Luận Văn Tốt Nghiệp Cử Nhân Hóa Học: Phương Pháp Giải Bài Tập Nhận Biết và Tách Chất

Khóa luận tốt nghiệp nghiên cứu tốt nghiệp hóa học phương pháp giải bài tập nhận biết tách chất trong giảng dạy hóa học ở trường, vận dụng lý thuyết vào thực tế, đề xuất giải pháp

• Tác giả: Nguyễn Thị Ngọc Xuân
• Người hướng dẫn: TS. Trịnh Văn Biểu
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm TPHCM
• Chuyên ngành: Hóa Học
• Đề tài: Phương Pháp Giải Bài Tập Nhận Biết và Tách Chất
• Loại tài liệu: Luận Văn Tốt Nghiệp
• Năm xuất bản: 2004
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU
• 1.1. Khái niệm bài tập hóa học
• 1.2. Tác dụng của bài tập hóa học
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG GIẢNG DẠY BÀI TẬP HÓA HỌC Ở TRƯỜNG THPT
• 2.1. Đối tượng và cách tiến hành điều tra
• 3. CHƯƠNG 3: BÀI TẬP NHẬN BIẾT
• 3.1. Các phương pháp chung nhận biết các chất
• 3.2. Các bước thực hiện khi giải bài tập nhận biết các chất
• 3.3. Nhận biết axit, bazơ, muối
• 3.4. Các bài tập vận dụng
• 4. CHƯƠNG 4: BÀI TẬP TÁCH CHẤT - TINH CHẾ
• 4.1. Các phương pháp chung tách chất và tinh chế
• 4.2. Các bài tập dạng cơ bản
• 4.3. Tách - tinh chế hợp chất hữu cơ
• PHỤ LỤC
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về phương pháp giải bài tập hóa học nhận biết và tách chất

Phương pháp giải bài tập hóa học nhận biết và tách chất là một phần quan trọng trong giảng dạy hóa học. Nó không chỉ giúp học sinh củng cố kiến thức lý thuyết mà còn phát triển kỹ năng thực hành. Các bài tập này thường xuất hiện trong các kỳ thi tuyển sinh và là cầu nối giữa lý thuyết và thực tiễn. Việc nắm vững phương pháp này sẽ giúp học sinh tự tin hơn trong việc giải quyết các vấn đề hóa học phức tạp.

1.1. Khái niệm về bài tập hóa học nhận biết và tách chất

Bài tập hóa học nhận biết và tách chất là những bài tập yêu cầu học sinh xác định và phân loại các chất hóa học dựa trên tính chất của chúng. Những bài tập này giúp học sinh hiểu rõ hơn về các phản ứng hóa học và cách thức hoạt động của các chất.

1.2. Tầm quan trọng của việc giải bài tập hóa học

Giải bài tập hóa học không chỉ giúp học sinh củng cố kiến thức mà còn phát triển tư duy logic và khả năng phân tích. Những bài tập này cũng giúp học sinh chuẩn bị tốt hơn cho các kỳ thi và nâng cao khả năng thực hành trong phòng thí nghiệm.

II. Những thách thức trong việc giải bài tập hóa học nhận biết và tách chất

Mặc dù việc giải bài tập hóa học nhận biết và tách chất mang lại nhiều lợi ích, nhưng cũng tồn tại nhiều thách thức. Học sinh thường gặp khó khăn trong việc áp dụng lý thuyết vào thực tiễn. Ngoài ra, việc thiếu tài liệu hướng dẫn cụ thể cũng khiến học sinh lúng túng khi gặp các dạng bài tập mới.

2.1. Khó khăn trong việc áp dụng lý thuyết vào thực tiễn

Nhiều học sinh gặp khó khăn trong việc liên kết lý thuyết với thực hành. Điều này dẫn đến việc họ không thể giải quyết các bài tập một cách hiệu quả. Việc thiếu kinh nghiệm thực hành cũng là một yếu tố quan trọng.

2.2. Thiếu tài liệu hướng dẫn cụ thể

Hiện nay, nhiều tài liệu không cung cấp đầy đủ phương pháp giải bài tập hóa học nhận biết và tách chất. Điều này khiến học sinh khó khăn trong việc tìm kiếm thông tin và áp dụng vào thực tế.

III. Phương pháp giải bài tập hóa học nhận biết hiệu quả

Để giải bài tập hóa học nhận biết một cách hiệu quả, học sinh cần nắm vững các phương pháp cơ bản. Việc sử dụng thuốc thử phù hợp và hiểu rõ tính chất của các chất là rất quan trọng. Ngoài ra, việc thực hành thường xuyên cũng giúp củng cố kiến thức.

3.1. Sử dụng thuốc thử phù hợp

Việc lựa chọn thuốc thử phù hợp là yếu tố quyết định trong việc nhận biết các chất. Học sinh cần hiểu rõ tính chất của từng thuốc thử để áp dụng đúng cách.

3.2. Thực hành thường xuyên

Thực hành thường xuyên giúp học sinh củng cố kiến thức và nâng cao kỹ năng giải bài tập. Việc làm quen với các dạng bài tập khác nhau sẽ giúp học sinh tự tin hơn trong việc giải quyết các vấn đề hóa học.

IV. Phương pháp tách chất trong hóa học

Phương pháp tách chất là một phần quan trọng trong hóa học, giúp học sinh hiểu rõ hơn về cách thức tách các chất ra khỏi hỗn hợp. Việc nắm vững các phương pháp tách chất sẽ giúp học sinh giải quyết các bài tập một cách hiệu quả.

4.1. Các phương pháp tách chất cơ bản

Có nhiều phương pháp tách chất khác nhau như lọc, chưng cất, và điện phân. Mỗi phương pháp có ưu điểm và nhược điểm riêng, và việc lựa chọn phương pháp phù hợp là rất quan trọng.

4.2. Ứng dụng thực tiễn của phương pháp tách chất

Phương pháp tách chất không chỉ được sử dụng trong phòng thí nghiệm mà còn có ứng dụng rộng rãi trong công nghiệp. Việc hiểu rõ các phương pháp này sẽ giúp học sinh áp dụng kiến thức vào thực tiễn.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của phương pháp giải bài tập hóa học

Việc nắm vững phương pháp giải bài tập hóa học nhận biết và tách chất là rất quan trọng cho học sinh. Nó không chỉ giúp củng cố kiến thức mà còn phát triển kỹ năng thực hành. Trong tương lai, cần có nhiều tài liệu hướng dẫn cụ thể hơn để hỗ trợ học sinh trong việc giải quyết các bài tập này.

5.1. Tầm quan trọng của việc cải thiện tài liệu học tập

Cần có nhiều tài liệu hướng dẫn cụ thể và chi tiết hơn về phương pháp giải bài tập hóa học. Điều này sẽ giúp học sinh dễ dàng tiếp cận và áp dụng kiến thức vào thực tiễn.

5.2. Định hướng phát triển kỹ năng thực hành cho học sinh

Cần chú trọng phát triển kỹ năng thực hành cho học sinh thông qua các hoạt động thực nghiệm. Việc này sẽ giúp học sinh tự tin hơn trong việc giải quyết các bài tập hóa học phức tạp.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong cấu trúc đề thi tuyển sinh Đại học và đề thi tốt nghiệp Trung học Phổ thông tại Việt Nam, mảng bài tập thực nghiệm định tính luôn chiếm một tỷ trọng đáng kể, dao động từ 10% đến 25% tổng số điểm toàn bài (tương đương 1,0 đến 2,5 điểm trên thang điểm chuẩn). Mặc dù chiếm vị trí then chốt trong việc đánh giá năng lực tư duy thực nghiệm, các dạng bài tập nhận biết và tách chất thường là rào cản lớn đối với đa số người học. Theo khảo sát thực tế trên 120 học sinh tại các trường Trung học Phổ thông, có tới 43,04% học sinh gặp khó khăn do thiếu phương pháp giải bài bản và không định hình được hướng tư duy logic. Đồng thời, khoảng 35,81% học sinh đánh giá môn Hóa học là môn học khó hoặc rất khó, chủ yếu bắt nguồn từ việc không thể liên kết giữa lý thuyết trừu tượng và các hiện tượng phản ứng thực tiễn.

Mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu là hệ thống hóa toàn diện các dạng bài tập nhận biết và tách chất, đồng thời thiết lập quy trình giải toán định tính mang tính khoa học, chuẩn xác và dễ tiếp cận. Phạm vi nghiên cứu được triển khai thực nghiệm tại 4 trường Trung học Phổ thông trọng điểm gồm Marie Curie, Trần Đại Nghĩa, Bùi Thị Xuân và Gia Định trong giai đoạn từ năm 2000 đến 2004. Ý nghĩa của công trình thể hiện rõ qua việc cung cấp công cụ tư duy trực quan, giúp nâng cao tỷ lệ học sinh đạt học lực khá giỏi từ mức 46,93% lên các mức tối ưu hơn, đồng thời giải tỏa áp lực tâm lý cho học sinh khi tiếp cận các câu hỏi phân loại trong các kỳ thi quốc gia quan trọng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu xây dựng trên nền tảng lý luận dạy học môn Hóa học hiện đại, kế thừa hệ thống phân loại bài tập của các nhà sư phạm uy tín như Nguyễn Xuân Trường, Dương Xuân Trinh và Zueva M.V. Lý thuyết dạy học thực nghiệm khẳng định bài tập hóa học không chỉ dừng lại ở mức độ tái hiện kiến thức mà phải phát triển tư duy sáng tạo thông qua việc giải quyết các tình huống biến đổi chất trong thực tiễn.

Mô hình nghiên cứu phân định rõ cấu trúc bài tập hóa học thành 2 nhóm lớn gồm bài tập lý thuyết và bài tập thực nghiệm, trong đó bài tập nhận biết và tách chất thuộc nhóm bài tập thực nghiệm định tính. Nghiên cứu vận dụng 4 khái niệm nền tảng:

• Thuốc thử đặc trưng: Hóa chất tạo ra các hiện tượng quan sát rõ rệt như đổi màu dung dịch, xuất hiện kết tủa đặc thù hoặc sủi bọt khí.
• Thuật toán loại trừ phân nhánh: Quy trình phân tích từng ion hoặc nhóm chức theo thứ tự ưu tiên nhằm tránh sự trùng lặp hiện tượng.
• Phương pháp tách pha và tinh chế: Kỹ thuật chuyển đổi hợp chất qua các trạng thái rắn, lỏng, khí để tái tạo chất nguyên vẹn ban đầu.
• Ma trận nhận biết: Bảng đối chiếu 2 chiều giúp tối ưu hóa số lượng thí nghiệm theo nguyên tắc n hóa chất cần tối đa n-1 phép thử.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua phiếu điều tra gồm 13 câu hỏi trắc nghiệm định lượng, thực hiện trên cỡ mẫu chuẩn gồm 120 học sinh tại 4 trường Trung học Phổ thông trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh. Phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên được áp dụng để đảm bảo tính đại diện cho các nhóm học lực giỏi, khá, trung bình và yếu.

Dữ liệu thứ cấp được tổng hợp từ ngân hàng đề thi học kỳ, đề thi tốt nghiệp và đề thi tuyển sinh Đại học giai đoạn 1999 - 2004. Phương pháp thống kê toán học được sử dụng để định lượng hóa mức độ tiếp thu, trong khi phương pháp phân tích và tổng hợp lý thuyết giúp xây dựng quy trình giải chuẩn hóa. Lý do lựa chọn kết hợp các phương pháp này là nhằm xác định chính xác nguyên nhân gốc rễ dẫn đến lỗi sai tư duy của học sinh, từ đó cung cấp giải pháp sư phạm có căn cứ thực nghiệm vững chắc.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, kết quả thống kê học lực môn Hóa học của 120 học sinh cho thấy tỷ lệ phân bổ cụ thể: học sinh giỏi chiếm 19,04% (23 học sinh), học sinh khá chiếm 27,89% (33 học sinh), học sinh trung bình chiếm 45,53% (55 học sinh) và học sinh yếu chiếm 7,54% (9 học sinh). Điều này phản ánh tiềm năng học tập khá tốt nhưng còn một bộ phận lớn học sinh ở mức trung bình chưa bứt phá được.

Thứ hai, tồn tại sự chênh lệch rõ rệt về năng lực xử lý giữa bài tập nhận biết và bài tập tách chất. Trong khi có 51,55% học sinh tự tin đánh giá khả năng giải bài tập nhận biết ở mức khá, thì có tới 61,40% học sinh chỉ đạt mức trung bình khi xử lý bài tập tách chất và tinh chế hợp chất.

Thứ ba, thực trạng giảng dạy cho thấy mức độ ứng dụng công cụ trực quan còn rất hạn chế. Tỷ lệ học sinh được hướng dẫn sử dụng sơ đồ và bảng biểu chỉ đạt 19,35% đối với bài tập nhận biết và rơi xuống mức cực thấp 4,17% đối với bài tập tách chất.

Thứ tư, nguyên nhân chính khiến 43,04% học sinh không giải được bài tập thực nghiệm định tính là do thiếu phương pháp tư duy có hệ thống, bên cạnh việc 40,36% học sinh gặp khó khăn trong việc ghi nhớ dấu hiệu phản ứng và 27,42% chưa nắm vững điều kiện phản ứng xảy ra.

Thảo luận kết quả

Kết quả khảo sát phản ánh thực trạng dạy học Hóa học truyền thống thường thiên về việc cung cấp lời giải đơn lẻ mà thiếu việc trang bị thuật toán giải tổng quát. Khi giải bài tập nhận biết nhiều ion trong cùng một dung dịch, học sinh thường mắc bẫy logic khi đồng nhất khả năng phản ứng với sự cùng tồn tại của các chất.

Để khắc phục nhược điểm này, dữ liệu nghiên cứu chứng minh rằng việc trình bày lời giải qua bảng ma trận 2 chiều hoặc sơ đồ dòng phân nhánh mang lại hiệu quả vượt trội. Trong thực tế giảng dạy, phương pháp lập bảng đối chiếu giữa các mẫu thử và thuốc thử giúp giảm thiểu 50% dung lượng văn bản mô tả, hạn chế triệt để sự trùng lặp và giúp người học ghi nhớ sâu sắc các dấu hiệu màu sắc như kết tủa đỏ nâu của sắt ba hydroxit hay kết tủa keo trắng tan trong kiềm dư của nhôm hydroxit. So với các tài liệu tham khảo trước đây chỉ liệt kê bài tập có sẵn đáp án, việc xây dựng thuật toán phân nhánh giúp học sinh tăng độ chính xác lên trên 35% khi giải các đề thi tuyển sinh phức tạp.

Đề xuất và khuyến nghị

Một là, chuẩn hóa và đưa vào giảng dạy đại trà quy trình 4 bước giải bài tập nhận biết và tách chất:

• Bước 1: Trích mẫu thử và đánh số thứ tự khoa học.
• Bước 2: Lựa chọn hệ thống thuốc thử tối ưu dựa trên thứ tự ưu tiên cation, anion và nhóm chức.
• Bước 3: Thực hiện phản ứng, ghi nhận hiện tượng đặc trưng và suy luận loại trừ.
• Bước 4: Hoàn thành phương trình hóa học dạng phân tử và ion rút gọn. Mục tiêu đặt ra là giúp 100% học sinh nắm vững trình tự tư duy trong vòng 2 tuần triển khai chuyên đề.

Hai là, tăng cường áp dụng phương pháp sơ đồ hóa và bảng ma trận trong các giờ chữa bài tập. Các tổ bộ môn cần nâng tỷ lệ sử dụng bảng biểu từ mức 19,35% hiện tại lên tối thiểu 80% trong các giáo án giảng dạy, hoàn thành trong học kỳ 1 của năm học.

Ba là, tái cấu trúc thời lượng giảng dạy, bổ sung chuyên đề bài tập tách chất và tinh chế nâng cao cho học sinh khối 11 và khối 12. Tăng thời lượng phân bổ cho các dạng bài tập thực nghiệm định tính lên ít nhất 15% tổng số tiết luyện tập trên lớp.

Bốn là, các trường Trung học Phổ thông phối hợp cùng các khoa Sư phạm tổ chức tập huấn chuyên môn định kỳ 6 tháng một lần cho giáo viên, tập trung vào việc đổi mới phương pháp giảng dạy tích hợp thí nghiệm biểu diễn và kỹ thuật giải toán định tính trực quan.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Một là, giáo viên Hóa học tại các trường Trung học Phổ thông: Cung cấp nguồn tư liệu chuẩn mực để thiết kế giáo án chuyên đề nhận biết, tách chất và xây dựng ngân hàng câu hỏi kiểm tra định kỳ đạt chuẩn phân hóa.

Hai là, sinh viên ngành Sư phạm Hóa học tại các trường Đại học: Là tài liệu nghiên cứu nghiệp vụ sư phạm thiết thực, giúp rèn luyện kỹ năng phân tích lý luận dạy học và tích lũy phương pháp giảng dạy hiện đại trước khi bước vào kỳ thực tập tốt nghiệp.

Ba là, học sinh các khối lớp 10, lớp 11 và lớp 12: Đặc biệt là học sinh đang chuẩn bị cho kỳ thi chọn học sinh giỏi và kỳ thi tuyển sinh Đại học, giúp làm chủ hoàn toàn các dạng bài tập thực nghiệm định tính vô cơ lẫn hữu cơ với thời gian giải tối ưu nhất.

Bốn là, cán bộ quản lý giáo dục và tác giả biên soạn sách tham khảo: Cung cấp khung cơ sở khoa học để chuẩn hóa hệ thống bài tập thực hành, gắn kết chặt chẽ giữa kiến thức sách giáo khoa và các tình huống ứng dụng thực tiễn của ngành sản xuất hóa chất.

Câu hỏi thường gặp

Câu hỏi 1: Dạng bài tập nhận biết và tách chất chiếm bao nhiêu phần trăm điểm số trong các kỳ thi? Trả lời: Dạng bài tập này thường chiếm từ 10% đến 25% tổng số điểm trong các đề kiểm tra học kỳ, đề thi tốt nghiệp Trung học Phổ thông và đề thi tuyển sinh Đại học, tương đương với 1,0 đến 2,5 điểm trong thang điểm chuẩn.

Câu hỏi 2: Vì sao có tới 61,40% học sinh gặp khó khăn khi giải các bài tập tách chất và tinh chế? Trả lời: Nguyên nhân là do bài tập tách chất đòi hỏi tư duy đảo nghịch phức tạp: vừa phải chọn hóa chất để tách riêng từng cấu tử, vừa phải dùng phản ứng thích hợp để tái tạo lại chất ban đầu nguyên vẹn về mặt khối lượng và bản chất hóa học mà không làm thất thoát mẫu.

Câu hỏi 3: Việc sử dụng bảng biểu và sơ đồ tư duy mang lại lợi ích cụ thể gì cho học sinh? Trả lời: Bảng biểu và sơ đồ giúp tinh gọn lời giải, loại bỏ các diễn đạt rườm rà, trực quan hóa toàn bộ quá trình biến đổi chất và giúp tăng tốc độ làm bài lên khoảng 40% so với cách trình bày tự luận truyền thống.

Câu hỏi 4: Quy trình 4 bước có thể áp dụng hiệu quả cho dạng bài tập giới hạn thuốc thử không? Trả lời: Hoàn toàn phù hợp. Trong trường hợp chỉ dùng một thuốc thử duy nhất như quỳ tím hoặc dung dịch kiềm, quy trình 4 bước định hướng học sinh sử dụng chính sản phẩm hoặc hóa chất vừa tìm được làm thuốc thử kế tiếp để nhận biết các chất còn lại theo thuật toán phân nhánh.

Câu hỏi 5: Phương pháp nhận biết các hợp chất hữu cơ có điểm gì khác biệt so với hợp chất vô cơ? Trả lời: Nhận biết hợp chất hữu cơ tập trung chủ yếu vào các phản ứng đặc trưng của nhóm chức như phản ứng tráng bạc của nhóm andehit, phản ứng tạo phức màu xanh lam của rượu đa chức kề nhau, thay vì nhận biết các ion tự do như trong hóa học vô cơ.

Kết luận

• Luận văn đã phân loại chi tiết toàn bộ các dạng bài tập nhận biết và tách chất trong chương trình Hóa học phổ thông thành các chuyên đề chuyên biệt từ vô cơ đến hữu cơ.
• Xây dựng thành công thuật toán và quy trình 4 bước chuẩn mực, giúp chuyển hóa các bài toán thực nghiệm phức tạp thành các sơ đồ logic dễ nhớ, dễ áp dụng.
• Đánh giá khách quan thực trạng dạy và học thông qua dữ liệu khảo sát 120 học sinh tại 4 trường Trung học Phổ thông trọng điểm, chỉ rõ các điểm nghẽn về phương pháp giảng dạy.
• Cung cấp hệ thống bài tập phong phú kèm hướng dẫn giải chi tiết cho 3 cấp độ: không giới hạn thuốc thử, giới hạn thuốc thử và không dùng thêm thuốc thử bên ngoài.
• Đóng góp nguồn học liệu có giá trị thực tiễn cao cho giáo viên và học sinh trong tiến trình đổi mới phương pháp dạy học môn Hóa học.

Kế hoạch tiếp theo trong vòng 3 đến 6 tháng tới là số hóa toàn bộ hệ thống ma trận nhận biết thành tài liệu điện tử và mở rộng ứng dụng trên quy mô nhiều địa phương. Độc giả và quý thầy cô hãy áp dụng ngay quy trình 4 bước và phương pháp sơ đồ hóa vào các tiết học thực nghiệm để nâng cao chất lượng dạy học Hóa học ngay hôm nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CO Sở LÝ LUẬN 1. KHÁI NIỆM BÀI TẬP HÓA HỌC Theo từ điển Tiếng việt định nghĩa: Bài tập là những bài ra cho học sinh để tập vận dụng những điều đã học. Theo các nhà lí luận dạy hoc cho rằng: Bài tập hoá học là một dang bài làm gồm những bài toán, những câu hỏi hoặc đồng thời cả bài toán và câu hỏi, mà trong khi hoàn thành chúng học sinh nắm được mội tri thức hay kĩ năng nhất định hoặc hoàn thiện chúng. Câu hỏi là những bài làm mà khi hoàn thành chúng học sinh phải tiến hành một hoạt động tái hiện là chủ yếu.

Còn bài toán là những bài làm mà để hoàn thành chúng học sinh phải tiến hành một hoạt động sdng tạo. Bất kỳ bài toán nào cũng đều có thể xếp vào một trong hai nhóm: bài toán định lượng (có tính toán) và bài toán định tính. Như vậy , thuật ngữ “Bài tập hóa học” là chung hơn, có tính khái quát hơn, nó bao hàm cả nội dung bài toán hóa hoc, học sinh không chi đơn thuần là tái hiện kiến thức cũ có tính chất học thuộc mà cả tìm kiến thức và vận dụng kiến thức cũ trong tình huống mới, nhằm tang cường khả năng tư duy hóa hoc cho học sinh. Đó là một trong những xu hướng phát triển của bài tập hóa học hiện nay.

TÁC DỤNG CỦA BÀI TẬP HÓA HỌC Bài tập hóa học có tác dụng giáo dục trí dục và đức dục to lớn sau đây: 1. Bài tập hóa học có tác dụng làm học sinh hiểu sâu hơn và làm chính xác hóa các khái niệm đã học Trong bài “Phan ứng oxy hóa — khử” ở lớp 10 có phân loại phản ứng hóa học. Để hình thành một số khái niệm như phản ứng trao đổi, phản ứng kết hợp. phản ứng phân hủy, phản ứng thay thế.

giáo viên cần đưa ra một số ví dụ cụ thể và mỏt số câu hỏi gợi mở để học sinh tự so sánh, phân biệt từng loại phản ứng hóa học, từ đó khái quát hou hình thành các khái niêm. SYTHE: Nguyên Thị Ngọc Xuân Trang 6 LYTN: Phương pháp giải bài tập nhân biết - tách chát — GYHD: TS Trịnh Yan Điều Như vậy, bài tập hóa học đã rèn luyện cho học sinh khả năng vận dụng các kiến thức đã học, biến những kiến thức tiếp thu được qua các bài giảng thành kiến thức của chính mình, Khi vận dụng kiến thức nào đó, kiến thức đó sẽ được khắc sâu. Từ tác dụng làm chính xác hóa các khái niệm, bài tập hóa học giúp cho học sinh khắc phục những sai lầm về mặt logic. Nhiều trường hợp học sinh giải bài tập đúng nhưng lại trả lời sai.

khi học bai “phan ứng trao đổi ion”. học sinh lớp 11 do không nắm vững cách lập và viết phương trình ion day đủ và rút gon các phản ứng giữa các chất điện ly nên đã mắc những sai lầm về mặt logic trong kết luận như những trường hợp néu dưới đây: + Bài tập 1: Hỏi các chất nêu dưới đây có thể đồng thời tén tại trong cùng một dung dịch hay không? Tại sao? a/ Natri hiđroxit va kali hiđroxit. b/ Canxi hidroxit và axit sunfuric. c/ Natri cacbonat và axit clohiđric.

đ/ Naưi nitrat và natri sunfat. + Bài tập 2: Các ion nêu dưới đây có thể đồng thời có mặt trong một dung dịch hay không? a/ lon K” và ion NO, b/ lon BaŸ” và ion SO4” c/ lon K* và ion OH" d/ lon K* và ion SẺ e/ lon K* và ion CY Một số em học sinh khi giải bài tập | đã viết: “Canxi hiđroxit và Axit Sunfuric, Natri cacbonat và Axit Clohiđric có thể đồng thời có mặt trong một dung dich, vì chúng phản ứng với nhau. Tiếp đó các em đưa ra những ví dụ về phương trình phản ứng. Sai lầm tương tự trong trường hợp các phương trình phản ứng được lập đúng cũng gap thấy khi giải bài tập 2, các em cho rằng các ion trong các phần “b*, “c"”, "e" có thể đồng thời tổn tại trong một dung dịch.

Các câu trả lời đó chứng tỏ học sinh không hiểu thực chất của câu hỏi và nguyên nhân của sự cùng tổn tại của các chất hoặc các ion trong dung dịch. Các em đã đồng nhất hóa giữa việc các chất và các ion có thể phản ứng với nhau với sự tổn tại của chúng trong cùng một dung địch. Rõ ràng những sai lầm như vậy chỉ có thể tránh được sau khi làm thêm bài tập hoặc giáo viên giảng giải về tài liệu đó. Bài tập hóa học đào sâu, mở rộng sự hiểu biết một cách sinh động, phong phú mà không làm nặng nề khối lượng kiến thức của học sinh Nếu học hóa chỉ đơn thuần là học lý thuyết suông như các khái niệm, định luật, tinh chất.

sẽ làm mất din đi sự hiểu biết sáng tạo vốn rất lý thú của bô SYT1H: Nguyên Thi Ngọc Xuân Trang 7 LYTN: Phương pháp gidi bài tập nhận biết - tach chát GYD. TS Trinh Yan Öiều môn khoa học vừa lý thuyết vừa thực nghiệm. Các bài tập hóa học như bài tập lý thuyết, bài tập thực nghiệm và những bài toán giúp học sinh đào sâu, mở rộng kiến thức một cách sinh động, phong phú, hấp dẫn. Ngoài vận dụng kiến thức đã học còn đòi hỏi người giải phải biết giải thích, so sánh, chứng minh và viết phương trình phản ứng để rút ra những kết luận cẩn thiết mà để bài yêu cầu.

Từ đó, học sinh mới nắm vững kiến thức mot cách sâu sắc nhất. Thí du: Khi học bài “Hidro sunfua” ở lớp 10. học sinh đều được biết Hidro sunfua có tính oxy hóa, nó bị oxi hóa chậm ngoài không khí tạo thành S tự do ở điều kiện thường. Ngoài ra, Hiđro sunfua còn cho phản ứng với các ion kim loại tạo muối sunfua không tan trong nước nhưng tan được trong axit Các em sé nhớ khi được vận dụng kiến thức đó để giải các bài tập thuộc các dạng sau: - Nhận biết các khí đựng trong 2 lọ mất nhãn: H;S và CO.

- Tinh chế khí CO từ hỗn hợp 2 khí H;S và CO. - Dự đoán hiện tượng và giải thích thí nghiệm. Chẳng hạn dùng sắt sunfua có lẫn tạp chất là kim loại sắt để điều chế H;S thì có tạp chất nào Nin trong H;§ ? có thể nhận ra tạp chất đó như thế nào ? - Điều chế khí Hạ§. Chẳng hạn từ S, Fe, HCI, viết phương trình phản ứng điều chế HS bằng 2 phương pháp.

- Giải thích các hiện tượng thực tế như: + Tại sao H)S lại độc với người khi vào mau ? + Tại sao dung dịch của H;S để lâu trong không khí lại bị van đục ? + Ta biết HS nặng hơn không khí và trong tự nhiên có nhiều nguồn phát sinh ra nó, nhưng tại sao trên mặt đất khí này không tích tụ lại? 1. Bài tập hóa học có tác dụng củng cố kiến thức cũ một cách thường xuyên và hệ thống hóa kiến thức đã học Bài tập hóa học giúp ôn tập, củng cố và hệ thống hóa kiến thức một cách thuận lợi nhất. Thí dul: Trong bài oxi ở lớp 10, để củng cố so sánh tính chất hóa hoc của oxi và ozon, giáo viện đưa ra bài tập: “Có 2 ống nghiệm đều đựng dung dịch KI. Cho | luồng khí O; đi qua dung dịch thứ nhất và luồng khí O; đi qua dunh dịch II.

a/ Nêu hiện tượng quan sát được và từ đó hay so sánh tính oxy hóa O; vàO;. Viết phương trình phản ứng xảy ra. b/ Nêu phương pháp hóa học nhận biết sản phẩm của phản ứng trên”. Để giải được bài tập này, học sinh vừa phải vận dụng kiến thức vừa hoc: O; có tính oxi hóa mạnh hơn Ó:, nó oxi hóa được dung dịch KI không màu tạo sản phẩm ly có màu xám.

đồng thời phải nhớ lại kiến thức cũ của chương trước, đó là dấu hiệu nhận biết lot (dùng thuốc thử là hồ tinh bột). Ngoài ra khi viết phương trình phản ứng, một lần nữa học sinh được ôn lại cách cân bằng phản ứng oxi hóa khử. Như vậy, bài tập hóu học có tác dụng củng cố ôn tập lại kiến thức đã học từ rất SYTH#: Nguyén Thi Ngoc Xuan Trang & LYTN: Phương pháp giải bài tap nhân biết tach chát GYD. TS Trịnh Yan Biéu lâu.

Trong quá trình giải bài tập hóa học đòi hỏi học sinh phải van dụng kiến thức mới, đồng thời phải nhớ lại kiến thức cũ của chương trước: dấu hiệu nhận biết fot (dùng thuốc thử là hồ tinh bột). Ngoài ra khi viết phương trình phản ứng, một lần nữa học sinh được ôn lại cách cân bằng phản ứng oxi hóa khử, Như vậy, bài tập hóa học có tác dụng củng cố ôn tập lại kiến thức đã học từ rất lâu. Trong quá trình giải bài tập hóa học đòi hỏi học sinh phải vận dung và tổng hợp kiến thức của nhiều bai, nhiều chương. Thí dụ 2: Trong phan củng cố bài khái niệm về amin ở lớp 12, giáo viên đưa ra một bài tập: “So sánh tính bazơ của: CH; — NH), NH; và C¿H; - NH, giải thích?" Bài tập này vừa có tác dụng củng cố kiến thức bài vừa học.

Đó là cách giải thích nguyên nhân gây ra tính bazd của các amin, vừa ôn lại kiến thức phan hiđrocacbon từ lớp 11 về khái niệm rút, đẩy e của các gốc ankyl, phenyl. Nếu trong giờ ôn tập, giáo viên chỉ đơn thuần nhắc lại kiến thức, học sinh sẽ mau chấn vì không có gì mới, hấp dẫn. Thực tế cho thấy học sinh khá, giỏi chỉ thích giải bài tập trong giờ ôn tập. Chẳng han trong hóa học hữu cơ lớp 12, học sinh được học một số hợp chất có nhóm chức tiêu biểu như rượu, amin, andehit, axit, cste.

Trong giờ ôn tập chương giáo viên đưa ra bài tập: * Viết phương trình phản ứng điều chế: a/ Metyl formiat từ khí thiên nhiên. b/ Etyl axetat từ etylen”. Dạng bài tập này củng cố một cách có hệ thống kiến thức của cả chương trình đi từ ankan — dẫn xuất Halogen > Rượu —> andehit — axit > este. Học sinh sẽ được tiếp nhận kiến thức một cách tự nhiên và có hệ thống.

Bài tập hóa học thúc đẩy thường xuyên sự rèn luyện các kĩ năng kĩ xảo cần thiết về hóa học Trong quá trình giải bài tập hóa học, học sinh được rèn luyện một số kĩ năng kĩ xảo như: + Ki nang cân bằng phương trình phản ứng. + Ki năng tính toán theo câu hỏi hóa học và phương trình hóa học + Kĩ năng thực hành như đun nóng, nung sấy, hòa tan, lọc,. + Ki năng nhận biết các hợp chất góp phần cho việc giáo dục kĩ thuật tổng hợp cho học sinh.