Luận Văn Thạc Sĩ Về Phương Pháp Dạy Học Trực Quan Trong Hình Học Không Gian Lớp 12

Luận văn thạc sĩ VNU UED nghiên cứu ứng dụng phương pháp dạy học trực quan trong dạy học hình học không gian lớp 12 trung học phổ thông.

• Tác giả: Lê Văn Sơn
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Văn Thái Bình
• Trường học: Trường Đại Học Giáo Dục - Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sư Phạm Toán Học
• Đề tài: Phương Pháp Dạy Học Trực Quan Vào Dạy Học Hình Học Không Gian Lớp 12 Trung Học Phổ Thông
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ SƠ ĐỒ
• 1. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI
• 2. TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 3. MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU
• 4. NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
• 5. ĐỐI TƯỢNG, KHÁCH THỂ NGHIÊN CỨU
• 6. GIẢ THUYẾT NGHIÊN CỨU
• 7. PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 8. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 9. NHỮNG VẤN ĐỀ ĐƯA RA BẢO VỆ
• 10. CẤU TRÚC CỦA LUẬN VĂN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ DẠY HỌC TRỰC QUAN
• 1.1. Một số khái niệm
• 1.2. Vì sao cần thiết phải sử dụng phương pháp dạy học trực quan vào dạy hình học không gian lớp 12 THPT?
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP TRỰC QUAN VÀ PHƯƠNG TIỆN TRỰC QUAN TRONG DẠY HỌC HÌNH HỌC KHÔNG GIAN LỚP 12 THPT
• 2.1. Thiết bị dạy học môn Toán tại một số trường trên địa bàn tỉnh Sơn La
• 2.2. Thực trạng sử dụng phương pháp và phương tiện dạy học trực quan trong dạy học hình học không gian tại một số trường THPT trên địa bàn tỉnh Sơn La
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ BIỆN PHÁP VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP TRỰC QUAN VÀ PHƯƠNG TIỆN TRỰC QUAN VÀO DẠY HỌC HÌNH HỌC KHÔNG GIAN LỚP 12 THPT
• 3.1. Sử dụng hình học trực quan dạy học hình học không gian lớp 12 đơn giản
• 3.2. Sử dụng các mô hình trực quan vào thiết kế các tình huống dạy học hình học không gian gắn liền với thực tiễn
• 3.3. Ứng dụng phương tiện trực quan hỗ trợ hoạt động học hình học không gian
• 4. CHƯƠNG 4: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 4.1. Mô hình thực nghiệm sư phạm
• 4.2. Mục đích và giả thuyết thực nghiệm sư phạm
• 4.3. Tổ chức thực nghiệm sư phạm
• 4.4. Đánh giá giả thuyết thực nghiệm sư phạm
• KẾT LUẬN

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Phương Pháp Dạy Học Trực Quan Trong Hình Học Không Gian

Phương pháp dạy học trực quan là một trong những phương pháp quan trọng trong giáo dục, đặc biệt là trong môn hình học không gian lớp 12. Phương pháp này giúp học sinh hình dung và hiểu rõ hơn về các khái niệm hình học thông qua các hình ảnh, mô hình và công cụ trực quan. Việc áp dụng phương pháp này không chỉ giúp học sinh tiếp thu kiến thức một cách hiệu quả mà còn kích thích sự sáng tạo và tư duy logic của các em.

1.1. Định Nghĩa Và Ý Nghĩa Của Phương Pháp Dạy Học Trực Quan

Phương pháp dạy học trực quan được định nghĩa là việc sử dụng các công cụ, hình ảnh và mô hình để giúp học sinh dễ dàng tiếp cận và hiểu các khái niệm trừu tượng trong hình học không gian. Phương pháp này không chỉ giúp học sinh ghi nhớ kiến thức mà còn phát triển khả năng tư duy phản biện và giải quyết vấn đề.

1.2. Lợi Ích Của Việc Sử Dụng Phương Pháp Dạy Học Trực Quan

Việc sử dụng phương pháp dạy học trực quan mang lại nhiều lợi ích cho học sinh, bao gồm việc tăng cường khả năng ghi nhớ, phát triển tư duy sáng tạo và khả năng phân tích. Học sinh có thể dễ dàng hình dung các khái niệm hình học phức tạp thông qua các mô hình 3D và hình ảnh trực quan.

II. Những Thách Thức Trong Việc Áp Dụng Phương Pháp Dạy Học Trực Quan

Mặc dù phương pháp dạy học trực quan mang lại nhiều lợi ích, nhưng việc áp dụng nó trong thực tế cũng gặp không ít thách thức. Giáo viên cần phải có kiến thức vững vàng về các công cụ trực quan và cách sử dụng chúng một cách hiệu quả. Ngoài ra, việc thiếu thiết bị và tài liệu hỗ trợ cũng là một rào cản lớn.

2.1. Thiếu Tài Nguyên Và Thiết Bị Hỗ Trợ

Nhiều trường học vẫn chưa đầu tư đầy đủ vào các thiết bị dạy học trực quan, điều này gây khó khăn cho giáo viên trong việc triển khai phương pháp này. Việc thiếu tài liệu và công cụ hỗ trợ cũng làm giảm hiệu quả của việc dạy học.

2.2. Khó Khăn Trong Việc Đào Tạo Giáo Viên

Giáo viên cần được đào tạo bài bản về phương pháp dạy học trực quan để có thể áp dụng hiệu quả trong giảng dạy. Tuy nhiên, hiện nay, nhiều giáo viên vẫn chưa được trang bị đầy đủ kiến thức và kỹ năng cần thiết.

III. Phương Pháp Dạy Học Trực Quan Hiệu Quả Trong Hình Học Không Gian

Để áp dụng phương pháp dạy học trực quan một cách hiệu quả, giáo viên cần lựa chọn các công cụ và phương tiện phù hợp. Việc sử dụng mô hình 3D, phần mềm mô phỏng và các công cụ trực quan khác sẽ giúp học sinh dễ dàng hình dung và hiểu rõ hơn về các khái niệm hình học không gian.

3.1. Sử Dụng Mô Hình 3D Trong Dạy Học

Mô hình 3D là một công cụ hữu ích giúp học sinh hình dung các khối hình học phức tạp. Việc sử dụng mô hình này trong giảng dạy sẽ giúp học sinh dễ dàng nhận diện và phân tích các đặc điểm của hình học không gian.

3.2. Ứng Dụng Công Nghệ Thông Tin Trong Dạy Học

Công nghệ thông tin đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ dạy học trực quan. Việc sử dụng phần mềm mô phỏng và các ứng dụng trực tuyến sẽ giúp học sinh có cơ hội trải nghiệm và khám phá các khái niệm hình học một cách sinh động và thú vị.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Phương Pháp Dạy Học Trực Quan

Việc áp dụng phương pháp dạy học trực quan trong hình học không gian đã được thực hiện tại nhiều trường học và mang lại kết quả tích cực. Học sinh không chỉ tiếp thu kiến thức một cách hiệu quả mà còn phát triển kỹ năng tư duy và khả năng giải quyết vấn đề.

4.1. Kết Quả Nghiên Cứu Tại Một Số Trường Học

Nghiên cứu cho thấy rằng việc áp dụng phương pháp dạy học trực quan đã giúp học sinh cải thiện đáng kể kết quả học tập trong môn hình học không gian. Học sinh có khả năng giải quyết các bài toán phức tạp hơn và tự tin hơn trong việc trình bày ý tưởng của mình.

4.2. Phản Hồi Từ Học Sinh Về Phương Pháp Dạy Học

Học sinh đã có những phản hồi tích cực về phương pháp dạy học trực quan. Các em cảm thấy hứng thú hơn với môn học và dễ dàng tiếp thu kiến thức hơn khi được học thông qua các hình ảnh và mô hình trực quan.

V. Kết Luận Về Phương Pháp Dạy Học Trực Quan Trong Hình Học Không Gian

Phương pháp dạy học trực quan là một công cụ mạnh mẽ trong việc giảng dạy hình học không gian lớp 12. Việc áp dụng phương pháp này không chỉ giúp học sinh tiếp thu kiến thức một cách hiệu quả mà còn phát triển tư duy sáng tạo và khả năng giải quyết vấn đề. Tương lai của phương pháp này trong giáo dục cần được nghiên cứu và phát triển hơn nữa.

5.1. Tương Lai Của Phương Pháp Dạy Học Trực Quan

Tương lai của phương pháp dạy học trực quan trong hình học không gian sẽ phụ thuộc vào sự phát triển của công nghệ và các công cụ hỗ trợ dạy học. Việc tích hợp công nghệ mới vào giảng dạy sẽ mở ra nhiều cơ hội cho giáo viên và học sinh.

5.2. Đề Xuất Các Giải Pháp Nâng Cao Hiệu Quả Dạy Học

Để nâng cao hiệu quả của phương pháp dạy học trực quan, cần có sự đầu tư vào cơ sở vật chất, đào tạo giáo viên và phát triển tài liệu học tập. Các giải pháp này sẽ giúp cải thiện chất lượng dạy học hình học không gian trong các trường học.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong chương trình giáo dục phổ thông, môn Toán là môn học độc lập và bắt buộc xuyên suốt 12 năm học, giữ vai trò nền tảng trong việc phát triển năng lực tư duy logic và giải quyết vấn đề. Tuy nhiên, phân môn Hình học không gian lớp 12 với cấu trúc gồm 11 tiết Khối đa diện và 8 tiết Mặt nón - Mặt trụ - Mặt cầu luôn là thách thức lớn đối với cả người dạy lẫn người học do tính trừu tượng cao. Theo khảo sát thực tế tại 3 trường trung học phổ thông miền núi tỉnh Sơn La gồm THPT Bắc Yên, THPT Gia Phù và THPT Phù Yên với 31 giáo viên tham gia, có tới 94% giáo viên phản ánh khó khăn khi quản lý hoạt động thực hành do sĩ số lớp đông và 87% gặp áp lực về quỹ thời gian tiết học.

Thực trạng dạy học hiện nay cho thấy nhiều giáo viên có xu hướng cung cấp ngay các công thức giải nhanh thuần túy nhằm phục vụ các kỳ thi trắc nghiệm, biến môn học thành các thao tác ghi nhớ máy móc và triệt tiêu tính trực quan sinh động của hình học. Mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu là xây dựng và vận dụng hệ thống các biện pháp dạy học trực quan, kết hợp giữa mô hình tự làm từ vật liệu đơn giản và phần mềm mô phỏng không gian nhằm nâng cao chất lượng dạy học môn Toán lớp 12. Nghiên cứu được triển khai trong phạm vi năm học 2018 - 2019 tại địa bàn vùng cao tỉnh Sơn La. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn sâu sắc khi giúp tăng hơn 25% tỷ lệ học sinh khá giỏi, giảm tỷ lệ yếu kém xuống dưới 5%, đồng thời cải thiện từ 20% đến 30% mức độ hứng thú và khả năng tưởng tượng không gian của học sinh.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng lý luận nhận thức duy vật biện chứng của V.I. Lenin với quy luật kinh điển: từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng, và từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn. Quá trình nhận thức của học sinh diễn ra qua hai giai đoạn gắn kết chặt chẽ là nhận thức cảm tính và nhận thức lý tính, trong đó nhận thức cảm tính đóng vai trò cung cấp dữ liệu khởi nguyên cho các thao tác trí tuệ. Đồng thời, đề tài kế thừa các lý thuyết phát triển nhận thức và hoạt động tâm lý học của Jan Amos Komensky, A.N. Leontiev, Jerome Bruner và Zoltan Dienes về cơ chế chuyển hóa hành động vật chất bên ngoài thành cấu trúc tư duy bên trong não bộ.

Các khái niệm cốt lõi được định hình trong nghiên cứu bao gồm:

• Trực quan trong dạy học: Phương thức nhận thức đối tượng thông qua sự tác động trực tiếp của các giác quan và hành động thực tiễn lên vật thể nhằm làm bộc lộ các mối liên hệ có tính quy luật.
• Tính trực quan: Thuộc tính của quá trình dạy học dựa trên nhận thức cảm tính, tích lũy biểu tượng cụ thể để tiếp thu và hoàn thiện tri thức lý luận.
• Phương tiện trực quan: Công cụ trung gian làm cầu nối mở rộng giác quan của học sinh, bao gồm vật thật, mô hình vật lý, tranh ảnh và phần mềm công nghệ mô phỏng.
• Phương pháp dạy học trực quan: Phương thức tương tác sư phạm trong đó giáo viên tổ chức cho học sinh trực tiếp thao tác trên các phương tiện trực quan để tự khám phá và chiếm lĩnh tri thức mới.

Quy trình dạy học trực quan trong luận văn được chuẩn hóa qua 5 tiêu chí sư phạm: huy động tối đa vốn kinh nghiệm sẵn có; kích thích đa giác quan cùng tham gia; sử dụng hợp lý phương tiện trực quan hỗ trợ tư duy; kết hợp nhuần nhuyễn thao tác thực nghiệm với ngôn ngữ toán học; rèn luyện năng lực suy luận logic từ trực quan đến trừu tượng.

Phương pháp nghiên cứu

Đề tài sử dụng phối hợp các phương pháp nghiên cứu khoa học giáo dục trên nguồn dữ liệu thực chứng gồm 31 giáo viên Toán và 80 học sinh khối 12 tại 3 trường THPT thuộc tỉnh Sơn La. Phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp chọn mẫu thuận tiện được áp dụng để phản ánh chính xác đặc thù dạy và học tại khu vực miền núi còn nhiều khó khăn về cơ sở vật chất.

Lý do lựa chọn hệ phương pháp hỗn hợp xuất phát từ yêu cầu phải vừa lượng hóa được thực trạng sư phạm, vừa kiểm định được tính hiệu quả của các giải pháp tác động. Nghiên cứu lý luận tiến hành phân tích chương trình sách giáo khoa Hình học 12 hiện hành; phương pháp điều tra bằng bảng hỏi và dự giờ trực tiếp đánh giá nhận thức, thái độ và rào cản sư phạm; phương pháp thực nghiệm sư phạm kiểm chứng mức độ tiến bộ của học sinh; phương pháp thống kê toán học xử lý điểm số định lượng. Toàn bộ tiến trình nghiên cứu và thu thập dữ liệu được thực hiện liên tục trong khoảng thời gian từ tháng 09/2018 đến tháng 11/2019.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực trạng trên 31 giáo viên dạy Toán tại 3 trường THPT tỉnh Sơn La đã chỉ ra các phát hiện định lượng quan trọng:

Thứ nhất, 100% giáo viên khẳng định phương pháp dạy học trực quan là hết sức cần thiết đối với phân môn Hình học không gian lớp 12, trong đó có 74,2% giáo viên sử dụng thường xuyên. Tuy nhiên, mục đích sử dụng có sự phân hóa rõ rệt khi 100% giáo viên chỉ dùng phương tiện trực quan khi dạy bài mới, 90% dùng trong giờ luyện tập, 55% dùng trong hoạt động củng cố và chỉ có 23% đưa vào kiểm tra đánh giá.

Thứ hai, cơ cấu sử dụng phương tiện trực quan còn mất cân đối nghiêm trọng. Phương tiện được sử dụng phổ biến nhất là tranh ảnh, hình vẽ có sẵn với 94%, phần mềm dạy học đạt 58%, sơ đồ đạt 48%. Ngược lại, các đồ dùng tự làm chỉ đạt 19% giáo viên sử dụng thường xuyên, 39% sử dụng đôi khi và có tới 42% giáo viên hoàn toàn không sử dụng.

Thứ ba, nghiên cứu đã nhận diện 6 nhóm rào cản lớn nhất cản trở việc đổi mới phương pháp gồm: lớp học đông học sinh khó bao quát hoạt động chiếm 94%; thời gian tiết học 45 phút không đủ để tổ chức trải nghiệm chiếm 87%; khả năng nhận thức của học sinh miền núi còn chậm chiếm 77%; việc tiếp cận các phần mềm mô phỏng không gian còn mới lạ chiếm 74%; đồ dùng dạy học được cấp phát chưa phong phú chiếm 68%; thiếu các tình huống thực tiễn được thiết kế sẵn chiếm 61%.

Thứ tư, kết quả thực nghiệm sư phạm trên nhóm lớp thực nghiệm tại trường THPT Bắc Yên chứng minh tính vượt trội của phương pháp: tỷ lệ học sinh đạt điểm khá giỏi môn Hình học không gian tăng từ mức 45% lên trên 70%, tỷ lệ học sinh yếu kém giảm mạnh từ 18% xuống dưới 5% so với nhóm lớp đối chứng duy trì lối dạy truyền thống.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản của thực trạng dạy chay và lạm dụng trình chiếu nằm ở thói quen sư phạm thụ động cùng sức ép thi cử theo hình thức trắc nghiệm khách quan. Nhiều giáo viên lựa chọn con đường ngắn nhất là cung cấp sẵn công thức tính nhanh thể tích các khối đa diện hoặc diện tích mặt tròn xoay để học sinh luyện đề, vô tình tước đoạt cơ hội rèn luyện năng lực tư duy hình học không gian. Kết quả này tương đồng với các cảnh báo chuyên môn tại Hội nghị Quốc tế về Giáo dục Toán học ICME-11 và ICME-12 về nguy cơ suy giảm năng lực tư duy trực quan khi giáo dục quá phụ thuộc vào ghi nhớ công thức.

Dữ liệu khảo sát của luận văn được cấu trúc trực quan thông qua các bảng thống kê tần suất và biểu đồ so sánh phân phối điểm số trước và sau tác động. Việc chuyển dịch từ trực quan trình diễn thụ động sang trực quan hành động tự làm giúp học sinh tự tay cắt ghép mô hình, tạo mặt tròn xoay từ que uốn và giải các bài toán đo lường mực nước dâng thực tế. Đây chính là đòn bẩy giúp học sinh vùng khó khăn vượt qua rào cản nhận thức, hiểu thấu đáo bản chất khái niệm và ghi nhớ kiến thức bền vững.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm giải quyết triệt để các rào cản thực tiễn, luận văn đề xuất 4 giải pháp sư phạm đồng bộ có tính khả thi cao:

Một là, thiết kế và chế tạo phương tiện trực quan từ các vật liệu tái chế đơn giản, sẵn có tại địa phương như que tre, bìa các-tông, dây thép uốn và chai nhựa nhằm tạo ra các mô hình chuyển động sinh ra mặt nón, mặt trụ và mặt cầu. Giải pháp này do giáo viên bộ môn Toán chủ trì thực hiện trong học kỳ I, hướng tới mục tiêu 100% học sinh được trực tiếp cầm nắm, thao tác và quan sát sự biến đổi hình học trong giờ học.

Hai là, xây dựng ngân hàng tối thiểu 20 tình huống và bài toán gắn liền với đời sống thực tế trong chương trình Hình học 12, chẳng hạn như bài toán tính thể tích nước dâng trong cốc hình trụ đường kính 6 cm khi thả viên bi cầu bán kính 2 cm, hay bài toán tối ưu hóa diện tích cắt góc tôn để làm hộp không nắp. Tổ chuyên môn Toán tại các trường THPT có trách nhiệm biên soạn và hoàn thiện tài liệu trong 3 tháng đầu năm học.

Ba là, tích hợp có chọn lọc các phần mềm dạy học hình học động như GeoGebra 3D và Cabri 3D vào các tiết dạy khái niệm phức tạp như vị trí tương đối giữa mặt cầu và mặt phẳng, thiết diện cắt xiên trục hình trụ. Ban giám hiệu nhà trường hỗ trợ trang thiết bị trình chiếu, đặt mục tiêu nâng cao 40% khả năng trực quan hóa các mặt cắt khó trước khi bước vào giai đoạn ôn thi học kỳ II.

Bốn là, tổ chức các khóa bồi dưỡng chuyên môn định kỳ hàng quý cho 100% giáo viên Toán cấp THPT về kỹ năng tổ chức hoạt động trải nghiệm và kỹ thuật chuyển giao từ tư duy trực quan sang tư duy trừu tượng, do Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Sơn La phối hợp cùng các trường Đại học Sư phạm chủ trì thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả của luận văn mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Giáo viên dạy Toán tại các trường THPT: Cung cấp trọn bộ giáo án thực nghiệm, quy trình 5 bước tổ chức tiết học trực quan và cẩm nang hướng dẫn tự làm đồ dùng dạy học hình học không gian với chi phí gần như bằng 0 đồng.
• Sinh viên Sư phạm Toán và Học viên Cao học: Tài liệu tham khảo học thuật giá trị về phương pháp luận nghiên cứu giáo dục, hệ thống hóa khung lý thuyết trực quan và kỹ thuật xử lý dữ liệu khảo sát thực tế tại các địa bàn đặc thù.
• Cán bộ quản lý chuyên môn và Chuyên viên Sở, Phòng Giáo dục và Đào tạo: Căn cứ thực tiễn từ 9 rào cản sư phạm để hoạch định chính sách trang cấp thiết bị dạy học tối thiểu và đổi mới tiêu chí đánh giá giờ dạy môn Toán theo định hướng phát triển năng lực.
• Tác giả biên soạn sách giáo khoa và tài liệu tham khảo môn Toán: Nguồn tư liệu phong phú về các bài toán thực tiễn trực quan thuộc chương Khối đa diện và Mặt tròn xoay, đáp ứng chuẩn đầu ra của Chương trình Giáo dục phổ thông mới.

Câu hỏi thường gặp

Phương pháp dạy học trực quan có làm mất nhiều thời gian và ảnh hưởng đến tiến độ ôn thi trắc nghiệm không? Phương pháp dạy học trực quan không làm chậm tiến độ nếu giáo viên biết thiết kế các phiếu học tập ngắn gọn và chuẩn bị sẵn mô hình. Thực tế khảo sát cho thấy 87% giáo viên lo ngại thiếu thời gian chủ yếu do chưa tối ưu hóa quy trình tổ chức; khi học sinh đã nắm vững bản chất qua mô hình trực quan, tốc độ giải toán trắc nghiệm tăng lên rõ rệt và hạn chế tối đa các lỗi sai cơ bản.

Làm thế nào để triển khai phương pháp trực quan tại các trường vùng sâu vùng xa còn thiếu thốn trang thiết bị? Giáo viên hoàn toàn có thể tận dụng các vật liệu phế thải, que gỗ, dây thép hoặc giấy bìa để cùng học sinh tự tạo các mô hình khối tròn xoay, khối đa diện lồi với chi phí 0 đồng. Việc cho học sinh tự làm đồ dùng trực quan không chỉ giải quyết bài toán thiếu thốn 68% thiết bị chuẩn mà còn kích thích sáng tạo và tinh thần tự học của học sinh miền núi.

Dạy học trực quan có đồng nghĩa với việc giáo viên phải liên tục trình chiếu hình ảnh 3D trên máy chiếu không? Hoàn toàn không. Trực quan trình chiếu chỉ là một nhánh nhỏ và dễ dẫn đến sự thụ động nếu học sinh chỉ nhìn mà không thao tác. Dạy học trực quan hiện đại đòi hỏi sự kết hợp giữa trực quan bên ngoài qua thao tác vật lý và trực quan bên trong qua trí tưởng tượng, trong đó hành động tác động của học sinh lên vật thể mới là yếu tố quyết định hình thành tri thức.

Những nội dung nào trong Hình học 12 cần ưu tiên cao nhất cho việc sử dụng phương tiện trực quan? Hai nội dung bắt buộc cần ưu tiên là chương Khối đa diện gồm 11 tiết và chương Mặt nón, Mặt trụ, Mặt cầu gồm 8 tiết. Đây là các phần kiến thức chứa đựng nhiều khái niệm khó hình dung như thiết diện cắt xiên, khối đa diện đều, mặt tròn xoay nội tiếp và ngoại tiếp, đòi hỏi mô hình vật lý hoặc mô phỏng 3D để học sinh tri giác chính xác.

Hiệu quả thực tế của đề tài nghiên cứu đã được chứng minh qua những tiêu chí định lượng nào? Đề tài đã tiến hành thực nghiệm sư phạm đối chứng trên 80 học sinh lớp 12 tại trường THPT Bắc Yên, tỉnh Sơn La. Kết quả kiểm tra sau thực nghiệm cho thấy nhóm lớp áp dụng phương pháp trực quan đạt tỷ lệ khá giỏi tăng hơn 25%, điểm trung bình chung cao hơn nhóm đối chứng từ 1,2 đến 1,5 điểm và tỷ lệ học sinh yếu kém giảm xuống dưới mức 5%.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về phương pháp dạy học trực quan trong môn Toán, khẳng định tính tất yếu của quy luật nhận thức từ cảm tính đến lý tính trong việc tiếp thu hình học không gian.
• Khảo sát thực chứng trên 31 giáo viên tại 3 trường THPT tỉnh Sơn La đã phản ánh chân thực thực trạng, chỉ ra 6 rào cản lớn và sự mất cân đối khi có tới 42% giáo viên chưa từng sử dụng đồ dùng tự làm.
• Đề xuất thành công 4 nhóm biện pháp sư phạm đột phá, tập trung vào việc tự chế tạo mô hình trực quan từ vật liệu đơn giản, tích hợp công nghệ mô phỏng và xây dựng ngân hàng bài toán gắn liền thực tế đời sống.
• Thực nghiệm sư phạm minh chứng tính hiệu quả và khả thi vượt trội khi nâng cao hơn 25% tỷ lệ học sinh khá giỏi, giúp học sinh phát triển năng lực tư duy không gian vững chắc.
• Kế hoạch hành động khuyến nghị các cơ sở giáo dục THPT triển khai tập huấn đồng bộ quy trình 5 bước dạy học trực quan trong vòng 3 đến 6 tháng tới; các thầy cô giáo hãy chủ động đưa các mô hình trực quan sinh động vào từng tiết học để khơi dậy niềm đam mê toán học cho học sinh ngay từ hôm nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, mục lục, danh mục tài liệu tham khảo, danh mục chữ viết tắt, danh mục các bảng biểu, luận văn gồm ba chƣơng hư ng ơ sở lí luận và thực tiễn về dạy học trực quan Chư ng ột số biện pháp sƣ phạm góp phần vận dụng dạy học trực quan vào trong dạy học hình học hông gian lớp T PT. hư ng Thực nghiệm sƣ phạm 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Mộ ố h i ni rự qu n tron ọ Theo cách hiểu thông thƣờng, trực quan đƣợc hiểu là nhận thức trực tiếp thông qua giác quan của con ngƣời. Trong tài liệu [ đã định ngh a Trực quan ngh a là dùng những vật cụ thể hay ngôn ngữ, cử ch làm cho S có đƣợc hình ảnh cụ thể về những điều đã học.

Tác giả trong [ đã định ngh a Trực quan trong dạy học đó là một nguyên tắc trong lí luận dạy học mà theo nguyên tắc này thì dạy học phải dựa trên những hình ảnh cụ thể, học sinh phải trực tiếp tri giác. Trong tài liệu [ định ngh a Trực quan giáo dục là ph p giáo dục hông dùng đến tƣ tƣởng, ý ức, suy lí, ch dạy cho học trò những cái thấy trƣớc mắt. Theo [22]: Trực quan theo đúng ngh a của nó hông đơn giản ch là quan sát sự vật b ng các giác quan, mà là hành động, tác động lên sự vật, làm biến đổi các dấu hiệu bề ngoài của chúng, làm cho cái bản chất, các mối liên hệ, quan hệ có tính quy luật của chúng đƣợc bộc lộ, phơi bày một cách cảm tính, mà nếu hông có sự tác động đó thì chúng mãi còn là một bí n đối với nhận thức của con ngƣời. ơ sở của triết học của trực quan trong dạy học là trực quan trong lí luận.

on ngƣời có thể biết đƣợc sự tồn tại của vật chất cùng những thuộc tính của nó thông qua hoạt động nhận thức của mình. Theo Triết học ác – lênin, sự nhận thức của thế giới hách quan của con ngƣời trải qua hai trình độ là cảm tính và lí tính.I Lênin cho r ng sự vận động của nhận thức từ cảm tính đến lí tính là Từ trực quan sinh động đến tƣ duy trừu tƣợng, và từ tƣ duy trừu tƣợng đến thực tiễn – đó là con đƣờng biện chứng của nhận thức chân lý, của sự nhận thức tại hách quan [ 22]. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Ở trình độ cảm tính cảm giác và tri giác , sự vật, hiện tƣợng của thế giới tự nhiên tác động trực tiếp vào các cơ quan thụ cảm của con ngƣời, gây nên ích thích ở tế bào thần kinh, từ đó xuất hiện những cảm giác và hình ảnh về chúng. Sự tác động trực tiếp các sự vật, hiện tƣợng lên giác quan của con ngƣời đƣợc con ngƣời cảm nhận đó là trực quan.

Sản ph m của sự tác động đó là cảm giác và hình ảnh về các sự vật, hiện tƣợng đƣợc gọi là hình ảnh trực quan. Nhƣ vậy, nhận thức cảm tình chính là nhận thức trực qua là nhận thức đầu tiên của con ngƣời về thế giới. ình ảnh trực quan tuy mới cho ta biết đƣợc các thuộc tính tạm thời riêng l và lẫn lộn giữa các yếu tố bản chất với hông bản chất, nhƣng chúng lại rất quan trọng. Nhƣ vậy, nhận thức của con ngƣời bắt đầu từ trực quan, song nó hông dừng lại ở trực quan mà ngày càng tiến sâu hơn vào việc tìm hiểu bản chất và các qui luật của hiện tƣợng, ngh a là Vận động cảm tính lên lí tính, từ cảm giác đến tƣ duy đây là vấn đề trọng tâm của nhận thức nói chung và của trực quan nói riêng [17, Tr.

Theo quan điểm của triết học duy vật biện chứng, nhận thức trực quan cảm tính hông có ngh a là con ngƣời ngắm nhìn thế giới từ bên ngoài hay đơn giản ch là quan sát sự vật b ng các giác quan mà là hoạt động thực tiễn, hoạt động với đối tƣợng chủ thể nhận thức, qua đó hình thành cho mình hình ảnh về các thuộc tính của sự vật và mối quan hệ giữa các thuộc tính đó [ ]. Theo tâm lí học, tất cả các học thuyết của các nhà tâm lí học lớn, b ng các công trình nghiên cứu của mình đã đi đến ết luận nguồn gốc của mọi tri thức cá nhân đều bắt đầu từ hành động bên ngoài các hành động vật lí đối với các đồ vật và hành động quan hệ đối với ngƣời hác. ơ chế hình thành các cấu trúc tâm lí nói chung, trí thức nói riêng, là quá trình tiếp nhận đối tƣợng, phân tích, cấu trúc lại các đối tƣợng đó b ng thực tiễn và chuyển hóa các hình thức biểu hiện của chúng từ dạng vật chất thành dạng tinh thần – tức là cơ chế chuyển vào trong [23]. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Nhƣ vậy, theo các quan điểm trên nhận thức cảm tính chính là nhận thức trực quan.

Trực quan, hông ch đơn giản là quan sát sự vật b ng giác quan, mà là hoạt động thực tiễn, hoạt động với các đối tƣợng của chủ thể nhận thức, qua đó hình thành cho mình hình ảnh về các thuộc tính và sự vật và mối quan hệ giữa các thuộc tính đó. Vận dụng vào trong dạy học, muốn nhận thức đƣợc đối tƣợng học tập, học sinh phải có hình ảnh trực quan và biểu tƣợng về chúng, từ đó mới có cơ sở hình thành các hái niệm hoa học. Tuy nhiên hình ảnh trực quan đó hông đơn giản là ết quả của việc tri giác (b ng giác quan nghe, nhìn, ngửi, sờ mó, , mà phải là ết quả của hành động của S tác động lên đối tƣợng học tập. Trực quan hông ch tạo ra cho ngƣời học những inh nghiệm phong phú về đối tƣợng học tập mà còn giúp cho các em dựa vào đó để tiến hành các hoạt động nhận thức, hái quát những hái niệm hoa học, tiến sau vào nhận thức cơ bản của sự vật.

Theo đó trực quan trong dạy học cần đƣợc hiểu là S tiến hành hành động của mình trên các đối tƣợng học tập, làm biến đổi nó, qua đó hình thành các hình ảnh về cấu trúc và sự biến đổi của các đối tƣợng học tập. n trự qu n tron ọ hi nghiên cứu về trực quan trong dạy học, các nhà nghiên cứu lí luận trong dạy học thƣờng dùng thuật ngữ tính trực quan để nói về các thuộc tính của sự vật, hiện tƣợng, thuộc tính này nói lên các những đặc điểm của sự vật, hiện tƣợng chính vì vậy ngƣời ta có thể hiểu đƣợc chúng một cách dễ dàng.4] Tính trực quan – đó là các dạng đặc biệt của hoạt đông nhận thức trong quan hệ các đối tƣợng cụ thể và các hiện tƣợng, đó là sự phân tích thực tiễn, hiện tƣợng và tổng hợp, là các cấp độ đầu tiên của hoạt động nhận thức, và với ngh a đó, nó xảy ra trƣớc sự phân tích và tổng hợp mang tinh chất trí tuệ, đƣợc tiến hành ở bình diện ngôn ngữ. Sacđacop cho 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] r ng Tính trực quan trong dạy học dựa trên các quy luật phát triển trong mối quan hệ qua lại của trừu tƣợng hóa, hái quát hóa và cụ thể hóa. Tính trực quan trong việc dạy học thể hiện trong việc sử dụng nhận thức cảm tính, tức là tích l y các biểu tƣợng về các sự vật và hiện tƣợng cụ thể để tiếp thu và hoàn thiện các tri thức lí luận hái quát [15, tr.63]: Tính trực quan trong giảng dạy học từ trƣớc đến nay vẫn là một yếu tố có tính nguyên tắc.

Trong luận văn này tôi sử dụng thuật ngữ tính trực quan với quan niệm n trự qu n tron ọ một ut n u nt vệ ọ p ự tr n n nt m tn ự tr n n n qu n s t tr trự t p v t un qu n n trự qu n tron ọ t ện tron v ệ s n n nt mtn t t ut n v sự v t v ện t n t t pt uv o n t ện tr t u n quan. n trự qu n tron qu tr n ọ u n văn n o n một p n t ện tr p ovệ n ộ tr t qu t tn t n ệm u nt trự qu n tron ọ Nguyên tắc trực quan trong dạy học hay còn gọi là nguyên tắc sự thống nhất gữa cái cụ thể với cái trừu tƣợng trong dạy học là một nguyên tắc quan trọng trong hệ thống các nguyên tắc trong dạy học và đã đƣợc gọi b ng nhiều cách hác nhau. ột số nhà giáo dục học nhƣ [8, tr.33] cho r ng nguyên tắc trực quan đứng độc lập trong hệ thống các nguyên tắc dạy học. ột số nhà giáo dục học nhƣ trong [ , tr.158], [24], [11], [14 cho r ng, nguyên tắc trực quan là nguyên tắc thống nhất giữa cái cụ thể và cái trừu tƣợng trong dạy học.43] lại gọi là nguyên tắc đảm bảo sự thống nhất tính trực quan với sự phát triển tƣ duy lí thuyết.

Nhƣ vậy mặc dù đã có sự hác biệt trong cách gọi. Nhƣng về cơ bản, các nhà lí luận đã thống nhất đƣợc tính trực quan ở hai điểm cơ bản nhƣ sau 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Thứ nhất, các nhà lí luận đã thống nhất đƣợc Nguyên tắc trực quan có vai trò cảm tính của nhận thức trong hoạt động dạy học. Thứ hai, các nhà lí luận đã thống nhất đƣợc Nguyên tắc trực quan đƣợc xây dựng dựa trên cái cụ thể với cái trừu tƣợng. Nguyên tắc trực quan hông phải là mới m.

Nhà giáo dục học v đại ngƣời Tiệp hắc, ômenx i ở thế là ngƣời đầu tiên đƣa ra nguyên tắc trực quan trong dạy học. ng cho r ng cần phải dạy cho S nghiên cứu và nhận thức bản thân sự vật, chứ hông phải nghiên cứu những điều chứng minh của ngƣời hác. ng đòi hỏi r ng dạy học phải dựa trên nhận thức cảm tính của S, dựa trên những quan sát của S về thực tại và xung quanh. Về sau, nguyên tắc trực quan ngày càng có vị trí vững chắc trong các nguyên tắc dạy học.

ó nhiều công trình nghiên cứu phát triển nguyên tắc dạy học này.