CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ CHI PHÍ, LỢI ÍCH MÔI TRƯỜNG, HIỆU QUẢ KINH TẾ 1.1 Tổng quan về định giá, chi phí sản xuất, phân tích chi phí - lợi ích 1.1 Định giá Trong tài chính, định giá là quá trình ước tính giá trị mà một cái gì đó có. Các thứ thường được định giá là các tài sản hoặc trách nhiệm tài chính. Định giá có thể được thực hiện trên tài sản (ví dụ, các đầu tư trên các chứng khoán thị trường như cổ phiếu, tùy chọn, doanh nghiệp kinh doanh, hoặc tài sản vô hình chẳng hạn như bằng sáng chế và thương hiệu) hoặc trách nhiệm pháp lý (ví dụ, trái phiếu được phát hành bởi một công ty). Xác định giá trị là cần thiết vì nhiều lý do như phân tích đầu tư, lập ngân sách vốn, sáp nhập và mua lại giao dịch, báo cáo tài chính, các sự kiện chịu thuế để xác định đúng trách nhiệm thuế, và trong tranh chấp.
Định giá được thực hiện bằng cách sử dụng một hoặc nhiều loại mô hình: Các mô hình giá trị tuyệt đối xác định giá trị hiện tại của dòng chảy của một tài sản tiền mặt dự kiến trong tương lai. Các loại mô hình này có hai hình thức chung: các mô hình đa giai đoạn như mô hình dòng tiền chiết khấu. Những mô hình này dựa vào toán học hơn là quan sát giá. Các mô hình giá trị tương đối xác định giá trị dựa trên quan sát giá thị trường của tài sản tương tự.
Mô hình tính giá tùy chọn được sử dụng cho một số loại tài sản tài chính. Các tùy chọn mô hình định giá phổ biến nhất là các mô hình Black-Scholes- Merton và mô hình mạng tinh thể. Các thuật ngữ phổ biến đối với giá trị của một tài sản hay trách nhiệm là giá trị thị trường công bằng, giá trị công bằng, giá trị nội tại. Ý nghĩa của các thuật ngữ này khác nhau.
Hơn nữa, giá trị nội tại của một tài sản có thể là ý kiến cá nhân và khác nhau giữa các nhà phân tích. Học viên: Nguyễn Thị Hoa Lớp: CH17KT Luận văn Thạc Sĩ 2 Ngành: Kinh Tế TNTN & MT 1.2 Khái niệm chi phí sản xuất Chi phí sản xuất là số tiền mà một nhà sản xuất hay doanh nghiệp phải chi để mua các yếu tố đầu vào cần thiết cho quá trình sản xuất hàng hóa nhằm mục đích thu lợi nhuận. Trong nền kinh tế hàng hóa, bất cứ một doanh nghiệp nào cũng phải quan tâm đến chi phí sản xuất. Việc giảm chi phí sản xuất đồng nghĩa với việc tăng lợi nhuận.
Tuy nhiên, chi phí sản xuất chỉ là một phần của chi phí sản phẩm. Khi cấu thành giá của một sản phẩm, phải xem xét toàn bộ chi phí, không thể chỉ nhìn thấy chi phí sản xuất. Cấu thành chi phí sản xuất: Chi phí sản xuất có 3 thành phần chính: Nguyên liệu trực tiếp: Lao động trực tiếp: Chi phí sản xuất chung: Trong kinh tế học vi mô, chi phí sản xuất chiếm một vị trí quan trọng và có quan hệ với nhiều vấn đề khác nhau của một doanh nghiệp cũng như của xã hội. Chí phí sản xuất không chỉ là mối quan tâm của doanh nghiệp, của nhà sản xuất mà còn là mối quan tâm của người tiêu dùng và của xã hội.
Giảm chi phí sản xuất làm tăng lợi nhuận của doanh nghiệp, tăng tính cạnh tranh của hàng hóa, đồng thời cũng làm tăng lợi ích cho người tiêu dùng. Chi phí trực tiếp: là những chi phí có thể dễ dàng nhận ra và hạch toán một cách trực tiếp vào quá trình sản xuất ra sản phẩm hay cung cấp dịch vụ. Chi phí trực tiếp là chi phí bắt buộc phải ghi nhận. Chi phí gián tiếp: là những chi phí có liên quan đến quá trình sản xuất, cung cấp dịch vụ.
Các chi phí gián tiếp có thể phân bổ tùy mức độ nhận thức và cách hoạch định của mỗi doanh nghiệp. Học viên: Nguyễn Thị Hoa Lớp: CH17KT Luận văn Thạc Sĩ 3 Ngành: Kinh Tế TNTN & MT 1.3 Phân tích chi phí – lợi ích, xác định giá điện Phương pháp “phân tích chi phí và lợi ích” là một phương pháp phân tích giúp các nhà đầu tư ra quyết định hợp lý về sử dụng và khai thác tài nguyên, quyết định lựa chọn quy mô các dự án đầu tư. Phân tích chi phí – lợi ích là kỹ thuật phân tích kinh tế, so sánh những lợi ích thu được do thực hiện các hoạt động phát triển đem lại với những chi phí và tổn thất do việc thực hiện dự án gây ra, trên cơ sở sử dụng các kết quả phân tích đánh giá thông qua hàng loạt các chỉ tiêu kinh tế: NPV, IRR, B/C. Phân tích kinh tế của dự án đầu tư là so sánh lợi ích được dự án tạo ra với cái giá mà xã hội phải trả để sử dụng tài nguyên có hiệu quả nhất đối với nền kinh tế và toàn xã hội.
Do đó phân tích kinh tế, đặc biệt khi xem xét đến các yếu tố phi kinh tế còn được gọi là phân tích chi phí lợi ích mở rộng. Phân tích kinh tế là phương pháp đang được áp dụng rộng rãi ở nước ta khi đánh giá một dự án đầu tư. Hai phương pháp phân tích kinh tế đang được áp dụng trong tính toán so chọn phương án: Phân tích kinh tế dựa trên các chỉ tiêu kinh tế: Là phân tích kinh tế dựa trên các chỉ tiêu kinh tế - tài chính như NPV, IRR, B/C,… còn được gọi là phân tích hiệu quả kinh tế đơn chiều. Đơn chiều ở đây dùng với ý nghĩa quá trình tính toán và phân tích kinh tế chủ yếu dựa trên các chi phí, thu nhập,… có thể lượng hóa được và quy đổi được ra đơn vị tiền tệ.
Phân tích kinh tế dựa trên các chỉ tiêu kinh tế kết hợp với các chỉ tiêu mở rộng khác: Là phân tích hiệu quả kinh tế dựa trên các chỉ tiêu kinh tế: NPV, IRR, B/C,…kết hợp với các chỉ tiêu mở rộng phản ánh các mục tiêu khác của dự án như sự phù hợp của dự án đối với mục tiêu phát triển kinh tế, sự ảnh hường dây truyền đối với sự phát triển các ngành khác (những cái không định lượng được) cũng như có những cái định lượng được là: sử dụng lao động, tăng thu ngân sách nhà nước… còn gọi là phân tích hiệu Học viên: Nguyễn Thị Hoa Lớp: CH17KT Luận văn Thạc Sĩ 4 Ngành: Kinh Tế TNTN & MT quả kinh tế đa chiều. Kỹ thuật phân tích hiệu quả kinh tế đa chiều thường được áp dụng trong các mô hình đa mục tiêu. Ngoài mục tiêu hiệu quả kinh tế, còn có những mục tiêu khác rất quan trọng đối với dự án thủy lợi – thủy điện như sau: Mục tiêu tăng trưởng nền kinh tế quốc dân. Mục tiêu tăng trưởng kinh tế vùng.
Mục tiêu ổn định và phát triển kinh tế xã hội khu vực. Mục tiêu nâng cao chất lượng cuộc sống cộng đồng trong khu vực ảnh hưởng của dự án. Mục tiêu giữ gìn và bảo vệ môi trường sinh thái. Các mục tiêu trên thường rất khó định lượng chính xác và cũng rất khó quy đổi sang đơn vị tiền tệ.
Do đó người ta thường đưa các chỉ tiêu đại diện cho các mục tiêu như vậy ra ngoài dòng tiền tệ. Sau đó xây dựng cách tính điểm cho mỗi mục tiêu và xây dựng thang trọng số cho các mục tiêu đó để xếp hạng thứ tự ưu tiên các dự án theo mục tiêu riêng biệt, rồi phân tích tổng hợp để lựa chọn dự án có điểm tổng hợp từ tất cả các mục tiêu là cao nhất (PGS.TS Ngô Thị Thanh Vân. Phương pháp phân tích chi phí – lợi ích là phương pháp rất phù hợp với các nước đang phát triển, bởi vì sử dụng và khai thác tài nguyên thiên nhiên, trong đó có tài nguyên nước là biện pháp quan trọng, phổ biến để phát triển kinh tế xã hội tại các nước đó. Bản chất của phương pháp phân tích hiệu ích- chi phí là so sánh chi phí kinh tế cho dự án và hiệu ích của dự án mang lại cho nền kinh tế, có xét đến giá trị thời gian của tiền tệ thông qua tỷ lệ chiết khấu chuẩn (là thông số phản ánh chi phí cơ hội của nguồn vốn trong nền kinh tế).
Hoàng Đình Dũng, 2003) Học viên: Nguyễn Thị Hoa Lớp: CH17KT Luận văn Thạc Sĩ 5 Ngành: Kinh Tế TNTN & MT Chi phí kinh tế là toàn bộ chi phí cho chuẩn bị, tiến hành đầu tư và vận hành công trình. Chi phí này không bao gồm các khoản chuyển giao nội bộ như thuế, các chi phí tài chính. Hiệu ích kinh tế bao gồm giá trị kinh tế của năng lượng nhà máy cấp cho hệ thống điện và các hiệu ích khác của công trình. Trong quá trình phân tích lợi ích - chi phí cần lưu ý: Cần kể đến những yếu tố quan trọng nhất đối với một dự án như: năng lực sản xuất của dự án, số lượng lao động mà dự án huy động được, số tiền vốn cần huy động để đầu tư, … Chú ý tới tính đối xứng tương đối của chi phí và lợi ích: Tức là khi một lợi ích bị bỏ qua thì đó chính là chi phí của dự án và ngược lại nếu tránh được một lợi ích.
Do đó phải chú ý đến khía cạnh lợi ích và chi phí của bất cứ hành động nào. Nên tiến hành phân tích lợi ích- chi phí với cả hai trường hợp: có dự án và không có dự án, sau đó mới so sánh các loại hoặc quy mô mỗi phương án của dự án với nhau. Mọi giả thiết phải đưa ra một cách rõ ràng, có lô gic và phải được áp dụng thống nhất trong quá trình phân tích mọi phương án của dự án. Khi không sử dụng được giá cả trực tiếp của thị trường thì có thể sử dụng giá cả tương đương để phân tích.
Phương pháp phân tích kinh tế tài chính với kỹ thuật phân tích lợi ích – chi phí được quốc tế, các ngân hàng và tổ chức tài chính công nhận. Do đó đối với một dự án đầu tư quốc tế nhất thiết phải sử dụng kỹ thuật và phương pháp phân tích này. Khi so sánh lựa chọn phương án cần chú ý đến tính chất đầu tư của các phương án, chẳng hạn như: dự án độc lập hay không độc lập, có nguồn tài chính cố định hay không cố định.