mở đầu, kết luận và khuyến nghị, tài liệu tham khảo, phụ lục, nội dung chính của luận văn đƣợc trình bày trong ba chƣơng Chƣơng 1: Một số vấn đề về lý luận và thực tiễn liên quan đến phương pháp dạy học khám phá có hướng dẫn. Chƣơng 2: Một số đề xuất về dạy học khám phá có hướng dẫn đối với chủ đề phương trình, bất phương trình mũ và logarit trong chương trình Toán lớp 12 – Ban nâng cao. Chƣơng 3: Thực nghiệm sư phạm 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN LIÊN QUAN ĐẾN PHƢƠNG PHÁP DẠY HỌC KHÁM PHÁ CÓ HƢỚNG DẪN 1. Nội dung dạy học khám phá Học tập là quá trình lĩnh hội tri thức mà loài người đã tích lũy được các kiến thức sách giáo khoa và các bài giảng của GV chủ yếu mang lại cho HS những kiến thức đã có sẵn.
Dạy học khám phá là giáo viên tổ chức cho học sinh tự tìm tòi phát hiện, khám phá ra tri thức mới, cách thức hành động mới nhằm phát huy năng lực giải quyết vấn đề và tự học cho học sinh. Qua đó, học sinh học kỹ năng và thái độ học tập tích cực. Trong đó, người học đóng vai trò là người phát hiện còn người dạy đóng vai trò là chuyên gia tổ chức. Trong dạy học khám phá đòi hỏi: - Người giáo viên gia công rất nhiều để chỉ đạo các hoạt động nhận thức của học sinh.
Hoạt động của người thầy bao gồm: Định hướng phát triển tư duy cho học sinh, lựa chọn nội dung của vấn đề và đảm bảo tính vừa sức với HS; tổ chức học sinh trao đổi theo nhóm trên lớp; các phương tiện trực quan hỗ trợ cần thiết,. Hoạt động chỉ đạo của GV như thế nào để cho mọi thành viên trong các nhóm đều trao đổi, tranh luận tích cực – đó là việc làm không dễ dàng, đòi hỏi người giáo viên đầu tư công phu vào nội dung bài giảng. - Học sinh tiếp thu các tri thức khoa học thông qua con đường nhận thức: Từ tri thức của bản thân thông qua hoạt động hợp tác với bạn đã hình thành tri thức có tính chất xã hội của cộng đồng lớp học; giáo viên kết luận về cuộc đối thoại, đưa ra nội dung của vấn đề, làm cơ sở cho học sinh tự kiểm tra, tự điều chỉnh tri thức của bản thân tiếp cận với tri thức khoa học của nhân loại. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Học sinh có khả năng tự điều chỉnh nhận thức góp phần tăng cường tính mềm dẻo trong tư duy và năng lực tự học.
Đó chính là nhân tố quyết định sự phát triển bản thân người học. Đó là phương pháp dạy học thông qua các hoạt động do GV dẫn dắt, HS tự khám phá ra kiến thức. Kiến thức bài học được kiến tạo một cách tích cực bởi chủ thể nhận thức là học sinh. HS có nhiệm vụ, nhu cầu, hứng thú được khám phá ra những điều hiểu biết mới đối với bản thân, khiến các em nhớ lâu, vận dụng linh hoạt kiến thức mình đã có.
Từ đó, học sinh sẽ vận dụng những gì mình đã nắm được thông qua hoạt động chủ động, tự lực khám phá của chính mình. Tới một trình độ nhất định thì học tập tích cực, sự khám phá sẽ mang lại tính nghiên cứu khoa học và người học cũng tạo ra những tri thức mới. Khác với khám phá trong việc nghiên cứu khoa học, khám phá trong học tập không phải là một quá trình tự phát mà là một quá trình có hướng dẫn của giáo viên. Trong đó GV đã khéo léo đặt HS vào địa vị người phát hiện lại, người khám phá lại những tri thức, di sản văn hóa của loài người, của dân tộc.
Đặc điểm của dạy học khám phá - Phát huy được nội lực của học sinh, giúp học sinh có tư duy tích cực, độc lập, sáng tạo trong quá trình học tập. - Giải quyết thành công các vấn đề là động cơ trí tuệ kích thích trực tiếp lòng ham mê học tập của học sinh. Đó là động lực của quá trình dạy học. - Hợp tác với bạn trong quá trình học tập, tự đánh giá, tự điều chỉnh vốn tri thức của bản thân, là cơ sở để hình thành phương pháp tự học.
Đó chính là động lực thúc đẩy sự phát triển bền vững của mỗi cá nhân trong cuộc sống. - Giải quyết các vấn đề nhỏ vừa sức của học sinh được tổ chức thường xuyên trong quá trình học tập, là phương thức để học sinh tiếp cận với kiểu dạy học hình thành và giải quyết các vấn đề có nội dung khái quát rộng hơn. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Đối thoại giữa trò với trò, trò với thầy đã tạo ra bầu không khí học tập sôi nổi, tích cực và góp phần hình thành mối quan hệ giao tiếp trong cộng đồng xã hội. Cấu trúc của phương pháp dạy học khám phá có hướng dẫn GV nêu vấn đề học tập Dạy học khám phá HS hợp tác giải quyết vấn đề Thực chất dạy học khám phá là một phương pháp hoạt động thống nhất giữa thầy với trò để giải quyết vấn đề học tập phát sinh trong nội dung của giờ học.
Các mức độ của dạy học khám phá Dưới sự hướng dẫn của GV, HS tiến hành việc học thông qua ba mức độ: - Khám phá độc lập: HS tự đặt mình vào vị trí của người tự nghiên cứu, tự tiến hành khám phá tìm ra tri thức mới hoặc các giải pháp một cách tự lực theo trình tự, thao tác sau: + Nhận biết vấn đề, phát hiện vấn đề. + Định hướng giải quyết vấn đề. + Thu thập thông tin. + Xử lý thông tin.
+ Tái hiện kiến thức, xây dựng các giải pháp giải quyết. + Thử nghiệm các kết quả giải pháp. + Đưa ra kết luận. + Ghi lại kết quả và các nghiên cứu (sản phẩm ban đầu).
- Hợp tác khám phá với bạn, học bạn: Sản phẩm ban đầu do học sinh tìm dễ dàng mang tính chủ quan, phiến diện, cần được đánh giá, phân tích, 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thảo luận nhóm - lớp, hoạt động tập thể. Từng cá nhân học sinh tự thể hiện mình theo trình độ, các thao tác sau: + Tự đặt mình vào tình huống để đưa ra cách xử lý tình huống, giải quyết vấn đề. + Tự thể hiện bằng văn bản, ghi lại kết quả xử lý của mình. + Tự trình bày, giới thiệu, bảo vệ sản phẩm của mình.
+ Tỏ rõ thái độ của mình trước chủ kiến của bạn: đúng - sai, hay - dở, tham gia tranh luận. + Tự ghi lại ý kiến của các bạn. + Khai thác những gì đã hợp tác điều chỉnh sản phẩm ban đầu của mình thành một sản phẩm tiến bộ hơn. - Khám phá có hướng dẫn của thầy, học thầy, tự kiểm tra, tự điều chỉnh: Trong lúc học thầy, học sinh cũng cần phải giữ vai trò chủ thể tích cực, chủ động theo trình tự các thao tác sau: + Tự lực xử lý tình huống, giải quyết vấn đề theo sự hướng dẫn của thầy.
+ Chủ động hỏi thầy, nhất là về cách học, cách làm. + Tự ghi lại ý kiến kết luận của thầy. + Học cách ứng xử của thầy, tự kiểm tra, tự đánh giá, tự điều chỉnh sản phẩm ban đầu của mình. Tổ chức các hoạt động học tập khám phá Hoạt động khám phá trong học tập có nhiều dạng khác nhau, từ trình độ thấp lên trình độ cao, tùy theo trình độ năng lực tư duy của người học và người tổ chức hoạt động theo cá nhân, nhóm nhỏ hoặc nhóm lớn, tùy theo độ phức tạp của vấn đề khám phá.
Các hoạt động khám phá học: - Trả lời câu hỏi. - Điền từ, điền bảng. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Lập bảng, biểu đồ, đồ thị, sơ đồ. - Thử nghiệm, đề xuất giải quyết, phân tích nguyên nhân, thông báo kết quả.
- Thảo luận, tranh cãi về một vấn đề nêu ra. - Giải bài toán, bài tập. - Điều tra thực trạng, đề xuất giải pháp cải thiện thực trạng, thực nghiệm giải pháp mới. - Làm bài tập lớn, chuyên đề, luận án, luận văn, đề án.
Quyết định hiệu quả học tập là những gì HS làm chứ không phải những gì GV làm. Vì vậy phải thay đổi quan niệm soạn giáo án, từ tập trung vào thiết kế các hoạt động của GV chuyển sang tập trung vào thiết kế các hoạt động của HS. Tuy nhiên không nên cực đoan, có tham vọng biến toàn bộ nội dung bài học thành chuỗi các nội dung bài học khám phá. Số lượng hoạt động và mức độ tư duy đòi hỏi ở hoạt động trong mỗi tiết học phải phù hợp với trình độ HS để có đủ thời lượng cho thầy trò thực hiện các hoạt động khám phá.
Điều kiện thực hiện Việc áp dụng DHKP đòi hỏi các điều kiện: - Đa số HS phải có những kiến thức, kỹ năng cần thiết để thực hiện các hoạt động khám phá do GV tổ chức. - Sự hướng dẫn của GV cho mỗi hoạt động phải ở mức cần thiết, không quá ít, không quá nhiều, đảm bảo cho HS phải hiểu chính xác mình phải làm gì trong mỗi hoạt động khám phá. Muốn vậy, GV phải hiểu rõ khả năng của HS. - Hoạt động khám phá phải được GV giám sát trong quá trình HS thực hiện: GV phải chuẩn bị một số câu hỏi gợi mở từng bước để giúp học sinh tự lực đi tới mục tiêu của hoạt động.
Nếu là hoạt động tương đối dài, có thể từng chặng yêu cầu một vài nhóm HS cho biết kết quả tìm tòi của mình. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Xét về khía cạnh tìm tòi, khám phá thì phương pháp dạy học này rất gần với phương pháp dạy học đàm thoại ơrixtic (vấn đáp tìm tòi), dạy học pháp hiện, giải quyết vấn đề, chỉ khác nhau về cách tổ chức các hoạt động học tập, về mức độ, hiệu quả của sự tìm tòi phát hiện. Các giai đoạn của dạy học khám phá có hƣớng dẫn Giai đoạn 1. Học sinh tiếp nhận nhiệm vụ: Ở giai đoạn này, học sinh nghe giáo viên giao nhiệm vụ cần giải quyết.
Các em cần hiểu rõ: Cần giải quyết nhiệm vụ gì, qua đó phải phát hiện ra được điều gì, cần đến những phương tiện, đồ dùng, dụng cụ gì, cần tiến hành riêng từng cá nhân hay theo nhóm… Giai đoạn 2.