Nâng cao chất lượng giảng dạy môn hóa học THPT qua thiết kế thiết bị dạy học và học liệu

Chuyên khảo giáo dục phân tích Skkn thiết kế thiết bị dạy học và học liệu học tập nhằm nâng cao chất lượng giảng dạy học tập môn, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng

• Tác giả: Hồ Thị Lê
• Trường học: Trường THPT Quỳnh Lưu
• Chuyên ngành: Hóa học
• Đề tài: Thiết Kế Thiết Bị Dạy Học Và Học Liệu Học Tập Nhằm Nâng Cao Chất Lượng Giảng Dạy, Học Tập Môn Hóa Học THPT
• Loại tài liệu: skkn
• Năm xuất bản: 2021 – 2022
• Địa điểm: Nghệ An

Mục lục chi tiết

• 1. PHẦN 1: ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1.1. Lí do chọn đề tài
• 1.2. Đóng góp của đề tài
• 1.3. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.4. Phương pháp nghiên cứu
• 1.5. Kế hoạch nghiên cứu
• 2. PHẦN 2: NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
• 2.1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THIẾT BỊ DẠY HỌC VÀ HỌC LIỆU
• 2.1.1. Khái niệm thiết bị dạy học và học liệu
• 2.1.2. Phân loại thiết bị dạy học và học liệu
• 2.1.3. Vai trò thiết bị dạy học và học liệu
• 2.2. CƠ SỞ THỰC TIỄN
• 2.2.1. Thực trạng sử dụng các thiết bị dạy học và học liệu trong dạy học môn Hoá học ở trường THPT nơi tôi công tác
• 2.2.2. Thuận lợi và khó khăn trong việc áp dụng đề tài
• 2.3. GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ: THIẾT KẾ MỘT SỐ THIẾT BỊ DẠY HỌC VÀ HỌC LIỆU HỌC TẬP MÔN HOÁ HỌC THPT
• 2.3.1. Thiết kế chế tạo một số thiết bị dạy học và học liệu cho một bài cụ thể
• 2.3.1.1. Sản xuất giấy quỳ tím từ một số loại hoa quả củ
• 2.3.1.2. Thiết kế bộ thẻ bài cho trò chơi “Thủ lĩnh thẻ bài”
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Thiết kế thiết bị dạy học hóa học THPT Tổng quan

Đề tài nghiên cứu tập trung vào thiết kế thiết bị dạy học và học liệu nhằm nâng cao chất lượng giảng dạy và học tập môn hóa học THPT. Nghiên cứu dựa trên thực trạng hiện nay, nhiều giờ học còn mang tính chất truyền đạt kiến thức, ít tạo hứng thú và kích thích năng lực khám phá, sáng tạo của học sinh. Giáo dục hóa học THPT cần đổi mới, phương pháp dạy học cần tích cực hơn. Thiết bị dạy học đóng vai trò quan trọng, vừa trực quan, vừa là phương tiện nhận thức. Nghiên cứu hướng tới giải pháp tạo ra các thiết bị dạy học đơn giản, tiết kiệm nhưng hiệu quả, giúp học sinh hứng thú hơn với môn học. Hóa học THPT nâng cao chất lượng giảng dạy đòi hỏi sự đổi mới toàn diện.

1.1. Cơ sở lý luận về thiết bị dạy học và học liệu

Thiết bị dạy học được định nghĩa là tập hợp các đối tượng vật chất giáo viên sử dụng để điều khiển hoạt động nhận thức của học sinh. Đối với học sinh, đó là nguồn tri thức, phương tiện lĩnh hội nội dung dạy học. Thiết bị dạy học bao gồm đối tượng vật chất (vật thật, mô hình, hình vẽ) và phương tiện kỹ thuật (phấn, bảng, máy chiếu, máy tính...). Học liệu là phương tiện vật chất lưu giữ nội dung học tập. Thiết bị dạy học và học liệu cần đa dạng, đáp ứng nhu cầu học tập đa dạng của học sinh. Phương pháp dạy học hóa học hiệu quả cần kết hợp nhiều loại thiết bị dạy học, tạo sự tương tác giữa học sinh và kiến thức. Việc sử dụng thiết bị dạy học hiệu quả góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy hóa học THPT.

1.2. Thực trạng và nhu cầu đổi mới

Thực tế cho thấy phương pháp dạy học hóa học THPT hiện nay chưa đáp ứng được yêu cầu tạo hứng thú cho học sinh. Nhiều giờ học vẫn mang tính chất thông báo kiến thức. Giáo viên hóa học cần chú trọng khơi gợi hứng thú và phát triển năng lực học sinh hơn là chỉ truyền đạt kiến thức. Học liệu hóa học hiện tại còn hạn chế về hình ảnh, số liệu cập nhật. Phương pháp dạy học chủ yếu là thuyết trình, đàm thoại, ít sử dụng thiết bị dạy học đa dạng. Thiết bị dạy học hóa học hiện có ở trường học còn thiếu, không đồng bộ. Học sinh cần được trải nghiệm thực hành, thực hành hóa học THPT cần được chú trọng. Khảo sát cho thấy học sinh mong muốn có nhiều thiết bị dạy học đa dạng và vận dụng kiến thức vào đời sống. Do đó, giải pháp nâng cao chất lượng giáo dục hóa học cần tập trung vào đổi mới phương pháp và thiết kế thiết bị dạy học phù hợp.

II. Giải pháp thiết kế thiết bị dạy học và học liệu

Đề tài đề xuất các giải pháp cụ thể để thiết kế thiết bị dạy học hóa học. Thiết kế bài giảng hóa học THPT cần sáng tạo, kết hợp giữa phương pháp truyền thống và hiện đại. Nghiên cứu tập trung vào việc thiết kế thiết bị dạy học và học liệu phục vụ các bài học cụ thể và áp dụng được cho nhiều bài khác nhau. Thiết bị dạy học được đề xuất bao gồm: giấy chỉ thị màu tự chế, bộ thẻ bài ion, sách điện tử, áp phích tóm tắt thông tin, video hoạt hình. Công nghệ dạy học hóa học được tích hợp, đem lại sự trải nghiệm mới mẻ và hiệu quả cho học sinh. An toàn thí nghiệm hóa học được đảm bảo trong quá trình thực hành.

2.1. Thiết kế thiết bị cho bài học cụ thể

Ví dụ, trong bài học về sự điện li, nghiên cứu chế tạo giấy chỉ thị màu từ các nguyên liệu tự nhiên như củ nghệ, hoa chiều tím. Thí nghiệm hóa học này đơn giản, tiết kiệm chi phí, giúp học sinh hiểu rõ hơn về chất chỉ thị và ứng dụng của nó. Thiết kế thí nghiệm hóa học này còn giúp học sinh thấy được sự liên hệ giữa hóa học và cuộc sống. Thiết kế bộ thẻ bài ion cho trò chơi “Thủ lĩnh thẻ bài”, giúp học sinh ôn tập và củng cố kiến thức một cách thú vị. Giáo án hóa học THPT cần tích hợp các trò chơi tương tác như vậy để tăng hứng thú học tập. Rèn luyện kỹ năng hóa học thông qua trò chơi cũng là một hướng đi hiệu quả. Mục tiêu dạy học hóa học đạt được thông qua việc thiết kế thiết bị dạy học phù hợp.

2.2. Thiết kế thiết bị áp dụng cho nhiều bài học

Ngoài các thiết bị dạy học cho bài học cụ thể, nghiên cứu còn đề xuất các học liệu áp dụng được cho nhiều bài học khác nhau. Sách điện tử hóa học giúp học sinh tiếp cận thông tin dễ dàng hơn. Áp phích tóm tắt thông tin giúp học sinh ghi nhớ kiến thức một cách hiệu quả. Video hoạt hình minh họa các khái niệm hóa học phức tạp trở nên dễ hiểu hơn. Phát triển tư duy hóa học thông qua việc sử dụng các học liệu đa dạng, sinh động. Phương pháp dạy học tích cực cần được áp dụng song song với việc thiết kế thiết bị dạy học.

III. Đánh giá và ứng dụng

Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy việc sử dụng thiết bị dạy học tự thiết kế giúp nâng cao chất lượng giảng dạy và học tập môn hóa học THPT. Đánh giá chất lượng giảng dạy hóa học dựa trên kết quả học tập của học sinh, phản hồi của giáo viên và học sinh. Giải quyết vấn đề hóa học được thực hiện hiệu quả hơn nhờ việc sử dụng các thiết bị dạy học phù hợp. Nghiên cứu đóng góp vào việc đổi mới phương pháp dạy học hóa học THPT, tạo ra môi trường học tập tích cực, thúc đẩy học sinh chủ động, sáng tạo. Mục tiêu nghiên cứu đã đạt được, đề tài mang tính ứng dụng cao trong thực tế giảng dạy.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề vào bài một cách tự nhiên không gò bó, hay có thể truyền tải nội dung nào đó đơn giản nhàm chán thành hấp dẫn, phức tạp trừu tượng thành đơn giản, dễ hiểu. Học sinh yêu thích những cái mới, do đó tôi còn thiết kế các mẫu phiếu học tập ấn tượng với màu sắc hình khối và mã QR-code để học sinh có thể thực hiện quét mã và xem video theo từng nhóm, giúp cho tối ưu hoá từng nhiệm vụ học tập của từng nhóm, không còn tất cả lớp cần phải xem chung video trên màn hình máy chiếu. Mặt khác, tôi thiết kế các mẫu áp phích tóm tắt thông tin bài học hay dự án học tập liên quan, học sinh có thể ngay lập tức nắm bắt và ghi nhớ thông tin, có hứng thú với việc đọc thông tin trong mẫu áp phích hơn là đọc sách giáo khoa vì mẫu áp phích ghi chú đơn giản, mạch lạc và có hình ảnh minh hoạ sinh động. Hơn thế nữa, những học liệu tôi làm ra đã giúp khơi nguồn cảm hứng của học sinh, kích thích khả năng sáng tạo của học sinh khiến các em học sinh nảy sinh mong muốn tự thiết kế các video hoạt hình, các truyện tranh và các mẫu áp phích cho riêng mình mang màu sắc cá nhân.

Thiết kế chế tạo một số thiết bị dạy học và học liệu cho một bài cụ thể Trong quá trình dạy chương Sự điện li của Hoá học 11, tôi có tìm hiểu và chế tạo một số thiết bị dạy học như: chế tạo giấy chỉ thị màu từ một số loại hoa quả củ; một số học liệu dùng cho các hoạt động luyện tập như thiết kế bộ thẻ bài ion. a) Sản xuất giấy quỳ tím từ một số loại hoa quả củ. 7 skkn Khi dạy bài “ Sự điện li của nước. Chất chỉ thị axit-bazơ”giao nhiệm vụ cho HS về nhà tìm hiểu và chế tạo giấy chỉ thị màu từ một số loại hoa củ quả.

Và HS đã thực hiện với 3 loại giấy quỳ từ: hoa chiều tím, củ nghệ, hoa giấy. Quy trình chế tạo chất chỉ thị màu axit – bazơ • Nguyên vật liệu: - Củ nghệ vàng - Hoa chiều tím - Hoa giấy - Giấy lọc - Nước cất • Dụng cụ: Chày, cối (hoặc máy xay sinh tố), cốc, chén… • Quy trình: - Bước 1: Bỏ vỏ, làm sạch. - Bước 2: Nhiền nhỏ củ nghệ vàng, thêm nước cất, khuấy kĩ, lọc lấy dịch chiết. - Bước 3: Cho vài tấm giấy lọc vào dịch chiết rồi ngâm trong khoảng 15-20 phút, lấy ra sấy khô ( lặp lại với cùng tấm giấy đó khoảng 2-3 lần) - Bước 4: Cắt tấm giấy lọc đó thành các băng giấy nhỏ và bảo quản khô để sử dụng.

Làm tương tự quy trình 4 bước như trên với hoa chiều tím và hoa giấy. Kết quả thử nghiệm giấy chỉ thị màu: 8 skkn Đã tiến hành thử nghiệm đối với các chất: Nước vôi, dung dịch NaOH, dung dịch Na2CO3, NaHCO3, xà phòng, dung dịch HCl, nước chanh, giấm, dung dịch NaCl. - Đối với giấy chỉ thị hoa chiều tím: Cho kết quả gần giống với giấy quỳ tím dùng trong Phòng thí nghiệm: + Các dung dịch: nước vôi, dung dịch NaOH, dung dịch Na2CO3, NaHCO3, xà phòng: giấy chỉ thị từ màu tím nhạt chuyển sang xanh. + Các dung dịch HCl, nước chanh, giấm: giấy chỉ thị chuyển sang hồng.

+ Dung dịch NaCl giấy chỉ thị không đổi màu. - Đối với giấy chỉ thị nghệ vàng và chỉ thị hoa giấy: chỉ đổi màu khi gặp các dung dịch có môi trường kiềm ( giấy nghệ vàng chuyển sang nâu đỏ; chỉ thị hoa giấy màu tím hồng chuyển sang màu vàng) Việc chế tạo giấy chỉ thị màu từ hoa quả dễ làm, giá thành rẻ. Mở rộng ra, những chất có dịch màu tím sẽ cho kết quả gần giống với quỳ tím trong phòng thí nghiệm, có thể dùng để nhận biết các môi trường axit, bazơ, trung tính ( có thể làm với bắp cải tím). Học sinh được tự làm, tự nghiên cứu nên sẽ có hứng thú hơn và các em hiểu rằng chất chỉ thị không ở đâu xa mà có ở trong tự nhiên xung quanh chúng ta, vốn dĩ trước đây các em không hề hay biết.

Qua đó, học sinh thấy được sự liên quan giữa hóa học và cuộc sống do vậy sẽ yêu thích môn Hóa hơn. b) Thiết kế bộ thẻ bài cho trò chơi “Thủ lĩnh thẻ bài” Khi dạy bài “Phản ứng trao đổi ion trong dung dịch chất điện li” hoặc bài Luyện tập chương Sự điện li, tôi có thiết kế trò chơi “Thủ lĩnh thẻ bài”. *Chuẩn bị - Thiết kế quân bài trên phần mềm Powerpoint. - In trên giấy bản cứng A4.

9 skkn Bắt đầu Phản ứng giữa NaHCO3 và NaOH và KHCO3 và các cặp chất nào NaHCO3 NaOH sau đây có chung KOH phương trình ion thu gọn là: - - Để thu được kết tủa CaCl2 và Ca(OH)2 và Ca(HCO3)2 và CaCO3 ta có thể cho Na2CO3 KOH NaHCO3 hai dung dịch nào tác dụng với nhau? PHIẾU ĐÁP ÁN GAME “ THỦ LĨNH THẺ BÀI” BÀI 4: PHẢN ỨNG TRAO ĐỔI ION (TIẾT 2) HOẶC LUYỆN TẬP CHƯƠNG SỰ ĐIỆN LI 1. Bắt đầu: Phản ứng giữa các cặp chất nào sau đây có chung phương trình ion thu NaHCO3 và NaHCO3 và KHCO3 và gọn là: KOH NaOH NaOH HCO3- + OH- → CO32- + H2O? 2. Để thu được kết tủa CaCO3 ta có thể cho hai CaCl2 và Ca(HCO3)2 và KHCO3 và dung dịch nào tác dụng với Na2CO3 KOH NaOH nhau? 3. Phản ứng giữa dung dịch Ba(OH)2 với dung dịch nào NH4HCO3 (NH4)2SO4 (NH4)3PO4.

sau đây vừa sinh ra kết tủa vừa sinh ra chất khí? 4. Dung dịch A chứa 4 ion (2 anion và 2 cation). Các Na+, K+, SO42-, Fe2+, K+, Cl-, Fe3+, NH4+, ion trong dung dịch A có PO43- NO3-. thể là: 10 skkn 5.

Cặp chất nào sau đây có NaHCO3 và thể cùng tồn tại trong một FeCl3 và Cu(NO3)2 và CaCl2. dung dịch? NaNO3. Phản ứng giữa dung dịch HCl với dung dịch nào sau NaHCO3 K2CO3 Na2S đây có sinh ra chất khí (không có kết tủa)? 7. Phản ứng giữa dung dịch NaOH với chất nào sau đây FeCl2.

Dung dịch A chứa 4 ion Ba2+, NH4+, + + 2- 2+ + - (2 anion và 2 cation). Các Na , H , SO4 , Fe , K , Cl , NO3-, SO42-. ion trong dung dịch A CO32-. không thể là: 9.

Nhận định nào sau đây Có thể điều là đúng? Phản ứng trao chế Fe(OH)3 Cho dung dịch đổi ion không bằng phản ứng AgNO3 vào phải là phản giữa dung dung dịch HCl ứng oxi hóa dịch FeCl3 và thấy có kết tủa khử. dung dịch trắng. Nhận định nào sau đây Có thể điều chế Phản ứng trao là sai? Al(OH)3 bằng Axit tác dụng đổi ion luôn cách cho dung tạo ra chất kết với bazơ tạo ra dịch NaOH dư tủa hoặc chất dung dịch có tác dụng với pH=7. dung dịch AlCl3.

Trường hợp nào sau Sục khí SO2 dư Cho dung dịch Cho dung dịch đây khi phản ứng kết thúc vào dung dịch Ca(HCO3)2 tác Ba(OH)2 tác không thu được kết tủa? Ba(OH)2. dụng với dung dụng với dung dịch HCl. Trường hợp nào thu Cho dung dịch Cho dung dịch Sục khí CO2 được kết tủa? Cu(NO3)2 tác Al(NO3)3 dư vào dung dịch dụng với dung tác dụng với Ba(OH)2 dư. dung dịch 11 skkn NaOH.

Dãy gồm các chất vừa NaHCO3, Ca(HCO3)2, KHCO3, tác dụng được với dung A(OH)3, NaHSO3, Cr(OH)3, dịch HCl, vừa tác dụng Cr(OH)3 Al(OH)3 Ca(HCO3)2 được với dung dịch NaOH là: * Cách chơi và luật chơi: - Mỗi nhóm có 4-6 HS chơi và 1 HS ghi lại kết quả chơi (Có thể thay đổi số lượng người chơi mỗi nhóm). - Mỗi nhóm được phát bộ bài 52 quân, trong đó có 13 câu hỏi tương ứng với chất cơ, 39 câu đán án tương ứng với chất rô, tép(chuồn), bích và 1 phiếu đáp án. - HS có quân bài có chữ “Bắt đầu” sẽ chơi đầu tiên (quân bài đó tương ứng với chất cơ và chứa câu hỏi). Các HS còn lại tìm xem trong lá bài của mình có chứa câu trả lời của câu hỏi đó thì đánh ra.

- Bạn có câu trả lời là chất rô sẽ được tiếp tục đánh ra câu hỏi (chất cơ) nếu trong bài mình có. Còn nếu bạn đó không có lá bài nào là chất cơ thì bạn có câu trả lời là chất tép vừa rồi sẽ đánh tiếp câu hỏi (chất cơ). - Các nhóm có thể chơi nhiều lần trên một bộ bài. Người chiến thắng là người hết bài trước.

Lưu ý: Tùy thuộc thời gian và lượng kiến thức mà quyết định số quân bài tương ứng (nên là một số chia hết cho 4). Trò chơi này dễ thiết kế, giá thành rẻ, có thể dùng để củng cố, luyện tập, ôn tập phù hợp cho tất cả các môn học, phù hợp với học sinh phổ thông. c) Thiết kế truyện tranh. Cách thứ nhất, thiết kế trên website.

Trang web canva.com cung cấp các mẫu thiết kế có sẵn, giúp những người không có chút kiến thức về đồ hoạ vẫn có thể có được những mẩu truyện tranh như ý. Với khung nền đã bố trí sẵn kèm theo đa dạng các nhân vật với đủ sắc thái biểu cảm, giáo viên hay chính học sinh chỉ cần nhập đoạn hội thoại là có được mẫu thiết kế truyện tranh. Ngoài ra có thể dễ dàng tạo ra các khung truyện mới hay thêm các đoạn hội thoại vào dễ dàng. Bước 1: Xây dựng cốt truyện.

Bước 2: Truy cập trang website: canva.com, lần đầu truy cập cần đăng kí sau đó đăng nhập, các lần sau khi truy cập trang website thì không cần đăng kí hay đăng nhập. Tại mục tìm kiếm, gõ tìm kiếm truyện tranh, tìm đến thiết kế nào phù hợp hoặc gần phù hợp. Bước 3: Có thể sử dụng ngay mẫu có sẵn và nhập thông tin. Có thể, chỉnh sửa hình ảnh, chèn đối tượng nhân vật, thêm hội thoại hoặc tải hình ảnh có sẵn trên 12 skkn máy tính vào trang truyện đang tạo.

Bước 4: Tải về dạng ảnh và dán vào bài giảng powerpoint để chiếu, hoặc in màu ép plastic lên lớp phát cho các nhóm đọc, phát hiện và thảo luận vấn đề. Ví dụ minh hoạ bài Sự điện li – Hoá học 11. Giáo viên tổ chức cho học sinh xem truyện tranh, học sinh phát biểu vấn đề mà nhân vật trong đoạn hội thoại gặp phải. Từ đó giáo viên dẫn dắt vào bài.

Ví dụ minh hoạ bài Ancol– Hoá học 11 13 skkn Cách thứ hai, thiết kế truyện tranh trên powerpoint Bước 1: Xây dựng cốt truyện. Bước 2: Tải sẵn về máy các nhân vật hoạt hình và các đồ vật đã tách nền. Các đối tượng này có thể tìm kiếm và tải về miễn phí trên trang website preepik.com hay free.