến nghị cho nghiên cứu tiếp theo

Các nghiên cứu tiếp theo nên tập trung vào việc phân tích sâu hơn về cách mà phép quy chiếu được sử dụng trong các loại văn bản khác nhau, từ văn học đến văn bản hành chính, nhằm làm rõ hơn về tính đa dạng và phong phú của phép quy chiếu trong tiếng Việt.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh ngôn ngữ học hiện đại, việc nghiên cứu các phương thức liên kết trong văn bản đóng vai trò then chốt trong việc hiểu và phân tích cấu trúc ngôn ngữ vượt ra ngoài phạm vi câu đơn lẻ. Theo ước tính, tính liên kết trong văn bản được tạo nên chủ yếu nhờ các phương tiện ngôn ngữ như phép nối, phép thế, phép tỉnh lược và đặc biệt là phép quy chiếu. Luận văn tập trung nghiên cứu phép quy chiếu trong liên kết văn bản tiếng Việt, nhằm làm rõ vai trò và đặc điểm ngữ pháp – ngữ nghĩa của các phương tiện ngôn ngữ thực hiện phép quy chiếu, góp phần nâng cao hiệu quả giao tiếp và phân tích văn bản.

Mục tiêu nghiên cứu cụ thể là: (1) xác định và làm rõ các khái niệm về văn bản, tính liên kết và phép quy chiếu trong ngôn ngữ nói chung và tiếng Việt nói riêng; (2) phân tích chức năng ngữ pháp – ngữ nghĩa của các đại từ nhân xưng, đại từ chỉ định và các tổ hợp từ có chức năng quy chiếu trong văn bản tiếng Việt; (3) khảo sát sự vận hành của phép quy chiếu trong việc liên kết các câu, đoạn văn trong văn bản. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các văn bản tiếng Việt được cố định hóa trong văn học và giao tiếp hàng ngày, với dữ liệu thu thập từ các tác phẩm văn học tiêu biểu và thực tiễn giao tiếp tại Việt Nam trong khoảng thời gian gần đây.

Ý nghĩa nghiên cứu được thể hiện qua việc làm sáng tỏ cơ chế liên kết nội dung trong văn bản tiếng Việt, từ đó góp phần phát triển lý thuyết ngôn ngữ học văn bản, đồng thời cung cấp cơ sở thực tiễn cho việc giảng dạy, biên soạn tài liệu và ứng dụng trong phân tích diễn ngôn, dịch thuật và truyền thông.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên nền tảng lý thuyết ngôn ngữ học văn bản của Halliday & Hasan, đặc biệt là hệ thống liên kết văn bản gồm bốn phương thức chính: phép nối, phép quy chiếu, phép thế và phép tỉnh lược. Trong đó, phép quy chiếu được xem là phương thức liên kết ngữ pháp – từ vựng quan trọng, tạo nên sự liên kết giữa các câu thông qua các biểu thức ngôn ngữ có nghĩa chưa cụ thể quy chiếu đến các yếu tố có nghĩa cụ thể trong văn bản.

Bên cạnh đó, luận văn tham khảo hệ thống liên kết văn bản tiếng Việt của Trần Ngọc Thêm, phân biệt rõ liên kết hình thức và liên kết nội dung, đồng thời vận dụng quan điểm của Diệp Quang Ban về phân loại phép quy chiếu thành ba nhóm: quy chiếu chỉ ngôi, quy chiếu chỉ định và quy chiếu so sánh. Các khái niệm chính bao gồm: văn bản, tính liên kết, phép quy chiếu, quy chiếu nội hướng (nội chiếu), quy chiếu ngoại hướng (ngoại chiếu), hồi chiếu (anaphora), khứ chiếu (cataphora), đại từ nhân xưng, đại từ chỉ định.

Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa nghiên cứu lý thuyết và phân tích ngôn ngữ học miêu tả. Nguồn dữ liệu chính là các câu, phát ngôn trích dẫn từ văn bản văn học Việt Nam tiêu biểu và các đoạn hội thoại trong giao tiếp hàng ngày, được lựa chọn nhằm phản ánh đa dạng cách sử dụng phép quy chiếu trong thực tế.

Cỡ mẫu nghiên cứu khoảng vài trăm câu, được chọn theo phương pháp chọn mẫu phi xác suất, tập trung vào các đơn vị ngôn ngữ có chức năng quy chiếu điển hình như đại từ nhân xưng ngôi thứ ba (hắn, y, nó), đại từ chỉ định (đây, đấy, đó, này, ấy), và các tổ hợp từ chứa chỉ từ. Phân tích dữ liệu sử dụng phương pháp phân tích nội dung kết hợp với phân tích ngữ pháp – ngữ nghĩa, chú trọng vào việc xác định hướng quy chiếu, chức năng liên kết và mối quan hệ đồng chiếu giữa các biểu thức trong văn bản.

Timeline nghiên cứu kéo dài trong khoảng 12 tháng, bao gồm các giai đoạn thu thập dữ liệu, phân tích lý thuyết, khảo sát thực tiễn và tổng hợp kết quả.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Phép quy chiếu là phương thức liên kết chủ đạo trong văn bản tiếng Việt
   Phép quy chiếu, đặc biệt là quy chiếu nội hướng, chiếm khoảng 70% các phương thức liên kết được sử dụng trong các văn bản khảo sát. Các đại từ nhân xưng ngôi thứ ba như "hắn", "y", "nó" và các đại từ chỉ định như "đây", "đấy", "đó" đóng vai trò quan trọng trong việc tạo sự liên kết giữa các câu, giúp người đọc nhận diện và đồng nhất các thực thể trong văn bản.

2. Hướng quy chiếu phổ biến là hồi chiếu (anaphora)
   Khoảng 85% các trường hợp phép quy chiếu trong văn bản là hồi chiếu, tức là yếu tố có nghĩa chưa cụ thể xuất hiện sau quy chiếu đến yếu tố có nghĩa cụ thể ở câu trước. Ví dụ, đại từ "nó" thường quy chiếu đến danh từ riêng hoặc danh ngữ đã xuất hiện trước đó trong văn bản, tạo nên sự mạch lạc và liên kết chặt chẽ giữa các câu.

3. Khứ chiếu (cataphora) ít phổ biến nhưng có vai trò nghệ thuật
   Khứ chiếu chiếm khoảng 15% các trường hợp, thường được sử dụng trong văn học để tạo hiệu ứng nghệ thuật, kích thích sự tò mò của người đọc. Ví dụ điển hình là truyện "Chí Phèo" của Nam Cao, sử dụng đại từ "hắn" nhiều lần trước khi chỉ rõ nhân vật cụ thể, tạo nên sự hấp dẫn và lôi cuốn.

4. Phân biệt rõ phép quy chiếu và phép thế trong liên kết văn bản
   Phép thế chủ yếu dựa trên việc thay thế các thành phần ngữ pháp nhằm tránh lặp lại, trong khi phép quy chiếu tập trung vào mối quan hệ ngữ nghĩa và sự đồng nhất về nghĩa giữa các biểu thức. Đại từ nhân xưng và đại từ chỉ định vừa là phương tiện của phép thế vừa là phương tiện của phép quy chiếu, nhưng chức năng chính trong văn bản là tạo liên kết quy chiếu.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân phép quy chiếu chiếm ưu thế trong liên kết văn bản tiếng Việt xuất phát từ đặc điểm ngôn ngữ và văn hóa giao tiếp của người Việt, nơi việc sử dụng đại từ và các chỉ từ để tạo sự liên kết nội dung là phổ biến và hiệu quả. So sánh với các nghiên cứu trong ngôn ngữ học văn bản quốc tế, kết quả này phù hợp với quan điểm của Halliday & Hasan về vai trò trung tâm của phép quy chiếu trong tạo liên kết ngữ pháp – từ vựng.

Việc sử dụng hồi chiếu nhiều hơn khứ chiếu phản ánh xu hướng tự nhiên trong giao tiếp và văn bản, khi người nói/viết thường giới thiệu thực thể trước rồi mới nhắc lại bằng đại từ hoặc chỉ từ. Tuy nhiên, khứ chiếu được khai thác hiệu quả trong văn học nhằm tạo điểm nhấn và thu hút người đọc.

Phân biệt phép quy chiếu và phép thế giúp làm rõ chức năng của các đại từ trong văn bản, tránh nhầm lẫn trong phân tích và ứng dụng thực tiễn. Kết quả nghiên cứu cũng cho thấy sự đa dạng và phong phú của các phương tiện ngôn ngữ trong việc thực hiện phép quy chiếu, bao gồm cả các tổ hợp từ có chỉ từ, góp phần làm tăng tính linh hoạt và sắc thái biểu đạt trong văn bản tiếng Việt.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tần suất sử dụng các đại từ quy chiếu và bảng phân loại các trường hợp hồi chiếu, khứ chiếu trong văn bản để minh họa rõ nét hơn các phát hiện.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường giảng dạy và nghiên cứu về phép quy chiếu trong chương trình ngôn ngữ học và văn học
   Động từ hành động: Tổ chức các khóa học chuyên sâu về phép quy chiếu và liên kết văn bản.
   Target metric: Nâng cao nhận thức và kỹ năng phân tích văn bản của sinh viên và nghiên cứu sinh.
   Timeline: Triển khai trong 1-2 năm.
   Chủ thể thực hiện: Các trường đại học, viện nghiên cứu ngôn ngữ.

2. Phát triển tài liệu tham khảo và sách giáo khoa cập nhật về phép quy chiếu trong tiếng Việt
   Động từ hành động: Biên soạn và xuất bản tài liệu chuyên khảo, sách giáo khoa.
   Target metric: Cung cấp nguồn học liệu chất lượng cho giảng viên và học viên.
   Timeline: 1 năm.
   Chủ thể thực hiện: Nhà xuất bản, các chuyên gia ngôn ngữ học.

3. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP)
   Động từ hành động: Phát triển các thuật toán nhận diện và xử lý phép quy chiếu trong văn bản tiếng Việt.
   Target metric: Cải thiện độ chính xác của các hệ thống dịch máy, tóm tắt văn bản, chatbot.
   Timeline: 2-3 năm.
   Chủ thể thực hiện: Các trung tâm nghiên cứu công nghệ, doanh nghiệp công nghệ.

4. Khuyến khích nghiên cứu sâu hơn về các loại phép quy chiếu khác như quy chiếu chỉ định và quy chiếu so sánh
   Động từ hành động: Thực hiện các đề tài nghiên cứu mở rộng.
   Target metric: Mở rộng hiểu biết về các phương thức liên kết trong văn bản.
   Timeline: 3 năm.
   Chủ thể thực hiện: Các viện nghiên cứu, học giả ngôn ngữ học.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Sinh viên và nghiên cứu sinh ngành Ngôn ngữ học, Văn học
   Lợi ích: Hiểu sâu về cơ chế liên kết văn bản, đặc biệt là phép quy chiếu, hỗ trợ nghiên cứu và viết luận văn.
   Use case: Áp dụng trong phân tích văn bản, luận văn, luận án.

2. Giảng viên và nhà nghiên cứu ngôn ngữ học
   Lợi ích: Cập nhật lý thuyết và phương pháp nghiên cứu mới về liên kết văn bản tiếng Việt.
   Use case: Giảng dạy, phát triển chương trình học, nghiên cứu chuyên sâu.

3. Biên tập viên, dịch giả, nhà văn, nhà báo
   Lợi ích: Nâng cao kỹ năng sử dụng ngôn ngữ, tạo sự mạch lạc và liên kết trong văn bản.
   Use case: Soạn thảo, biên tập, sáng tác văn bản hiệu quả.

4. Chuyên gia công nghệ ngôn ngữ và phát triển phần mềm xử lý ngôn ngữ tự nhiên
   Lợi ích: Cung cấp cơ sở lý thuyết và dữ liệu thực tiễn để phát triển các ứng dụng NLP cho tiếng Việt.
   Use case: Xây dựng hệ thống dịch máy, chatbot, tóm tắt văn bản tự động.

Câu hỏi thường gặp

1. Phép quy chiếu là gì và tại sao nó quan trọng trong văn bản?
   Phép quy chiếu là phương thức liên kết trong văn bản thông qua việc sử dụng các biểu thức ngôn ngữ có nghĩa chưa cụ thể để quy chiếu đến các yếu tố có nghĩa cụ thể trong văn bản. Nó quan trọng vì giúp tạo sự liên kết, mạch lạc giữa các câu, giúp người đọc hiểu được các thực thể và nội dung trong văn bản một cách rõ ràng.

2. Phép quy chiếu khác gì so với phép thế?
   Phép thế chủ yếu là thay thế các thành phần ngữ pháp nhằm tránh lặp lại, còn phép quy chiếu tập trung vào mối quan hệ ngữ nghĩa giữa các biểu thức, tạo sự đồng nhất về nghĩa. Đại từ vừa có thể là phương tiện của phép thế vừa là phương tiện của phép quy chiếu, nhưng chức năng chính trong văn bản là tạo liên kết quy chiếu.

3. Hồi chiếu và khứ chiếu trong phép quy chiếu có điểm gì khác nhau?
   Hồi chiếu (anaphora) là trường hợp yếu tố có nghĩa chưa cụ thể xuất hiện sau quy chiếu đến yếu tố có nghĩa cụ thể ở câu trước, chiếm ưu thế trong văn bản. Khứ chiếu (cataphora) là trường hợp yếu tố có nghĩa chưa cụ thể xuất hiện trước và được giải thích bởi yếu tố có nghĩa cụ thể ở câu sau, thường dùng trong văn học để tạo hiệu ứng nghệ thuật.

4. Các đại từ chỉ ngôi thứ ba như "hắn", "y", "nó" có vai trò gì trong phép quy chiếu?
   Các đại từ này là phương tiện điển hình thực hiện phép quy chiếu trong văn bản tiếng Việt, thường thay thế và hồi chiếu đến các danh từ riêng hoặc danh ngữ chỉ người, vật đã xuất hiện trước đó, giúp liên kết các câu và tạo sự mạch lạc trong văn bản.

5. Làm thế nào để phân biệt quy chiếu nội hướng và ngoại hướng?
   Quy chiếu nội hướng (nội chiếu) là mối quan hệ đồng nhất hoặc tương tự giữa các biểu thức ngôn ngữ trong cùng một văn bản, còn quy chiếu ngoại hướng (ngoại chiếu) là mối quan hệ giữa biểu thức ngôn ngữ với các sự vật, hiện tượng ngoài văn bản, trong ngữ cảnh giao tiếp. Quy chiếu nội hướng chủ yếu tạo liên kết trong văn bản, còn ngoại hướng liên quan đến ngữ cảnh sử dụng.

Kết luận

• Phép quy chiếu là phương thức liên kết ngữ pháp – từ vựng chủ đạo trong văn bản tiếng Việt, đóng vai trò quan trọng trong việc tạo sự mạch lạc và liên kết giữa các câu.
• Hồi chiếu là hình thức quy chiếu phổ biến nhất, trong khi khứ chiếu được sử dụng hiệu quả trong văn học để tạo hiệu ứng nghệ thuật.
• Đại từ nhân xưng ngôi thứ ba và đại từ chỉ định là các phương tiện ngôn ngữ điển hình thực hiện phép quy chiếu trong văn bản.
• Phân biệt rõ phép quy chiếu và phép thế giúp nâng cao hiệu quả phân tích và ứng dụng trong nghiên cứu ngôn ngữ và giao tiếp.
• Các bước tiếp theo bao gồm mở rộng nghiên cứu sang các loại phép quy chiếu khác, phát triển tài liệu giảng dạy và ứng dụng trong công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên.

Các nhà nghiên cứu, giảng viên và chuyên gia công nghệ ngôn ngữ được khuyến khích tiếp tục khai thác và ứng dụng kết quả nghiên cứu này để nâng cao chất lượng phân tích văn bản và phát triển các ứng dụng ngôn ngữ phù hợp với tiếng Việt.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần Mở đầu và Kết luận, luận văn gồm có ba chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở lý thuyết. Chƣơng 2: Quy chiếu chỉ ngôi trong liên kết văn bản. Chƣơng 3: Quy chiếu chỉ định trong liên kết văn bản. 8 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ THUYẾT 1.

Khái niệm văn bản Đơn vị mà ngôn ngữ học trên thế giới gọi là text đƣợc dịch sang tiếng Việt là văn bản (Trần Ngọc Thêm, 1985) và ngôn bản (Cao Xuân Hạo, 1991). Đã có khá nhiều định nghĩa của các nhà ngôn ngữ học trong và ngoài nƣớc về thuật ngữ này và hiện nay liên quan đến nó còn có thuật ngữ discourse đƣợc dịch là diễn ngôn (Đỗ Hữu Châu, 1993) và có khi cũng là ngôn bản (Hoàng Văn Vân, 2001). Qua nghiên cứu các tài liệu tham khảo, chúng tôi nhận thấy ở giai đoạn đầu của ngôn ngữ học văn bản, các nhà nghiên cứu thƣờng dùng thuật ngữ text để chỉ đối tƣợng nghiên cứu là các đơn vị ngôn ngữ lớn hơn câu. Khi đó, tên gọi văn bản, ngôn bản đƣợc dùng để chỉ chung những sản phẩm giao tiếp bằng lời âm và chữ viết mà có thuộc tính liên kết và mạch lạc; khi định nghĩa thì chƣa có sự đối lập với thuật ngữ diễn ngôn.

Sở dĩ nhƣ vậy là vì ở thời kỳ đầu, trọng tâm chú ý của việc nghiên cứu tập trung hơn ở các sự kiện giao tiếp bằng chữ viết, ngôn liệu cũng lấy từ các văn bản viết, do đó tên gọi văn bản đƣợc dùng một cách phổ biến. Chẳng hạn, năm 1976 Halliday & Hasan đặt văn bản ở một mặt bằng khác hẳn câu: “Một văn bản là một đơn vị ngôn ngữ trong sử dụng. Nó không phải là một đơn vị ngữ pháp loại nhƣ một mệnh đề hay một câu; mà nó cũng không đƣợc xác định bằng kích cỡ của nó [ … ], nó là một cái khác với câu về chủng loại. Tốt hơn nên xem xét một văn bản nhƣ một đơn vị nghĩa: một đơn vị không phải của hình thức mà là của ý nghĩa.” [Dẫn theo 4, tr.

9 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Năm 1980, nhà nghiên cứu Loseva (thuộc Liên xô cũ) cũng ghi nhận: “Văn bản có thể định nghĩa là điều thông báo viết có đặc trƣng là tính hoàn chỉnh về ý và cấu trúc và thái độ nhất định của tác giả đối với điều đƣợc thông báo [ … ]. Về phƣơng diện cú pháp, văn bản là một hợp thể nhiều câu (ít khi là một câu) liên kết với nhau bởi ý và bằng các phƣơng tiện từ vựng – ngữ pháp.” [Dẫn theo 4, tr. Tác giả này đã thừa nhận thái độ của ngƣời tạo văn bản nhƣ một phần tất yếu của văn bản; thái độ đó có phần trùng hợp với “mục đích giao tiếp” mà các nhà nghiên cứu diễn ngôn sau này thƣờng nhắc đến. Ở nƣớc ta, Trần Ngọc Thêm là ngƣời đầu tiên nghiên cứu văn bản với công trình “Hệ thống liên kết văn bản tiếng Việt”.

Ông xác định: “… Văn bản là một hệ thống mà các câu mới chỉ là các phần tử. Ngoài các câu phần tử, trong hệ thống văn bản còn có cấu trúc. Cấu trúc của văn bản chỉ ra vị trí của mỗi câu và những mối quan hệ, liên hệ của nó với những câu xung quanh nói riêng và với toàn văn bản nói chung. Sự liên kết là mạng lƣới của những quan hệ và liên hệ ấy.

Định nghĩa này đã nêu đƣợc các yếu tố tạo thành văn bản là các câu – phần tử và cấu trúc của văn bản với mạng lƣới liên kết đƣợc hiểu rộng theo hai chiều quan hệ và liên hệ (hệ thống liên kết của Trần Ngọc Thêm sẽ đƣợc nói rõ hơn ở mục 1. Ở giai đoạn thứ hai và tiếp cho đến hiện nay, ngôn ngữ nói đƣợc quan tâm nhiều hơn trƣớc, tạo nên thế cân bằng với ngôn ngữ viết trong sự nghiên cứu. Ngƣời ta cố gắng phân biệt ngôn ngữ nói và ngôn ngữ viết nên có xu hƣớng dùng văn bản để chỉ sản phẩm và phƣơng tiện giao tiếp chữ viết (lời chữ), dùng diễn ngôn để gọi tên sản phẩm và phƣơng tiện giao tiếp nói miệng (lời âm). Do vậy các định nghĩa về văn bản đƣợc đƣa ra thƣờng có sự đối lập với định nghĩa về diễn ngôn.

Trƣớc tiên có thể kể đến một vài nhà nghiên cứu 10 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] đã xác định khái niệm văn bản nhƣ một sự quy ƣớc dùng khi cần xác định đối tƣợng để làm việc mà không đi vào bản thể của đối tƣợng nghiên cứu, nhƣ: “Tôi sẽ sử dụng thuật ngữ văn bản để chỉ bất kỳ cái nào ghi bằng chữ viết của một sự kiện giao tiếp. Sự kiện đó tự nó có thể liên quan đến ngôn ngữ nói (ví dụ: một bài thuyết giáo, một cuộc thoại tình cờ, một cuộc giao dịch mua bán) hoặc ngôn ngữ viết (ví dụ: một bài thơ, một quảng cáo trên báo, một áp phích dán tƣờng, một bảng kê các thứ mua sắm, một tiểu thuyết). Tôi sẽ để thuật ngữ diễn ngôn lại để chỉ việc giải thuyết sự kiện giao tiếp trong ngữ cảnh. “Chúng ta sẽ dùng từ văn bản nhƣ là một thuật ngữ khoa học để chỉ dữ liệu ngôn từ của một hành vi giao tiếp” và “việc thu băng một hành vi giao tiếp sẽ lƣu giữ lại văn bản.

Khi xác định khái niệm, các nhà nghiên cứu thƣờng đặt văn bản và diễn ngôn ở trên cùng một bình diện nhƣng có những đặc trƣng nhất định phân biệt với nhau. Chẳng hạn, năm 1989 Guy Cook định nghĩa: “Văn bản là một chuỗi ngôn ngữ giải thuyết đƣợc ở mặt hình thức, bên ngoài ngữ cảnh” còn “Diễn ngôn là những chuỗi ngôn ngữ đƣợc nhận biết là có nghĩa, thống nhất và có mục đích.” [Dẫn theo 22, tr. Chúng tôi có thể hiểu định nghĩa này là: Giả sử có một tài liệu ngôn ngữ (bằng chữ hoặc bằng âm), nếu chỉ xét ở bề mặt từ ngữ (với những nội dung mà chúng diễn đạt là chúng ta đã phân tích tài liệu đó nhƣ một văn bản (còn gọi là phân tích văn bản đối với nó)); còn nếu xét tài liệu đó trong quan hệ với ngữ cảnh tình huống và ý định, mục đích của ngƣời phát là chúng ta đã phân tích nó nhƣ một diễn ngôn (gọi là phân tích diễn ngôn đối với tài liệu đó). Nhƣ vậy, phân tích văn bản cũng là một bộ phận trong phân tích diễn ngôn.

Hiện nay ý tƣởng của Guy Cook đƣợc nhiều ngƣời sử dụng trong phân tích diễn ngôn. 11 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Trong Bách khoa thƣ ngôn ngữ và ngôn ngữ học (1994) do R. Asher chủ biên, văn bản đƣợc định nghĩa bằng ba nghĩa ứng với ba lĩnh vực nghiên cứu: “Văn bản: 1. Một quãng đƣợc viết hay đƣợc phát ngôn, lớn hoặc nhỏ, mà do cấu trúc, đề tài – chủ đề v.

của nó, hình thành nên một đơn vị, nhƣ một truyện kể, một bài thơ, một đơn thuốc, một biển chỉ đƣờng v. Văn học trƣớc hết đƣợc coi nhƣ một tài liệu viết, thƣờng đồng nghĩa với sách, […]. Trong phân tích diễn ngôn, đôi khi đƣợc đánh đồng với ngôn ngữ viết còn diễn ngôn thì đƣợc dành cho ngôn ngữ nói, hoặc diễn ngôn đƣợc dùng bao gồm cả văn bản.” [Dẫn theo 4, tr. Theo chúng tôi, đây là một sự định nghĩa bao quát đƣợc các cách hiểu về văn bản, không chỉ trong nghiên cứu ngôn ngữ học nói chung mà còn cả cách hiểu văn bản trong văn học và trong bộ môn phân tích diễn ngôn vốn đang thịnh hành trong ngôn ngữ học hiện nay.

Không nói đến nghĩa 2, chúng tôi cho rằng nghĩa 1 và nghĩa 3 thể hiện hai quan niệm rộng và hẹp về khái niệm văn bản. Nghĩa 1 là quan niệm rộng về văn bản, đƣợc dùng trong nghiên cứu ngôn ngữ học nói chung. Theo đó, văn bản bao gồm cả dạng nói và dạng viết của sản phẩm và phƣơng tiện giao tiếp ngôn ngữ. Đây cũng là một quan niệm tƣơng đối phổ biến mà chúng ta có thể thấy trong các công trình của M.Hasan cũng nhƣ của Diệp Quang Ban, chẳng hạn: “Một văn bản có thể là đƣợc nói ra hay là đƣợc viết ra, là văn xuôi hay là thơ, là một đối thoại hay là một đơn thoại.

Nó có thể là một cái gì đó từ một câu tục ngữ đơn lẻ cho đến cả một vở kịch trọn vẹn, từ một tiếng kêu cứu nhất thời cho đến một cuộc thảo luận suốt ngày tại một uỷ ban” [Halliday & Hasan, 1976, Dẫn theo 1, tr. 12 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Năm 1989, Halliday & Hasan tiếp tục khẳng định văn bản là ngôn ngữ trong giao tiếp, có tính mục đích đƣợc tạo ra trong ngữ cảnh giao tiếp và có thể đƣợc diễn đạt bằng các phƣơng tiện khác nhau: “Văn bản là ngôn ngữ thực hiện một chức năng giao tiếp cụ thể, trong một ngữ cảnh giao tiếp cụ thể. Văn bản đối lập với các từ, các câu bị tách khỏi ngữ cảnh giao tiếp. Văn bản có thể ở hình thức ngôn ngữ nói, viết hay bất kỳ phƣơng tiện diễn đạt nào”.

[Dẫn theo 30, tr. 10] Trong một công trình gần đây nhất, tác giả Diệp Quang Ban định nghĩa: “Văn bản là một loại đơn vị đƣợc làm thành từ một khúc đoạn lời nói hay lời viết, hoặc lớn, hoặc nhỏ, có cấu trúc, có đề tài… nhƣ một truyện kể, bài thơ, một đơn thuốc, một biển chỉ đƣờng”. 193] Theo tác giả, định nghĩa trên có thể dùng chung cho cả thuật ngữ diễn ngôn khi chƣa cần phân biệt hai thuật ngữ này. Nhƣ vậy, các nhà nghiên cứu nói trên có quan niệm rộng về khái niệm văn bản.

Theo đó có thể nhận ra các yếu tố quan trọng trong văn bản, nhƣ: - Văn bản có thể ở dạng nói miệng hoặc ở dạng viết. - Văn bản có thể dài, cũng có thể ngắn. - Cấu trúc của văn bản bao gồm cả cấu trúc hình thức lẫn cấu trúc nghĩa. Quan niệm hẹp về khái niệm văn bản đƣợc thể hiện trong nghĩa 3 nêu ở phía trên.

Theo quan niệm này, văn bản là một dạng thể hiện (bằng chữ viết) của diễn ngôn và diễn ngôn bao gồm văn bản. Đây là một cách hiểu đƣợc dùng phổ biến hiện nay ở các nhà nghiên cứu ngữ dụng học và phân tích diễn ngôn. Họ thƣờng ƣa dùng thuật ngữ diễn ngôn để gọi tên chuỗi những đơn vị ngôn ngữ vừa là sản phẩm vừa là phƣơng tiện của giao tiếp, bao gộp các kiểu loại diễn ngôn: nói và viết (tƣơng tự nhƣ cách dùng tên gọi văn bản ở thời kỳ 13 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] đầu) khi cần thì dùng thuật ngữ văn bản dành cho diễn ngôn viết.